THE BOOK WAS DRENCHED TEXT FLY WITHIN THE BOOK ONLY TEXT PROBLEM WITHIN THE BOOK ONLY UNIVERSAL LIBRARY OU _198663 4೬೬'1೬೮1] IVSHAINN ಅಳಿದ ಮಹಸಾಸ್ಕಾನಿಯನರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಥಾನಿಯವರು ದಿನಂಗತರಾಥ ಶ್ರೀನುನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ಯಡಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರ ಜೀನನಚರಿಕ್ರೆ ಟಕ: ಸಿ. ಕೆ. ನೆಂಕಟಿರಾಮಯ್ಯ ಎಂ.ಎ. ಎಲ್‌ಎಲ್‌.ಬಿ. ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರೆಸ್‌ ಮ್ಬುಸೂರು ರೋಡ್‌, ಬೆಂಗಳೂರು ಸಿಟಿ ೧೯೪೧ ಎಲ್ಲ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕಾದಿರಿಸಿದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನದ ಶ್ರೀಮನ್ಮ ಹಾರಾಜರವರಾದ ಶ್ರೀಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಮಹಾಸ್ಟಾ ನಿಯನರ ಮಹಾಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಸಡೆದು ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ನಿನಯನನ್ರುನಾಗಿ ರಾಜಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕ FOREWORD js the following pages of his book, Mr. C. K. Venkataramiah, a gifted scholar in Kannada and Sanskrit, has attempted a biographical memoir of His Highness Sri Krishnaraja Wadiyar, Maharaja of Mysore, who after a most successful and eventful reign for nearly four decades, passed away in August last. 1 feel that it isa great privilege to write a Foreword to this book. Our late Sovereign was a Ruler of exceptional character and capacity, who, by his wise, progressive and benevolent reign and his unfaltering devotion to the good of his State, had conquered the hearts of his people and won the esteem and regard not only of his own countrymen in India but even of those across the seas. ‘The death of few Rulers has caused such deep and universal sorrow among the people of their States as the passing of His late Highness. In the annals of modern kingship there are to be found few instances of a Prince who was so genuinely loved and respected by the people during his life-time as His late Highness was, and so universally mourned and missed when he was gone. In regard to fewer Rulers, perhaps, could one venture to prophesy, as one can safely do in the case of the late Maharaja of Mysore, that the results of their constructive statesmanship will endure tp posterity and that the memory of their kindly human deeds will linger through the corridor of time. Of the statesmanship, the personality and the numerous acts of benevolence of His late Highness, Mr. Venkataramiah has written with a rare felicity and B F vi brilliance. It is altogether an eminently readable and a very worthy biography of our noble Ruler which he has produced. Mr. Venkataramiah has brought to bear upon his task literary gifts of a very high order. Heis the master of a style and diction which have won for him a place of honour among contemporary Kannada men of letters. Above all, hc possesses, in a more than adequate degree, the quality of true admiration for the subject and the element of deep understanding, without which a really successful biography is hardly ever written. It has becn truly said that the greatest monument to our great Maharaja is the very State which he has left behind him. In every phasc of Mysore’s activity to-day and in the history of the growth and develop- ment of every branch of the Administration is revealed the quiet, conscientious working of the mind of a Ruler who was incessantly thinking of the welfare of the millions whom Providence had entrusted to his care and who was inspired by a constant and unwearying endeav- our to promote their highest good. Mr. Venkataramiah may well feel gratified that he has produced a bio- graphy of intense and abiding human interest. His book can be read for the sheer delight of a brilliant study, but it is also of special value as affording an intimate glimpse into the life of a great man and his. real personality. And not the least of the merits of this biography is the wealth of authentic anecdotes which the author has, through his personal contact with His late Highness, been able to bring together to illustrate what has often been said in regard to him—that he was verily "" ೩ Prince among men and a man among Princes”. 10 ೩ word, ೪11 Mr. Venkataramiah has given us a living and vivid picture of our late Ruler. It is superfluous for me to commend to the public a work of this kind. For the subjcct constitutes its own recommendation. The appeal! of a truce biography of His late Highness is bound to be as wide as the respect and admiration which he inspired when he was alive, and in the case of this book one can confidently say that it will be warmly welcomed and read in all parts where Kannada is understood and appreciated. By reason of its literary excellence and of the great- ness of the hero of the biography the success of Mr. Venkataramiah’s effort is doubly assured. BANGALORE MIRZA M. ISMAIL 18th April 1941 Dewan of Mysore ಪೀಠಿಕೆ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಯನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ನಾನು ಈಗ್ಗೆ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಮತಿಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಮಹಾಸ್ರ ಭು ಗಳವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಟಾ ನಮಿಯವರು ಕೃಪಿಮಾಡಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಅವರ ಚರಿತೆ ಯನ್ನು ವಿಶದ ವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಶೆಯಿಂದಲೂ ಉತ್ಪ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಗಾಗಿ ದೀರ್ಥಕಾಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರ ಒಸಿದೆ. ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಫಾ ಒಡೆಯರವರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ಧಷಟ್ಟ ಹಲವು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಅವರಿಂದಲೂ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದೆ; ಅವರೂ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಸಚ ಯಿ ದಿವಂಗತರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಗಳವರಿಬ್ಬ ರೂ ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಅವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಸುಯೋಗವು ನನಗೆ ವ ದೆ. ಹೋಯಿ ತಲ್ಲ್ಯಾ--ಎಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದವುಂಟಾಗಿದೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಚೇತನ; ಪರಮ ಸಾತ್ತಿಕವಾದ ಖುಷಿ ಜೀವನ. ವರ್ಣನೆಯ ಹವ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಅವರ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಬರೆದರೂ ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯು ಹಲವು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಚ ಶಾಗುವ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರ ಗ್ರಂಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವ್ರಜೆಗಳಾಗಲಿ ೨೫೩2 ಹೊರಗಿನವರಾಗಲಿ, ಅವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಕೌಶಲ್ಯ ವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಬಲ್ಲರು. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲದ . ಆದರ್ಶ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನವು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟ ಗೆಪ ಹೊಂದಿ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿ ಗೆ ಅಭಿವೃ ದ್ದಿಸ್ತಿ ತಿಗೆ” ಗಸ ಜಟ ಇ ಸಿದ್ಧ ರ ಹೆಮ್ಮೆ ಪ್ರಯ 1 ಇದೇನೊ ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಆದಾಗ್ಲೂ ಇದನ್ನು "ಬಿಟ್ಟ ರೂ “ಸಹ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರದು ಬಲು ದೊಡ್ಡ ಬಿರು ಅವರದು, ವೈಸ್ರಾಯಿಯನರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಲಿನ್‌ಲಿತ್ಲೋ ಅವರು (೧೯೪೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೧೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನದ) ತಮ್ಮ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ ಜೀವನದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯ x ಕ್ಲೇತ್ರದಲ್ಲಾದರೂ ಅಪ್ರತಿಮರೆನಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬೆಳಗಬಲ್ಲಂತಿದ್ದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಅವರು ತೇಗ ನಾನಾ ಸದ್ಗುಣಗಳ "ನೆಲೆಯಾಗಿದ ರು ಅವರ ಜಿ ಡನದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಷ್ಟು, 'ಅವರ ಪ್ರ ತಿಚಿ ವಾಂಡಿತ್ಯ ಗಳಷ್ಟು, ಅವರ ನಯನಿನಯಗಳ GR ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಪ್ರ ಸ್ರಜೆಗಳೇ ಅನೇಕರು ಅರಿಯರು. ಮಹಾಸ ಕ್ರ ಭುಗಳೆವರು ತಮ್ಮ ಮ ರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ, ರಾದಾಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಮಹಾ ಮಾತೃಶ್ರೀ ಟವಲು ಜು ಮತ್ತು ಗುರುಹಿರಿಯರ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಆ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ನಡೆ ನುಡಿಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು | ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮಾಡಲು ತಕ್ಕಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಡೆಯಲು ಸರ್ವಪ್ರ ಸ ವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ಸಾದ ಎಂಟುವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಡರು ಫಂ ವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯದೆ ತಮ್ಮ ಜ್ಞ್ಯಾನ ಭಂಡಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಪ ಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡರು; ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡರು. ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಅದೊಂದು ಸಾಧನೆಯೇ ವ್ರವಂಚಕ್ಕೆ ಆದರ್ಶದಂತಿದೆ. ಆಳಿದ 'ಮಹಾಸ್ತಾ ಮಿಯವರು ನ್ರಾ ಹನಿ ರಾಜ್ಯಭಾರನೂತ್ರ ಗಳನ್ನು ಸಿ ಕರಿಸಿದ ವೇಳೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನದ ವ್ರ ಜೆಗಳ ಆಶೋ ತ್ತರಗಳೆಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಆಶ್ರ ಯಿಸಿಮ ವು. ಭಾರತೀಯರೆಲ್ಲರ ದೈಷ್ಟಿ ಯೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಿ ೇಭವಿಸಿದ್ದಿ ER ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಆಗಿನ ಫಠಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತ ಪ್ರಭುಗಳವರು ತಾವು ಹೊತ್ತ ಗುರುತರ ವಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಘನತೆ ಗೌರವಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ಸಾಧಿಸಿದರು. ಆಳಿದ ವ ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮವ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ. ಅದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡ ವೃಕ್ತವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಒಂದುಸಲ ಅವರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ದರಿಯಾಬಾಗ್‌ ತೋಟದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಹೊರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಗುಲಾಬಿ ಗಿಡದಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಹೂವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದು ಮುಂದೆ ದೆಯಮಾಡಿದರು. ದರೋಗರು ಆ ಹೂವನ್ನು ಕಿತ್ತುತಂದು ತಮಗೊಪ್ಪಿ ಸಿದಾಗ ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು, “ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಹುದೆ? ಜನರೆಲ್ಲ ಬಂದು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುದು ತಪ್ಪಿ ಹೋಯಿತಲ್ಲಾ !?' ಎಂದರು. ರಾಜಭಕ್ತಿ ನಿಶ್ವಾಸಗಳು ರಕ್ತಗತವಾಗಿ xi ನಡೆದುಬಂದಿರುವ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೀತಿ ಭಕಿ ಕಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾನ್ಪ ಸಕ್ಷ ತನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹೃದಯ ದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನ ಚಡ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಅವರ ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನ “ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಭುವೆಂಬ ಭಾನನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಹಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯೆಂಬ ಭಾವನೆಯೇ ಜೇರೂರಿತು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ವಿಯೋಗ ದುಃಖವೂ, ತಮ್ಮ ಸೋದರಿಯರ ವಿಯೋಗ ದುಃಖವೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಹೃದಯ ನನ್ನು ಹಿಂಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ತಮ್ಮ ಸೋದರರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ವಿಯೋಗವಾದ ಮೇಲಂತೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಜೀವನವೇ ದುರ್ಭರನವೆನಿಸಿತು. ತಮ್ಮ ಸೋದರರ ಪುತ್ರ ಪುತ್ರಿಯರ ಮೇಲಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ದ ಅವಲಂಬನದಿಂದ ಭ್ರಾತೃ ನಿಯೋಗ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಯಲು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಯತ್ಚಿಸಿದರು; ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಕಾಪಾಡಲು ಯ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದಕಾರಣ, ಅಂತಹ ಮಹಾನುಭಾವರನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರೀತಿಸಿ ತಂದೆಯಂತೆ ಭಕ್ತಿ ಗೌರವ ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚ ರ್ಯವೇನೂ ಇಬ್ಬ. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಕಾಲವಶರಾದಾಗ ಪ ಕ ಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಗೋಳಿಟ್ಟ ರು. ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದವರೂ, ಅವರ PR ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೆಡೆದು ಅವರೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣಮಾಹುವ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ ಇತರರೂ ಮತ್ತೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದುಃಖಿಸಿದರು... ತಾಯಿನಾಡು, ದೇಶಬಂಧು”, “ಪ್ರಜಾಮತ”, “ವಿಶ್ವಕರ್ನಾಟಕ, “ಸ್ವತಂತ್ರ ಕರ್ಣಾಟಕ”, ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಂಪಾದಕರು ವ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತ್ರಿಕೆಯ ವಿಶೇಷ ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ರಡಿ ಬಾಷ್ಟಾಂಜಲಿಯನ್ನರ್ಸಿಸಿದರು. ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸಂತಾನ ಸೂಚಕ ಸಭೆಗಳು ನಡೆದುವು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವ ರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರೂ ನನ್ನ ಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಆಳುವ ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಜಯ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ. ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರನರ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ xii ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌’? ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಬಾಲಕರಿಂದ ಆಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ದಿನಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ನಾನು ""ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ?” ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಬರೆದಿದ್ದೆ. ನಾನು ಬರೆದ “ ರಣಧೀರ?” ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ನಾಟಕವು ದಿವಂಗತರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರುಗಳಿಬ್ಬರ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರವಾಯಿತೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾಟಕ ಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ನನಗೆ ಅಮಿತವಾದ ಇಉತ್ಸಾಹವುಂಟಾಯಿತು. ಆಬಳಿಕ ನಾನು ಬರೆದ " ಮಂದಡೋದರಿ?' ಎಂಬ ನಾಟಿಕವು ಬೆಂಗಳೂರಿನ 4 ಅಮೆಚೂರ್‌ ಡ್ರಮ್ಯಾಟಕ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌?” ಸಂಘದವರಿಂದ ಮೈ ಸೂರು ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ರಚಿಸಿದ «" ನಚಿಕೇತ? ಎಂಬ ನಾಟಕವೂ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅದೇ ಸಂಘದವರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತು ಘಂಟಿಗೆ ಅದೇ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವೇ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ಘನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೆ|ಸೂರಿನ “ರಂಗಾಚಾರ್ಲು ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌ ಹಾಲ್‌?” ನಾಟಕ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ತಾನಿ ಯವರು ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದ ದಣಿದು ಅಡೇ ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲದ ವೇಳೆಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದರು. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಮಹಾಸ್ಥಾಮಿಯವರು ನಾಟಕಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ, ನಾನು ರಾಜಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ "" ನಚಿಕೇತ? ನಾಟಕದ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, * ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನಾವು ಆದರದಿಂದ ಓದಿ ದ್ದೇವೆ, ಈಗ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಆದರ ದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದರು. ನಾಟಕವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮಕ್ಪಮಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಾನು ಶ್ರುತಪಡಿಸಿದ ಉತ್ತರಗಳಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ನಾಟಕ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ರೈಸುವಾಗ್ಗೆ ""ನೀವು ಬರೆದಿರುವ ಈ ನಾಟಕವು ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಿಸಿದೆವು. ನಿಮಗೆ ಅಭಿನಂದನಗಳು. ಇಷ್ಟು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಇಷ್ಟು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿರುವ ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆದಿರುವುದು ನಮಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷನನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ. ನಾಟಕವು ವಿಶೇಷ ಯಶಸ್ವಿ ಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕಾ ಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವೆವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಪರಿಶುದ್ದವಾದ ಚಯ ಜೀವನವನ್ನೂ ಚಟ ತೈ (ಯಗಳನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಈ ಬಗೆಯ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನಾಟಕಗಳು ನನ ೦ದ ರಚಿತ ವಾಗುವುವೆಂದು ನಾವು ಹಾಕೈಸುವೆವು?' ("" Your play is very interesting I enjoyed 1% very much. I congratulate you. Iam very glad that such a clean and interesting play has come from your pene I congratulate you on the gieat success of the play and I hope many more plays lke the one in question will come from your pen ep ting Indian ideals and Indian life in its pristine purty’) ಎಂದು ಅಸ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು; ಆ ಬಳಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೂರು ಸಾರಿ ಸಟ ವನ್ನಿತ್ತು ವಿಶೇಷ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು, ಮಾತನಾಡಿ, ನಾನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ನನ್ನ್ನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕೃವೆಮಾಡಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಾನು ರಚಿಸಿದ ಭಾನ ಮಹಾಕವಿ” ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ತಮಗೆ ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ನಿಸಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನಿತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು; ಅದರಿಂದ ಆಗ್ರಂಧದ ಯೋಗ್ಯ ತೆಯು ಅತ್ಯ ತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚೆ ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವು ನಾನನವಾಯಿ ತೆಂದು ಸನ್ನ ಭಾವನೆ ಗ ಇಸವಿಯಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆಗೆ ೨... ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ನನ್ನಿಂದ ಉವನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾವ್ರಭ ವರು ಸಿದ ಪ್ರೀತಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳು ಅನರಿಮಿತವಾಗಿದ್ದುವು. 1 ಸನ್ಸಿಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾ ಗ ಮನೋಹರವಾದ ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಸನ್ನ ಗಂಭೀರವಾದ ಅವರ ಮುಖಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿಗೇ ಬೆಳದಿಂಗಳ: ಬಂದಂತೆ ಬೋಧೆ ಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರ ಕೃಪಾನ್ವಿತ ವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು ದಯಾಕರುಣೆಗಳ ಅಮೃ ತರಸವನ್ನೇ ಹೊರಸೂಸು ತ್ರಿದ್ದುವು. ಡಿಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಿದ್ದಾಗ ತಂದೆಯ ಸಮಾಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗನಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಿತೇ ಹೊರತು, ಪ ಸ್ರಭು ಸನ್ನಿಧಿ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಯೆಂದಲ್ಲ; ಮಹಾನ್ರಭುಗಳವರು ಅಲ್ಪನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಷ್ಟುಮಟ್ಟಿನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೃಪೆತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ನೆನೆದು ಅದೊಂದು ಪೂರ್ವ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹಿಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಅದು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬಂದಾಗಲೆನ್ಲ ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಬನಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿನ ಆದಾರಾನುಗ್ರಹಗಳಿಂದ xii «ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌’? ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಬಾಲಕರಿಂದ ಆಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ದಿನಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ನಾನು "" ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ? ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಬರೆದಿದ್ದೆ. ನಾನು ಬರೆದ “ ರಣಧೀರ?” ಎಂಬ ಚಿಕ್ಕ ನಾಟಕವು ದಿವಂಗತರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯನರುಗಳಿಬ್ಬರ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಗೂ ಪಾತ್ರವಾಯಿತೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾಟಕ ಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ನನಗೆ ಅಮಿತವಾದ ಉತ್ಸಾಹವುಂಟಾಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ನಾನು ಬರೆದ "" ಮಂಡೋದರಿ?' ಎಂಬ ನಾಟಕವು ಬೆಂಗಳೂರಿನ «4 ಅಮೆಚೂರ್‌ ಡ್ರಮ್ಯಾಟಕ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌?” ಸಂಘದವರಿಂದ ಮೈ ಸೂರು ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಾನು ರಚಿಸಿದ «" ನಚಿಕೇತ”? ಎಂಬ ನಾಟಕವೂ ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅದೇ ಸಂಘದವರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಯಿತು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಹತ್ತು ಘಂಟಿಗೆ ಅದೇ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವೇ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ಘನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನ “ರಂಗಾಚಾರ್ಲು ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌ ಹಾಲ್‌? ನಾಟಕ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ತಾನಿ ಯವರು ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದ ದಣಿದು ಅದೇ ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲದ ವೇಳೆಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದರು. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಾಟಕಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ, ನಾನು ರಾಜಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ "" ನಚಿಕೇತ? ನಾಟಕದ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನಾವು ಆದರದಿಂದ ಓದಿ ದ್ದೇವೆ, ಈಗ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಆದರ ದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ” ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದರು. ನಾಟಕವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮಕ್ಬಮಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿ, ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಶ್ರುತನಡಿಸಿದ ಉತ್ತರಗಳಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ನಾಟಕ ಶಾಲೆಯಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ರೈಸುವಾಗ್ಗೆ “ನೀವು ಬರೆದಿರುವ ಈ ನಾಟಕವು ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷಿಸಿದೆವು. ನಿಮಗೆ ಅಭಿನಂದನಗಳು. ಇಷ್ಟು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಇಷ್ಟು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿರುವ ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆದಿರುವುದು ನಮಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ. ನಾಟಕವು ನಿಶೇಷ ಯಶಸ್ವಿ ಯಾಗಿರುವು ವ್ರದಕ್ಕಾ ಗಿ ನಿಮ್ಮ; ನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವೆವು. ಪ್ರಾಚೀನ, ಕಾಲದ ಪರಿಶುದ್ದವಾದ ಹ ಜೀವನವನ್ನೂ ಚಃ ಥ್ರೇಯಗಳನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುವ ಈ ಬಗೆಯ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ನಾಟಕಗಳು ನಿಮ್ಮಿಂದ ರಚಿತ ನಾಗುವುವೆಂದು ನಾವು ಹಾರೈಸುನೆವು?' ("" Your play 1s very interesting I enjoyed 1% very much. I congratulate you. Iam very glad that such a clean and interesting play has come from your pens 1 congratulate you on the geat success of the play and T hope many more plays like the one in question will come from your pen depicting Indian ideals and Indian life in 115 pristine purty’) ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು; ಆ ಬಳಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೂರು ಸಾರಿ ಸಂದರ್ಶನ ನನ್ನಿತ್ತು ವಿಶೇಷ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಾತನಾಡಿ, ನಾನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ನನ್ನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕೃವೆಮಾಡಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಾನು ರಚಿಸಿದ “ಭಾನ ಮಹಾಕವಿ” ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ತಮಗೆ ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನಿತ್ತು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು; ಅದರಿಂದ ಆಗ್ರಂಧದ ಯೋಗ್ಯತೆಯು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿ ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವು ವಾವನವಾಯಿ ತೆಂದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ೧೯೩೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ನನ್ನಿಂದ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು ತೋರಿಸಿದ ಪ್ರೀತಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದ್ದುವು.. ಅವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮನೋಹರವಾದ ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಸನ್ನ ಗಂಭೀರವಾದ ಅವರ ಮುಖಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೆಲ್ಲ ಮನಸ್ಸಿಗೇ ಚೆಳದಿಂಗಳ: ಬಂದಂತೆ ಬೋಧೆ ಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಕ ಮಾನ್ವಿತ ವಾದ ಕಣ್ಣು ಗಳು ದಯಾಕರುಣೆಗಳ ಅವು ತರಸನನ್ನೇ ಘು ತ್ರಿದ್ದುವು. ಹಾಸ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ಹಾಗ ತಂಜೆಯ ಸಮಾಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗನಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಿತೇ ಹೊರತು, ಸ ಪ್ರಭು ಸನ್ನಿಧಿ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಯೆಂದಲ್ಲ; ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು ಅಲ್ಪನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಷ್ಟುಮಟ್ಟನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೃಪೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ನೆನೆದು ಅದೊಂದು ಪೂರ್ವ ಪುಣ್ಯ ವೆಂದು ಹಿಗ್ಗು ತ್ತಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಅದು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ದುಃ ದಂದ ಕಂಬನಿಬಿಡುತ್ತಿ ಡೆ ಸೇನೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ನಿಯವರು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿ ಸೈನ ಆದಾರಾನುಗ್ರ ಹಗಳಿಂದ ಹ XIV ಉಪನ್ಯ್ಯಾಸಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು! ಮೊದಲನೆಯ ದಿನ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ತಿಳಿಯದೆಹೋಯಿತು. ಮುಕ್ಕಾಲು ಘಂಟಿಯ ಕಾಲ ಉನನ್ಯಾಸಮಾಡಿದಮೇಲೆ, ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದುಂಡು ಮೇಜಿನ ಮೇಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ನೋಡುತ್ತ, ಆ ಬಳಿಕ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಲು ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸ ವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಸಮ್ಮುಖದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮಹಾವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳನರು "ಚೆನ್ನಗಿ ಉಪನ್ಯಾಸಮಾಡಿದಿರಿ, ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದಿರಿ?” ಎಂದು ಅನ್ಬಣೆಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನದ ಮುಂದಿನ ದಿನ ಮತ್ತೆ ಉನನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆಯಾಯಿತು. ಅಂದು ಉವನ್ಯಾಸ ಮಾಡತೊಡಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಾದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಗಡಿಯಾರನಿದ್ದ ಕಡೆ ನೋಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಡಿಯಾರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊರಳನ್ನು ಕೊಂಕಿಸಿ ಪಾರ್ಶ್ವದ ಕಡೆಗೆ ದೂರ ದೂರ ನಾನು ನೋಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು, "ಗಡಿ ಯಾರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಯತ್ನವೇನು? ಗಡಿಯಾರ ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಉಪನ್ಯಾಸ ನಡೆಯಲಿ? ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಕ್ಕರು. ಆದಿನ ಒಂದೂ ಮುಕ್ಕಾಲು ಘಂಟಿಯ ಹೊತ್ತು ಉವನ್ಯಾಸವಾದಮೇಲೆ, ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಹಾಸ್ತಾನಿಯವರ ಆಚ್ಲೆಯಾಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಮಹಾವ್ರಭು ಗಳವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ನಾನು ತೆರಳಲನುವಾದಾಗ "" ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಎರಡು ವಿಧ. ವಿಷಯ ಧೋರಣೆ ಹೇಗೆ ಹೋದರೆ ಹಾಗೆ ಮುಂದೆ ನುಗ್ಗಿ ಹೋಗುವುದೊಂದು ನಿಧ. ಕ್ಲುಪ್ತ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಾಲದ ಅಳತೆಗೆ ನಿಷಯವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ ಸರಿಹೊಂದಿಸುವು ದೊಂದು ವಿಧ. ಇದನ್ನು ನೀವು ಅನುಸರಿಸುವಂತಿದ್ದ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಈ ದಿನ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ತೆಗೆಸಿದೆವು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಈಜುತ್ತಿದ್ದವರು ಕಾಲವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಕಾಲುವೆಗೆತಿರುಗುವುದೇಕೆ??' ಎಂದು ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಅಂದು ನನಗುಂಟಾದ ಸಂತೋಷ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಳವಲ್ಲ, ಆದಾಗ್ಸೂ, “ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ಧನ್ಯನಾದೆ. ಆದರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕೃವೆ ಲಭಿಸಿತೆಂದು ಮ್ಛೆ ಮರೆತು ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಫ್ಲವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟು ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡಿ ಮಾತು ಬೆಳೆಸಿಬಿಟ್ಟಿರೆ ಗತಿಯೇನೆಂದು ಭಯ'' ಎಂದು ಭಕ್ತಿ ಯಿಂದ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಆಗ ಮುಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ನಕ್ಕು, "" ಆ ಬಗೆಯ ಭಯವೇ ಬೇಡ. ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವುದು ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ. ನಾವು XV ಹಾಗೆ ಹೇಳುವವರೆಗೂ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸ. ಕಾಲದ ಯೋಚನೆಯೇ ನಿಮಗೆ ಬೇಡ”) ಎಂದರು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಆಗಾಗ ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತು ದಿನಗಳು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸಿದರು; ಮುತ್ತಿನಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಕೃಪೆಮಾಡಿದರು; ಒಂದು ದಿನವಂತೂ, ಎರಡೂವರೆ ಘಂಟಿಗಳ ಕಾಲ ಉಪನ್ಯಾಸ; ಕೊನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸವಾದ ಮೇಲೆ "" ಈ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನೂ ಬಹು ಕಾಲ ನಡೆದುಬರಬೇಕೆಂದು ನಮಗೆ ಆಶೆ. ನಾಳೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಯಾಣ. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಹೇಳಿಕಳುಹಿ ಸುವೆವು?' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಅವೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಅವರು ಅನ್ಬಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳು. ಏಕೆಂದರೆ, ಆ ಬಳಿಕ ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು ೧೯೪೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ದಯಮಾಡಿ ಅದೇ ದಿನ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದರು; ಮತ್ತೆ ಜೂಲೈ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ದಯಮಾಡಿ ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ರಾದರು. ಮುಂದಿನ ವಿಷಾದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ತಿಳಸಬೇಕಾದುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಪಮೆತೋರಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ ಸನ್ನಿವೇಶ ವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅವರು ನನ್ಲಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿರುವ “ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಿ' ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನು ಆಡಿಸಿದಾಗ್ಗೆ -- ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೊಂಚ ದೇಹಾಲನ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ — ಎರಡೂವರೆ ಘ b ಂಬೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಟಕವು ಮುಗಿಯಬೇಕೆಂದು ಅವೃಣೆ ಮಾಡಿದರು. ನಾಟಕದ ಸೆಲಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವಂತೆ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದುದಾಯಿತು. ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ನಾಟಕವಾಡಿದರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಮೂರು ಘಂಟಿಗಳಿಗೇ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದ ನಾಟಕ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಕೆಲಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಡಿಯೂ ನಟರ ಉತ್ಸಾಹ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ನಾಟಕವು ಮುಗಿಯಲು ಮೂರೂವರೆ ಘಂಟಿಗಳಾದುವು. ಅಂದಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರ ಸಂದರ್ಶನವಾದ ದಿನದವರೆಗೂ ನನಗುಂಟಾದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಸಂತಾಪಗಳು ದುಸ್ಸಹವಾಗಿದ್ದುವು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಉನನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಿಸಿದ ದಿನ ನಾನು "" ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ಮುಖತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೇ ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ?”' ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ನಕ್ಕು, ""ಅಂಧಾ ನಾಚಿಕೆಯ 'ಕೆಲಸ ಏನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರಿ??? ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ನಾನು, "ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ನಾಟಕ ಎರಡೂವರೆ xvi ಘಂಟಿಗೆ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಭುಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯಿತೆಂದು ನಟರು ಮೈಮರೆತು ಹಾಗಾಯಿತು. ಕ್ಪಮಿಸಿ ಉದ್ದರಿಸಬೇಕು. ನಾಟಕವನ್ನು ಎರಡೂವರೆ ಘಂಟಿಗಳಿಗೆ ಮುಗಿಸಲಿಲ್ಲ ನಲ್ಲಾ ಎಂದು ನನಗೆ ಮನೋವ್ಯಥೆ?' ಎಂದು ಬಿನ್ಸೈ ಸಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಮಂದಸ್ಮಿತದಿಂದ, «ನಾಟಕ ಹೂಟ ಘಂಟಿಗಳಿಗೇ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತಲ್ಲಾ, ಇನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಯವರೆಗಾದರೂ ನಡೆಯ ಲಿಲ್ಲವಲ್ಲಾ-- ಎಂದು ನಮಗೂ ಮನೋವ್ಯಥೆ?” ಎಂದು ಅಪ್ರಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ನಾನು, ""ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕ್ಪಮಾಮೂರ್ತಿ ಗಳಾದ ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲರು. ನರಮಾನುಗ್ರಹ, ಪರಮಾನುಗ್ರಹ'' ಎಂದೆ; ಭಕ್ಕಿನಮ್ರನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ತಮ ದೇ ಆದೊಂದು ಸರಳತೆಯಿಂದ, "ಹೀಗೇಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿ (ರಿ? ಸಕು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯದ ಭಯವೆ? ನಾವು ಎದ್ದುಹೋಗಿದ್ದರೆ ನೀವು ಅಡ್ಡಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಿರಾ? ನಾಟಕ ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಉಪನ್ಯಾಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲಿ? ಎಂದು ಅಸ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ನಕ್ಕರು. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕೃವೆತೋರಿ ಆಡಿದ ಒಂದೊಂದು ಮಾತು ನೆನಸಿಗೆ ಬಂದಾಗಲೂ ದುಃಖವು ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತದೆ.. ಮಹಾನ್ರಭುಗಳವರು ಅವ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದ ಇತರ ಹಲವು ಮಾತುಗಳು ಅವರಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳಿದ್ದುವೆಂಬುದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವುವಾದರೂ ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುವುದಾದರೆ, ಔಚಿತ್ಯದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟ ಯೇನೆಂಬ ಶಂಕೆಯ ದೆಸೆಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾರದವನಾಗಿ ದ್ವೇನೆ. ನಾನು ಬರೆದಿರುವ "" ತೆನಾಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ” ಎಂಬ ನಾಟಕವೂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿ ಅವರ ಆದರಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಅಲ್ಪ ನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರಿಸಿದ ಕೃಪಾವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ನಷ್ಟು ಮಟ್ಟನ ಭಕ್ತಿನಿಶ್ಚಾಸಗಳಿಂದಿ ದ್ದರೂ ಸಾಲದಾಗಿದೆ. ಆಳುವ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಜಯ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರನರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಪೆಯನ್ನೂ ವಾತ ಶೈ ಲ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ ಅನುಗ್ರ ಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಮಹಾ ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಲು ನಾನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡಿದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು xvii ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರೂ ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕೆಲಸವು ಮುಗಿಯದೆ ಹೋಯಿತಲ್ಲಾ-- ಎಂದು ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ, ಆಳುವ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸು ವಂತೆ ಅಸ್ಪಣೆಯಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಕೃಪಾವಲಂಬನದ ಸುಯೋಗ ಲಭಿಸಿತಲ್ಲಾ ಎಂಬುದೊಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಧಾನ. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ಮಾಸಲು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯು ಲಭಿಸಿ ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಧನ್ಯತೆಯೊದಗಿತಲ್ಲಾ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ತೃಪ್ತಿ. ನನ್ನ ಇತರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರ ಮಹಾಸಕಸ್ಸಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ, ಆದರದಿಂದ ನನಗೆ ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಶೇಷ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಕೃಪೆಮಾಡಿದರು. ಮಹಾವ್ರಭುಗಳವರ ಈ ಅನುಗ್ರಹಗಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ರಾಜಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವೆನು. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಚಿಸಲು ನನಗೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ದಿವಾನ್‌ ರವರಾದ ಅನಿಸಾನ್‌-ಉಲ್‌-ಮುಲ್ಫ್‌ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌, ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರಿಂದಲೂ, ಶ್ರೀಮ ನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಹುಜೂರು ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯವರಾದ ರಾಜಸಭಾ ಭೂಷಣ ಓಟ. ತಂಬೂಚೆಟ್ಟ, ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರಿಂದಲೂ, ರಾಜಮಂತ್ರವ್ರವೀಣ ದಿವಾನ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘಮವೇಂದ್ರರಾಯರವರಿಂದಲೂ, ರಾಜನೇವಾಸಕ್ತ ಎಂ. ರಾಮ ರಾಯರವರಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಸಿದ್ದಿಕ್‌-ಉಲ್‌-ಮುಲ್ಕ್‌ ಸಡೆಗ್‌ ಸಡ್‌ ಷಾ ಅವರಿಂದಲೂ ದೊರೆತಿರುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ಅಸ್ಟಿ ಸ್ಟಲ್ಲ. ಈ ಮಹನೀ ಯರುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ನಿಶ್ವಾಸನನ್ನು ತೋರಿಸಿಯೂ ಅಮೂಲ್ಯ ವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿಯೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞ ತಾಪೂರ್ವಕವಾದ ವಂದನೆ ಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವೆನು. ಶ್ರೀಮನ್ಮ! ಇರಾಜರವರ ಹುಜೂರು ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಯವರಾದ ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ ಓಟ. ತಂಬೂಜಚಿಟ್ಟ, ಓಬಿ.ಇ. ಅವರು ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣವಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಸಡಿಯಚ್ಚುಗಳಿಗಾಗಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. xviii ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌ರವರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ತಂಬೂಚೆಟ್ಟ ಯವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಬಲವೂ, ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಸಲಹೆ ಸಹಾಯಗಳೂ ಲಭಿಸದೆಹೋಗಿದ್ದರೆ ನಾನು ಈ ಗ್ರಂಧವನ್ನು ಬರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿರು ತ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌ರನರು ಅಮೋಘವಾದ ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆದು ಉನಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಆ ಮುನ್ನುಡಿಯ ಭಾಗ್ಯ ವನ್ನು ನಡೆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಗ್ರಂಧದ ಬೆಲೆಯು ಬಹುವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ; ಅವರ ಸ್ರೀತಿನಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಉತ್ಸಾಹ ಸಂತೋಷಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿವೆ. ಅವರನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸುಯೋಗವು ನನಗೆ ಲಭಿಸಿದಾಗಿ ನಿಂದಲೂ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅಕ್ಕರೆ ಯಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮಹನೀಯರಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ ವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಜೀವನದ ದೊಡ್ಡ ದೊಂದು ಸುಯೋಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ವಕವಾದ ವಂದನೆಗಳನ್ನು ನಹರ್ಫ ಸುತ್ತೇನೆ. ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದ್ದ ನಾನಾ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸು ವುದೇ ಮುಂತಾದ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಮಹನೀಯರನೇಕರೂ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರುಗಳ ಉಪಕಾರನನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವರುಗಳಿಗೂ ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞ ತಾಪೂರ್ವಕವಾದ ನಂದನೆಗಳನ್ಹರ್ಸಿ ಸುವೆನು. ಅವರುಗಳು ಯಾರು ಯಾರೆಂದರೆ: ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಎನ್‌. ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಯ್ಯನವರು, ಶಸ್ತ್ರವೈದ್ಯ ಪ್ರವೀಣ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಎಸ್‌. ಸುಬ್ಬ ರಾಯರವರು, ಶ್ರೀ ಶ್ರೀವಾಸಾನಂದ ಸ್ವಾಮಿಯವರು, ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಎನ್‌. ರಂಗಾಚಾರ್ಯರವರು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಗುರುಸೇವಾಪ್ರನೀಣ ನಂಜನಗೂಡು ಶ್ರೀಕಂಠಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ನಿದ್ಯಾನಿಶಾರದ ಕುಣಿಗಲು ರಾಮಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಪಂಡಿತರತ್ನಂ ಕಾನಕಾನಹಳ್ಳಿ ನಾರಾಯಣಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಪೌರಾಣಿಕರತ್ನಂ ಹೊಳವನ್ನಹಳ್ಳಿ ಕೇಷಾಚಾರ್ಯಕನರು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ತಿರುವಳ್ಳೂರು ಶ್ರೀನಿವಾಸ ರಾಘವಾಚಾರ್ಯರು, ರಾಜಸೇನಾಭೂಷಣ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಎ. ವಿ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ರಾಜನೇನಾತಿಲಕ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಎಸ್‌. ಗೋಪಾಲರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಬಸವರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ಶ್ರೀಕಂಠ ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನನರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಎಲ್‌. ದೇವರಾಜ ಅರಸಿನವರು, xix ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಪಿ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌, ಮುದ್ದರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ರಾಮಯ್ಯನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ಎನ್‌. ನೀಲಕಂಠರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ವೆಂಕಟ ಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ವಿ. ಸುಬ್ರ ಹ್ಮಣ್ಯರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಫ್‌. ಸಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಮೇಜರ್‌ ಎಂ. ಸಿ. ಸುಬ್ಬರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಸಿದ್ದರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಜಿ. ಮೈೇಕ್ರಿಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಗರಳಪುರಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನಿ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಐಯರನವರು, ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಎಂ. ಎಚ್‌, ಕೃಷ್ಣ ಅವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಸಿ. ಲಿಂಗರಾಜ ಅರಸಿ ನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ನಿರಂಜರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ಸಿ. ನಂಜರಾಜ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಅವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಹುಮಾಯೂನ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಅವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ. ರಾಮಯ್ಯನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಾವ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಎನ್‌. ಎಸ್‌. ನಂಜುಂಡಯ್ಯನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜಿ. ದೇವಾಜಿರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓಟ. ಎಸ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ. ಎಂ. ಜೀವಣ್ಣರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ನಂಜರಾಜ ಐಯೆಂಗಾರ್ಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ. ಜಿ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಂ ಪಿಳ್ಳೆಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ವೆಂಕಟನಂಜಪ್ಪ ನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟೆ ದೊರೆಸ್ವಾಮಿ ಐಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ಆನಂದರಾಯರವರು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಪುರೋಹಿತ ನಂಜುಂಡಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಮಹಾ ವಿದ್ವಾನ್‌” ಸಾಹಿತ್ಯರತ್ನಂ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಗಳವರು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಖುತ್ತಿಕ್‌ ರಾಮಾಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಸುಬ್ಬರಾಯರು,ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎನ್‌. ನರಸಿಂಹಮೂರ್ತಿಯವರು ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಮಹಾವಿದ್ವಾನ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯರತ್ನಂ ಬೆಟ್ಟಿಹಲಸೂರು ವೆಂಕಟರಾಮಾ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಮಹಾನಿದ್ವಾನ್‌ ಪಂಡಿತರತ್ನಂ ಕಾಶಿಸುಬ್ರಹ್ಮಣ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ಸೋಸಲೆ ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿಯನರು,ಬ್ರಹೈಶ್ರೀ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಭಟ್ಟರು, ಗಾಯಕ ಶಿಖಾಮಣಿ ಎಲ್‌. ಮುತ್ತಯ್ಯ ಭಾಗವತರು, ವೈಣಿಕ ಪ್ರನೀಣ ವೆಂಕಟ ಗಿರಿಯಪ್ಪನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ರಾಮರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೆಂಕಟನಾರಾಯಣರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಎಸ್‌. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಸ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಲ್‌. ರಾಜಾರಾಯರ್ಕು ಶ್ರೀಮತಿ XX ಪಂಡಿತಾ ಸುಂದರಮ್ಮನವರು ಮತ್ತು ಲೋಕಸೇವಾಪರಾಯಣೆ ಶ್ರೀಮತಿ ಕೆ.ಡಿ. ರುಕ್ಮಿಣಿಯಮ್ಮನವರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬೈರಣ್ಣನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗುರಿಕಾರ ಬಸವಲಿಂಗಯ್ಯನವರು ಮುಂತಾದ ಇತರ ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಮಹಾಶಯರುಗಳಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಸಹಾಯವಾಗಿದೆ. ಅವರಿಗೂ ಸಹ ನಾನು ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ದಿವಂಗತರುಗಳಾದ ರಾಜಕಾರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತ ರಾವ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಎಂ. ಶಾಮರಾಯರು, ಲೆಫ್ಲಿನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಬಿ. ಪಿ. ಕೃಷ್ಣೇ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ. ಎಫ್‌. ಬೌರಿಂಗ್‌ರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ. ಎಸ್‌. ಗೋನಿಂದರಾಯರು ಮತ್ತು ವೈಣಿಕ ಪ್ರವೀಣ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರು, ಈ ಐದು ಮಂದಿ ಮಹನೀಯರಿಂದ ನನಗೆ ಆಗಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಐದು ಮಂದಿಗಳೂ ಸಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ನಿಶ್ವಾಸ ತೋರಿ ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌ರವರ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳು ದಿವಾನ್‌ರವರ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ದೊರೆತುವು; ಪ್ರಧಮ ಸಚಿವರಾದ ರಾಜಮಂತ್ರ ಪ್ರವೀಣ ಎನ್‌. ಮಾಧವರಾಯರು ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯ ಸಚಿವರಾದ ರಾಜಮಂತ್ರಪ್ರನೀಣ ಕೆ. ನಿ. ಅನಂತರಾಮನ್‌ರವರ ಭಾವ ಚಿತ್ರಗಳ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳೂ, ಖೆಡ್ಚಾ ಆವರಣದ ವಡಿಯಚ್ಚೂ, ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ ಮತ್ತು “ ಬೃಂದಾವನ” ದೃಶ್ಯದ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳೂ ಮತ್ತು ರಜತೋತ್ಸವದ ಸ್ಮಾರಕವಾದ ವೃತ್ತಿಶಿಕ್ಸಣಶಾಲೆಯ ಪಡಿಯಚ್ಚೂ, ಪಬ್ಲಿಸಿಟ ಆಫೀಸಿನವರಿಂದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಮುದ್ರಣಶಾಲೆಯವರಿಂದ ದೊರೆತುವು; ಖೆಡ್ಡಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಐದು ಸಡಿಯಚ್ಚುಗಳು ದಸರಾ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನ ಸಮಿತಿಯ ಸೆಕ್ಟೆಟರಿಯವರಿಂದ ದೊರೆತುವು. ಈ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಪೂರ್ವಕವಾದ ವಂದನೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವೆರನು. ಇತರ ಪಡಿಯಚ್ಚು ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವಕ್ಕೆ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳು ಮೇಜರ್‌ ಎಂ.ಸಿ. ಸುಬ್ಬರಾಜ ಅರಸಿನವರಿಂದಲೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓ. ಎಸ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡಿ. ಎನ್‌. ನೀಲಕಂಠರಾಯರವರಿಂದಲೂ ದೊರೆತುವು; ಉಳಿದ ಸಡಿಯಚ್ಚುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಚಿತ್ರಗಳು ಅರಮನೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಿಂದ ದೊಶಿತುವು. ಈ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಹ, ನಾನು ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞತಾ xxl ಸೂರ್ವಕನಾದ ನಂದನೆಗಳನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮರ್ಪಿಸ:ವೆನು. ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಅಂದವಾಗಿ ಬೇಗ ಮುದ್ರಿಸಿಕೊಟ್ಟುದಕ್ಟಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಸ್ರೆಸ್ಸಿನವರಿಗೂ ನನ್ನ ನಂದನೆಗಳು ಸಲ್ಲಬೇಕಾಗಿನೆ. ಈ ಗ್ರಂಧನನ್ಸು ರಚಿಸುವುದರ್ಲಿ ನಾನು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ತಾ ನದ ಚರಿತ್ರೆ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಸಟ್ಟಿ ಅನೇಕ ನೊಡ ಮೂಡ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ. ಮಹ ಹಾವ್ರಥುಗಳವರ. ಯಾತ್ರಾದಿಗಳೇ ಬಟ್‌ ಕು ಕುರಿತು ಅರಮನೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಂದ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ aE ಹಜ್ಯಾರಳಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ ನನೂ ಹನರುಗಳೂ ಸಸ ನು? ೪ ಬ Se ಜ್‌ ನಟ ನ್ನು ಕಟ್ಟೇ ಲ್ಲ. ನ ಆದಕಾರಣ ಣಿ ವ್ರ ಸ್ಯ 0 # ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೀತಿಯಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ Me ॥ ಗಳೇ ಮುಂತಾದ ನನ್ಟು ಭರತಖಂಡದ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳ ನುಹಾವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜೀವನಚರಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ಓದಿನೋಡಿ ಮೇಧಾವಿಗಳಾದ ನ್ನು ಬರೆದಿರುವ ರೀತಿಯನ್ತ್ನು ಮುನನಮಾಡಿ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ನನ್ನು ಅಣಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವ ನವಿತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕರ್ತವ್ಯಲೋಪ ಮಾಡದೆ ನನ್ನಿಂದ ನಾಧ್ಗನಿದ್ದ ಮಟ್ಟಿಗೂ ರಕ್ತಿಯಾಗಿ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ತೇ ಆ 6 ಅಮರರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಧವಳ ಕೀರ್ತಿಯ ಬಳದಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಜಿಸು ತ್ತಿರುವ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಫ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶಿ (ಮನಸಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೂತ್ರಿ ಸಿಟ್ಟ ರು ಈ ಸಣ್ಣ ಸೊಡರಿನ ನಂದಾದೀವನೇ ಅನರಿಗೆ ನಾನು ಭಕ್ತಿ £ ನಿಶ್ಚಾಸ ಸಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಪಿಸಿರುವ ಚರಮ ಸೇನೆ. FS ಬೆಂಗಳೂರು | ತಾ| ೧೮-೪-೧೯೪೧ ಸಿ. ತೆ. ನೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ ಭಿ ಣಿ dl ನಿಷಯ ಅಧ್ಯಾಯ ೧. ಅವತರಣಿಕೆ ೨. ಬಾಲ್ಕ ಜು ಸತ Ok ಸಿತೃವಿಯೋಗ ೪. ರೀಜೆಂಟಿರವರ ನೇಮಕ ೫. ೧೧. ೧೨. ೧೩. ೧೪. ೧೫, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಒನ್ಸೆಲೆ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮುಹೋತ್ಸವ ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ರಜತೋತ್ಸನದಿಂದೀಚಿನ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮೃಗಯಾ ನಿಹಾರ ಕಲಾಭಿಮಾನ ಧರ್ಮಾಭಿಮಾನ ಈಚಿನ ಸಂಗತಿಗಳು ಸದ್ಗುಣ ಪ್ರಶಂಸೆ ಆಳುನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ೬೫ ೭೧ ೧೪೫ ೧೮೯ ೨೨೧ ೨೯೧ ೩೪೧ ರ್ನ ೪೨೯ ೪೬೭ ೫೧೭ ೫೭೬೩ ಮೊದಲನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಅವತರಣಿಕೆ ಓಂ ಭದ್ರಂ ಕರ್ಣೀಭಿಶ್ಛಣಂಯಾಮ ದೇವಾಃ ಭದ್ರಂ ಪಶ್ಶೇಮಾಕ್ರಭಿರ್ಯಜತ್ರಾಃ ಸ್ಟಿರೈರಂಗೈಸು ಸ್ಚವಾಂಸಸ್ತನೂಭಿ ರ್ವಶೇನು ದೇವಹಿತಂ ಯದಾಯುಃ ॥ ನನು ಎ ನ್ನ್ನ ಳಿದ ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಜ್ರ ಮಹೋನ್ನತರಾಗಿ ಬಾಳಿದ ಸಾತ್ವಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠರು... ಮಾನವ ಜೀವನದ ಅಮರ ಜ್ಯೋತಿಗಳೆಂದು ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಮಹಾನುಭಾವರ ಪಜಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸಲು ಅವರಿಗೂ ಪೂರ್ಣಾರ್ಹತೆಯುಂಟು. ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚ € ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಮಹನೀಯರನೇಕರು ಅವರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ ದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಅಕಾಲ ಮರಣದಿಂದ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೇ ನಷ್ಟ ವಾಯಿತೆಂದು ನಿಷಾದಿಸಿದ್ದಾ ರೆ. ಜಗದ್ವಂದ್ಯ ನ ಮಹಾಪುರುಷರ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಭಾರತೀಯರು ಅವರನ್ನು ಆದರ್ಶ ಪ್ರಭುಗಳೆಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ, ಅವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ಹಾಗ್ಸೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೋಡಿ, ನಮ್ಮ ಸೆಂಸಾ ನವನ್ನು ವಿಧ ವಿಧವಾಗಿ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾ ರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಭು ಗಳವರು ಕಾಲಾಧೀನರಾದುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಃ ಪೂರ್ವಕವಾದ ಸಂತಾಪ ಸೂ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಲಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್‌ ಎಂಬ ಮಹಾಶಯರು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, "ಶ್ರಿ (ಮನ್ಸ: ಹಾರಾಜರವರು ಮೃ ತ ಪಟ್ಟ ರೆಂಬ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚಿ ಕೆಯೂ ಚಾ ಇದ್ದ. ಈ ದೇಶದವರನೇಕರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುಃಖಸ ಸುತ ದ್ದೆ (ವೆ. ಅವರ ಪರಿಚಯ ಲಾಭದ ೬.೩. ಸಡೆದಿದ್ದವರ ದುಃಖವಂತೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು. ತಮ್ಮ ಪದವಿಯಿಂದ ಹ ದೊರೆತ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಅನರಸ್ಟು ಮಟ್ಟ ಚ ಜಿ ಆಗಲಿ ಅಥವಾ ಅವರಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಚಿನ್ನಾ ನನ “ಗರ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡ ಅಥವಾ ಅವರಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ೨ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಷ್ಟು ಅಧಿಕಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಜಾವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಮಹತ್ತರ ಪ್ರಯೋಜನೆ ಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಉಪಕಾರಮಾಡಿದ ಪ್ರಭುಗಳು ನಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲಿ ತೀರವಿರಳ'' ಎಂದು. ಸೂಚಿಸಿ ಶ್ಲಾಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮೇಜರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಎಂ. ಮಿಲ್ಸ್‌ ಎಂಬ. ಮಹಾಶಯರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತಮ್ಮ ಸಂತಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, “... - ನಾನು ನನ್ನ ಹುದ್ದೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲ ಅವರ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕರುಣೆಗಳನ್ನೂ ಅವರ ಸುಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಕಂಡು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅವರು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅಪರಂಜಿಯಂತಿ ದ್ದರು. ಅವರ ಮರಣದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಸತ್ಯಕ್ಕೂ, ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವುಂಟಾಗಿದೆ?? ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಂಗೀತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾಕೋನಿದರಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರಸ್ವತೀದೇವಿಗೆ ಸೇವೆ ಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತ, ನಿರಂತರವೂ ತಮ್ಮ ಜ್ಞಾನ ಭಂಡಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಸಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವರು; ಕೃಪಾನ್ಸಿತರಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಯೆ ತೋರುತ್ತ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಿರಿ ಬೀಡಿನಂತಿದ್ದವರು. ದೇಶ ವತ್ಸಲರಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡುತ್ತ, ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ ಮಹಿಮೆ ಯಿಂದ ಅಖಿಲ ರಾಜಮಂಡಲದಲ್ಲೇ ಅಗ್ಗಳೆಯರಾಗಿ ರಾಜರ್ಷಿಯೆಂಬ ಹೆಸರು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವಂತೆ ಹಿರಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿದವರು; ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನುಳಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಗೂಡಿಸಿ ಹೊಂದಿಸಿ ದೇಶೋನ್ನತಿ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೇ ತೆಯ್ದವರು. ರಾಜ ಮಂಡಲಕ್ಕೇ ಒಂದು ಭೂಷಣವೆನಿಸಿ ರತ್ನಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಬೆಳಗಿ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಕಾಪಾಡಿದವರು. ಜನ ಜೀವನದ ಯಾನ ಕ್ಲೇತ್ರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳೂ. ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧಿಗಳೂ ಪರಿಸಮಾಪ್ರಿ ಹೊಂದುವುದು ವಿಶ್ವಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ; ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಯೆ ತೋರುವುದರಲ್ಲಿ. ಇದುವರೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿರುವ ಮಹಾನುಭಾವರ ಅಮರನಾಣಿಗಳೆಲ್ಲ ಸಾರಿರುವುದೂ ಸಹ. ಧರ್ಮವು ದಯಾಮೂಲವೆಂಬ ಅಮೋಘ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ. ಆದಿಕವಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಅದ್ಭುತವಾದ ಕವಿತಾ ಸಾಮಥಣ್ಯಕ್ಕೆಂತಲೂ ಅನತರಣಿಕೆ 2 ಹೆಚ್ಚಾ ಗಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದು ಅವರು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಕಿ ಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಾಜವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ ಅನುಕಂಪ. ಗೌತಮ ಬುದ ನನ್ನು ಭಕನ ಭಕತರ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದ ಗುಣಗಳೆಂದರೆ ಆತನ 'ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿ ದಯೆ ಮತ್ತು ಲೋಕ ಕಾರುಣ್ಯಗಳೇ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು 'ಜನ ಜೀವನದ ಶಕಪುರುಷರೆನಿಸಿರುವವರ ಗುಂಪಿಗೇ ಸೇರುವಂತಹವರು; ನೆನೆದಾಗಲೆಲ್ಲ ನಿಸ ಓಯವಾಗುವಮಟ್ಟನ ಪ್ರಾಣಿದಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸು ತ್ಲಿದ್ದವರು. ಈಗ್ಗೆ ಹದಿನೈದು ವ ರಗಳ ಹಿಂದೆ, ಅವರು ಸಂಚಾರಾರ್ಥ ವಾಗಿ ಕೋಲಾರ ಡಿಸ್ಪಿಕ್ಕಿ ಗೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದರು. ಬಾಗೇಪಲ್ಲಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ (ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ) ಅರಮನೆಯ ""ಟಾಂಗಾ'' ಬಂಡಿಗೆ ಒಬ್ಬ ರೈತನ ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೂಡಿಸಿ ಸಮ್ಮುಖದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೋಲಾರ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿನ ಡೆಪ್ಕುಟಿಕನಾಷನರನರೊಡನೆಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮಳೆಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಬಂಡಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮುಖಕ್ಕೂ ಮೈಗೂ ಮಳೆಯ ಹನಿಗಳು ಬೀರಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದುವು. ಅವರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಛತ್ರಿಯಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತೆರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಡೆಪ್ಕಟಿಕನಾಾಷನರವರು ತಮ್ಮ ಛತ್ರಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, “ಮಳೆಯ ರಭಸ ಜೋರಾಗಿದೆ. ನೆನೆದರೆ ದೇಹಾಲಸ್ಯವಾದೀತು. ಛತ್ರಿಯನ್ನು ತೆರೆದು ಒಪ್ಪಿಸಲೆ??? ಎಂದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕೊಂಚ ನಕ್ಕು, "" ನಮ್ಮಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಛತ್ರಿಯಿದೆ. ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ದೇಹಾಲಸ್ಯವಾದರೆ ನಮಗೆ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣವಾದೀತು. ಆದರೆ ಛತ್ರಿಯನ್ನು ತೆರೆದಾಗ್ಸೆ ಎತ್ತುಗಳು ಬೆದರಿ ಜಾರಿಬಿದ್ದು ಕಾಲು ಮುರಿದುಕೊಂಡರೆ, ಆ ಬಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವಜ್ಜೀನವೂ ಕಷ್ಟ ಪಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ?” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕಸಜಿಗೆ ಸಿ ದ್ಹಾಗ್ಗೆ ಊರಿನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಮುದುಕಿಯಾದ ಬಡವೆ ಯೊಬ್ಬಳ ಗುಡಿಸಿಲಿನ ಮೇಲಿನ ಹಂಜರವು ಮುರಿದುಹೋಗಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ್ದ ಅವಳು ಆ ಮುರುಕು ಗುಡಿಸಿಲಿನ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದರು. ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಮಳೆಬಂದಾಗ ಅವರು ಆ ವೃ ದ್ದೆ ಯ ಸ್ತಿ ತಿಯು ಬ್‌ ಯೋಚಿಸಿ ಬಿಡಾರದಿಂದ ಸಟ್ರಾ ಗ ರ್ಸ್‌ ಬಂಗಲೆಯ ಬಿಡಾರದಿಂದ) ಅಂಗ ರಕ್ಬಕರೊಡನೆ ಕೆಸ ಸರನ್ನೂ. ತುಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾ ಸಾಮಾನ್ಯರಂತೆ ಆ ಕುಟೀರದ ೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯವರು ಬಳಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಅಂದು ಕೂಲಿಯು ದೊರೆಯದೆ ಬೆಳಗಿನಿಂದ ಊಟವಿಲ್ಲದೆ ಸೋರುವ ಗುಡಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮುದುಕಿ ಯನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿ ಆಕೆಗೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಹಣವನ್ನೂ ಕೊಡಿಸಿ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಚಿತ್ತೈಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕರುಣಿಸಿದುದು, ಆ ವೃದ್ಧೆಯ ಕಷ್ಟಕಾರ್ಪಣ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಪರಿಹಾರವಾಗಲು ತಕ್ಕಷ್ಟು ಧನ, ಅವರು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದ ವಿಚಾರವು ಪುಷ್ಪದ ಪರಿಮಳದಂತೆ ಹರಡಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸಂತಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಉಪಕೃತೆ ಯಾದ ವೃದ್ಧೆ ಯ ಆನಂದಕ್ಕಂತೂ ಪಾರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಊರಿನ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಧನಿಕರಿಗೆ ಕೂಡ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹುಟ್ಟದೆಹೋಗಿದ್ದ ಸರಮೋಪ ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯವು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳದಾಯಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ. ಯವರ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯವು ಅಪಾರವಾದುದು. ಪ್ರಭುಗಳವರು ಕೈಲಾಸ ಯಾತ್ರೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಸರಮ ಪವಿತ್ರವಾದ ಮಾನಸ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯು ಎಂತಹವರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸುವಂತಿದೆ; ದೇಶೋನ್ನತಿಸಾಧನೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೇ ಮಾಸಲಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮಗಾಗಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬನರ್ಗದ ವರಿಗಾಗಲಿ ಪುಣ್ಯವು ಲಭಿಸಲೆಂದು ಕೋರಿ ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸನ್ಮಂಗಳಗಳೂ ಆ ತೀರ್ಥೋದಕ ಸ್ನಾನದ ಪುಣ್ಯವೂ ಲಭಿಸಲೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರು. ಆಗ್ಗೆ, ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ತೀರ್ಥೋದಕದಲ್ಲಿ ಅಂಜಲಿಬದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತು, “ ಈಗ ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗಿರುವ ಈ ಪನಿತ್ರ ತಮವಾದ ಮಾನಸಸರೋವರ ಸ್ನಾನದ ಫಲವನ್ನು ನಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಮಸ್ತ್ರಜನಗಳೂ ಪಡೆಯಲಿ!” ಎಂದು ಹಾರೈಸಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಮುಳುಗುಹಾಕಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರು. ಈಗ್ಗೆ ಏಳೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಅವರು ಗೇರುಸೊಪ್ಪೆ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಲು ದಯಮಾಡಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, "" ಇಲ್ಲಿಯ ನೋಟವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ರಮ್ಯವಾದ ಈ ಕಾನನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ಈ ಜಲಪಾತದ ಸೌಂದರ್ಯ ವನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಡವರಾದನರೂ ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಬೇಡನೆ? ಅವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರೆ "ಟ್ರ್ಯಾವೆಲರ್ಸ' ಬಂಗಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಂಡು ಹಣವನ್ನು. ಕೊಡಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವೆ? ಉಚಿತವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವಸತಿ ದೊರೆಯುವ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ RC ಳಾ ಕೊಡಿಸಿದರು. -ಆ ತರುವಾಯ ಅಲ್ಲಿ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಧರ್ಮಶಾಲೆಯು ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಸತ್ಯ ಪ್ರೇಮ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮನೋವೃತ್ತಿ, ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಭಕ್ತಿ ಸರಾಯಣತೆ, ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ, ಭೂತದಯೆ- ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಾಲ್ಯ «ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ದಿಂದಲೂ ಅಮೋಘ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿ ನಾಲ್ಕಾಣೆ ಕೊಂಡು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಮೇಲಾಗಿ? ಈ ಗುಣಗಳು ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಗೆ ಪರಿಸ್ಫುಟವಾಗಿರ ಬಹುದೆಂದು ನಾವು ಸಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದೋ, ಅಷ್ಟ ಕೈಂತಲೂ ಅಧಿಕತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳೂ, ಪ್ರೌಢನಿದ್ವಾಂಸರೂ, ಮೇಧಾನಿಗಳೂ ಆದ ಸರ್‌ ಎಸ್‌, ಎಂ. ಫ್ರೇಸರವರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದಾಗ್ಗೆ ಪೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿಂಯವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾನಿಕಿಯವರೊಡನೆ "ಸಮಯ ಸನ್ಸಿವೇಶಗಳಾವುವೇ ಒದಗಿದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತವೆನಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ನಾಲ್ಕಾಣೆ ಮೇಲಾಗಿ ಶ್ರೀಮನ್‌ ಮಹಾರಾಜರವರು ವರ್ತಿಸುವರೆಂಬ ಭರನಸೆಯನ್ನಿಡಬಹುದು'” ಎಂದು* ತಿಳಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ತಾವು ಕಂಡುದಾಗಿಯೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾನಿಕಿಯವರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್‌ ಎಸ್‌.ಎಂ. ಫ್ರೇನರವರು ಬಹುಕಾಲ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿ: ಸಿದ್ದರು. ಆ ಮಹಾಶಯರಿಗೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸ್ವಭಾವದ ವಿಷಯ ವಾಗಿ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟ ಜ್ಞಾನವೇ ಲಭಿಸಲಿಲ್ಲವಂತೆ. ಅವರೇ ಇದನ್ನೊಪ್ಪಿಕೊಂಡು ily ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರೇನೋ ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಹು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನರಿತು ಕೊಳ್ಳುವುದು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಆಗಿಲ್ಲ'' ಎಂದು ನುಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಸಹ “ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ನಾಲ್ಕಾಣೆ ಮೇಲಾಗಿ?” ವರ್ತಿಸುವ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಂಡುಬಂದು ವಯಸ್ಸಾದವರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು : ಅವರು ಶೀಲಶುದ್ಧಿಯನ್ನುಎಷ್ಟು ಅಮೂಲ್ಯನೆಂದು * “His parting assurance to me was that in any contin ೧೦೫ His Highnesss could be trusted to go ‘fcur annas better’ than could be reasonably expected, an assurance that was to be most amply fulfilled.” — Sir Evan Maconochie, K.C.I.E.,C.S.I. t+“ Hp Highness has understood me very w:ll. But 7 have not been able to understand His Highness at all,” pS ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಗಲೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು! ಅವರಿಗಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ "ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌? ಬ ಪಾಕಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ಲಾಗ್ಗೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಶೈಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳದೆ ತಪ್ಪಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹದಕ್ಕೆ ಸ್ಯ ಹೇಳಿದವರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿ ಕೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾಕುತ ದ್ದು ದು ಆಗಿನ ಪದ್ಧತಿ, ತಮ್ಮ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಾರಾದರೂ ಸುಳ್ಳ ನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಅ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ a ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಅಪರಾಧವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳುವವರೆಗೂ ಅವರು ತ 3 ಸ ಳವೂ we ಅಪನಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದಿ ತೆಂಬುದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಭಾವನೆ. ಅಂತಹ ಸಹಪಾಠಿಗಳಾರಾದರೂ ಉತ್ತರ ಹೇಳದೆ ಹೋದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತಾವು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿ ಆತನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಾವು ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳ ರೇಟಿ ಅವರು ಜೇಬಿನಲ್ಲಿ ಸದ್ಧವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದ ಒದ್ದೆ ಬಾತ ಸ್ಪಂಜನ್ನು ಸರಕ್ಕನೆ ತೆಗೆದು ಆಸ ಸ ಳದಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಅದರಿಂದ ಉಜ್ಜಿ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನಂತರವೇ "ಅಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಬಗೆಯೆ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳು ತಮ್ಮ ನಡೆನುಡಿಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು; ಆಗ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹತ್ತೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಸಹಪಾಠಿಗಳಾದ ಬಾಲಕರೊಡನೆ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ದಿನ ನಡೆದ ಘಟನೆ ಯೊಂದಂತೂ ವಿಸ ಒಯಜನಕವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದ ನೊಕಮಲಿನ ಮೆತ್ತೆಯ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನೂ, ಉಳಿದ ಬಾಲಕರಿ ಗೆಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದ ಬೆಂಚುಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಕುರ್ಚಿಯ ಮೇಲೆ ಮಂಡಿಸಲೊಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ತೆಗೆಯಿಸಿ ಇತರ ಬಾಲಕರಂತೆಯೇ ಬೆಂಚಿನಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಚಾತುರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇತರರು ನಿರೀಕ್ಲಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದುದ ಕೈಂತ ಅಧಿಕತರವಾದ ಮೇಲ್ಮೆಯನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶಾನುಭೋಗ ಪಟೇಲರು ಇಡಬೇಕಾದ ಲೆಕ್ಕಗಳಾವುವೆಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿಗೆ ಬರಮಾಡಿದ್ದ ಶಾನುಭೋಗರೂ ಸಟೀಲರೂ ಲೆಕ್ಕಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಗ್ರಾಮದ ಜನನ ಮರಣಗಳ ಲೆಕ್ಕದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದರ ತು ತಿರುಗಿಸಿ ಸೋಡಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪಹಣಿ ಲೆಕ್ಕದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾನಿಸಿದರು. ಅವತರಣಿಕೆ ೭ ಅನಂತರ ಸಟೇಲರನ್ನು ಕುರಿತು ಆತನಿಗೆಷ್ಟು ಮಂಡಿ ಮಕ್ಕಳೆಂದ್ಕೂ ಆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಹಾರವೇನೆಂದೂ, ಮಕ್ಕಳ ವಯಸ್ಸು ಗಳೆಷ್ಟೆಂದೂ, ಮಕ್ಕಳ ಹೆಸರುಗಳೇನೆಂದೂ, ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಪಡೆಯುತ್ತ ಬಂದರು. ಲೆಕ್ಕಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹೀಗೆ ಅಪ್ರಕೃತವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡು ತ್ತ್ವಿದ್ದರೆಂದು ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳು ಕೂಡ ಭಾವಿಸಿದರು. ಪಟೇಲರು ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ಮಗುವಿಗೆ ಮೂರು ತಿಂಗಳಾಗಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಮಗುವಿಗೆ ಎರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ ಶ್ರುತಪಡಿಸಿದರು. ಸಂಗಡಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನ ಗಳಾಪುವೆಂದು ಕೇಳಿ, “ ಅವಕ್ಕೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಿರಾ''? ಎಂದರು. ಆ ಪ್ರಶ್ರೆಗಳ ಆಶಯವನ್ನರಿಯದೆ, ಪಟೀಲರು ಅವೆರಡು ಮಕ್ಕಳೂ ಹುಟ್ಟದ ದಿನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಬಡವರಿಗೆ ತಕ್ಕಹಾಗೆ ಅವುಗಳ ಹುಟ್ಟದ ಹೆಬ್ಬಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದಾಗಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಒಡನೆಯೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಜನನ ಮರಣಗಳ ಲೆಕ್ಟದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ""ನಿಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಜನನಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಜನನಗಳನ್ನೇ ಲೆಕ್ಕದ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಡದವರು ಇತರರ ಮಕ್ಕಳ ಜನನಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಬರೆದಿಡುವ ಭರವಸೆಯುಂಟಿ?'? ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನೋಡಿ ಪಾಠಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೂ ಅವರ ಮನೋಗತವನ್ನು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬ ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ನಿದರ್ಶನವು ದೊರೆಯಿತೆಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ವಿದ್ಯಾ ಗುರುಗಳಾದ ಸರ್‌. ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಷರನರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಮಾನವ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪರಿಸ್ಫುಟಗೊಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಳಿತ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಭಂಡಾರ ವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದುವು. ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಥೃತಿಗಳೆರಡರ ಉದಾತ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲ ಸಾಮ ರಸ್ಯದಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಭವಿಸಿದ್ದುವೆಂದು ಧಾರಾಳ ವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಸುಶಿಕ್ಸಿತರಾದವರಿಗೂ ಕೂಡ, ಸಭ್ಯವರ್ತನೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಮಾರಿಸುವುದು ಭ್ರ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಷ್ಟು ಸುಸಂಸ್ಕೃತರನ್ನು ಕಾಣು ವುದೇ ವಿರಳವೆಂದೂ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಗದವರನೇಕರು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧಾಯಕವಾಗಿರುವ ಸದಾಚಾರ ಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರತಕ್ಕವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸನಾತನ ಧರ್ಮಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮನುಷ್ಯ ವರ್ಗಕ್ಕೇ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯರಾಗಿದ್ದರೆಂದು ನಮ್ಮ ದೇಶದ ವೈದಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಸರ್ವಸ್ವ ವೆಂಬ ಕ ಕೂಡಿ, ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನನೆಂಬ ಧವಳ ಕೀರ್ತಿಯ ಅಮೃ ತ ಲತೆಯು ಸೊಂಪಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ "ಮಾಡಿ ಆನಂದಹಡುತ್ತಿ ಚ ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಸಮಸ್ತ ನಿಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯ ಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ "ಜ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಂತತವೂ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮರಣವೇ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ಅಪಾಯಕ್ಕೂ ಮೈಯೊಡ್ಡಿ ಪರೋಪಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಮಹಾನುಭಾನರಾದ ಕೆಲವರಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಸಾಧ್ಯ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈ ಗುಣವನ್ನು ಮಹಾತ್ಯಾಗ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಮಾಡಿದ ಕೆಲವು ಸನ್ನಿವೇಶ ಗಳನ್ನು ಸ ಸ್ಮರಿ ರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅತ್ಯಾಶ್ಚ ರ್ಯವುಂಬಾಗು ವುದು. ಒಂದು ಸಲ, ಘಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೫5.) ಪಾರ್ಶ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ನೋಡಿದರೇ ತಲೆತಿರುಗುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಕಡಿದಿನ ಶಮರಿಗಳುಳ್ಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಸಂಚಾರಮಾರ್ಗ. ಎದುರು ಭಾಗದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಭರ್ತಿ ಬಂಡಿಗಳು ಸಾಲಿಟ್ಟು ಸಾಗಿಬರುತ್ತಿವೆ. ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡು, ಎತ್ತುಗಳು ಬೆದರಿವೆ. ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯ ಚಾಲಕನು ("" ಷಾಸರ್‌”) ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯ ತುತ್ತೂರಿಯನ್ನು ಧ್ವನಿಗೈದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಮತ್ತ ಷ್ಟು ಭೀಕರ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದಾ ನೆ. ಮುಂದೆ ಒದಗುವಂತಿದ್ದ ಅಪಾಯ ವನ್ನು ಮನಗಂಡು ಮಹಾಸ್ವಾ ಜಯಕು ಆತರ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆತನು ಹಾಗೆ ಧ್ವನಿ ಮೂ ತಕಾಡತುಡ ಹೇಳಿ, ದೀಪವನ್ನಾರಿಸ ಬೇಕೆಂದೂ, ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯು ಮಾರ್ಗದ ಜಿ ಹೋಗಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ, ತಾವು ಹೇಳಿದಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬರೂ ಮೋಟಾರು ಅನತರಣಿಕೆ ೯ ಬಂಡಿಯಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯಕೂಡದೆಂದೂ ಕಟ್ಟಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಅದು ನಿಲ್ಲುವ ಮೊದಲೇ ಮಿಂಚಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಸರಕ್ಕನೆ ಓಡಿದ್ದಾರೆ. ಬೆದರಿದ ಎತ್ತುಗಳು ಬಂಡಿಯವನ ಅಂಕೆಗೆ ಸಗ್ಗದೆ ಎಡಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಬಂಡಿ ಯನ್ನೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ ಬಂಡಿಯವನು " ಜೀವದಲ್ಲಿ ಜೀವವಿಲ್ಲದೆ? ಎತ್ತುಗಳು ಬಲಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದುದೆಲ್ಲ ವಿಫಲ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮೂಕಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಮ್ಮ ಬಲವನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಬಂಡಿಯು ಕೆಳಕ್ಕುರುಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಪಾಯ ವನ್ನು ತನ್ಪಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಮೂಕಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಮ್ಮ ಬಲವನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಬಂಡಿಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು, ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯು ಸಮಿಾಸವಾದಷ್ಟೂ ಎತ್ತುಗಳು ಬೆದರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಹಿಂದಿನ ಬಂಡಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ತುಯ್ಚು ಬಿಗಿಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ಬಂಡಿಗಳವರಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ತಾವು ಮೂಕಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಮುಂದಿನ ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರವು ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರದಿಂದ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಧೂರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳು ಬೆದರಿ ಆಗಡುತನವನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದೂ, ಮೊದಲನೆಯ ಬಂಡಿಯನ್ನು ತಕ್ಕಷ್ಟು ದೂರದವರೆಗೂ ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯಿಂದಾಚೆಗೆ ಬಿಟ್ಟುಬಂದ, ಆಬಳಿಕ ಉಳಿದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತಕ್ಕ ಸ್ಟಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ಸೇರಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಂದು ಎತ್ತುಗಳು ಬೆದರಿ ಎಡಕ್ಕೂ ಬಲಕ್ಕೂ ತುಯ್ದಾಗ ಮೂಕಿಯನ್ನು ಬಲಕ್ಕೂ ಎಡಕ್ಕೂ ತುಯ್ದು ತುಯ್ದುು ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದು ಸಮತೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರ ಎರಡು ಅಂಗೈಗಳ ಚರ್ಮವೂ ಕಿತ್ತುಹೋಗಿ ಅಂಗೈಗಳು ರಕ್ತಮಯವಾದುವು. ಬಂಡಿಯ ವರು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, *" ಯಾರೋ ಎಂತೋ ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ದೇವರಂತೆ ಬಂದು ಜೀವಾ ಉಳಿಸಿದ್ರಿ. ನೂರಾರು ಕಾಲ ತಣ್ಣಗೆ ಬಾಳ್ಕಿ ನಮ್ಮನ್ಸಾ !?' ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು, “ಇನ್ನು ಮುಂದೆ, ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಜನರೇ ಇಲ್ಲದೆ ಈಗಿನಂತೆ ಬಂಡಿ ಹೊಡೆಯುವವರು ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಬೇಡಿ? ಎಂದು ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತು ಮುಂದೆ ಹೊರಟರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದವರೊಬ್ಬರು ಪ್ರಭುಗಳ ಅಪ್ಪಣೆಯ ನಿರ್ಬಂಧವಿನ್ಲದೆಹೋಗಿದ್ದರೆ, ತಾವೂ ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯ ಚಾಲಕನೂ, ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದಾಗಿ ಅರಿಕೆಮಾಡಿ ಭ್‌ ೧೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಪೇಚಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಂದಸ್ಮಿತದಿಂದ್ದ "ನಮ ಮಾತಾಸಿತೃಗಳು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯಿಸಿದಂತೆಯೇ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮಾತಾಸಿತೃಗಳೂ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ' ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯಿಸಿ ದ್ದಾರೆ. ಮರಣವೇ ಸಂಭವಿಸಿದರೂ ಸಂಭವಿಸುವಂತಿದ್ದ ಇಂದಿನ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡುವುದು ಉಚಿತ ವಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿತು” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಈಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ದುಷ್ಟ ಸಲಗವೊಂದು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆದು ದಾಂಧಲೆಮಾಡುತ್ತ ಅನೇಕ ಜನರನ್ನು ಸಿಗಿದುಹಾಕಲಾರಂಭಿ ಸಿತು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಕಾಡಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗ ಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಜನರು ಸುತ್ತಾಡುವುದು ಅಪಾಯಕರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ದೀಪವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಭಯ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಆ ಆನೆಯು ಮೋಟಾರು ಬಸ್ಸುಗಳ ಸದ್ದಿಗೂ ದೀಪಗಳಿಗೂ ಹೆದರದೆ ಆತಂಕಪಡಿಸಿ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಲುಪಕ್ರಮಿಸಿತು. ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವ ರಾರಿಗೂ ಸಿಕ್ಕದೆ, ಅದು ಬಹು ಮಂದಿಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ಸೂರ್ಯ ರಶ್ಮಿಯೂ ಭೇದಿಸಲಾರದಂತಿದ್ದ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಸೇರಿ, ಕಾಡುಕುರುಬರೇ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಸೀಳಿ ದಾಂಧಲೆ ಮಾಡತೊಡಗಿತು. ಆ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ತೀರ ಮಿತಸರಿನಾರದೊಡನೆ ಆ ಆನೆಯ ಬೇಟಿಗಾಗಿ ದಯಮಾಡಿದರು. ಅರಣ್ಯವೇ ತಾಯಿ ಮಡಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಿರ್ಭಯದಿಂದ ಸಂಚರಿಸು ತ್ತಿದ್ದ ಸೋಲಿಗರು ಕೂಡ ಭಯವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ತಲ್ಲಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಕರ ಸನ್ನಿವೇಶವದು. ಕಾಡಾನೆಯು ಅರಣ್ಯದೊಳಗಿದ್ದ ಕಾಡು ಸೀಗೆಯ ದೊಡ್ಡ ಮೆಳೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದಿತು. ಥೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಸೋಲಿಗ ನೊಬ್ಬನು ನೆಲದಮೇಲೆ ಅಂಬೆಗಾಲಿಡುತ್ತ ಹೋಗಿ, ಮರೆಯಿಂದ ಇಣಿಕಿ ನೋಡಿ, ಬಹು ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾವರಿಸಿದ್ದ ಕಾಡು ಸೀಗೆಯ ಮೆಳೆಯೊಳಗೆ ಸಲಗವು ನಿಂತಿದ್ದ ಸ್ಥಳವು ಗೋಚರವಾಗದೆ ಪರಿತಪಿಸಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೋಡಲು ಧೈರ್ಯ ಸಾಲದೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಪರಿವಾರದವರನ್ನು ಪಳಗಿದ ಆನೆಯಮೇಲೆ ತೊಟ್ಟಲಿನಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಸಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಂದೂಕವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿದುಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರೊಡನೆ ಅನನು ಪಿಸು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನವು ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು. ಅವರು ಕಾಲ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಸಲಗವು ಒಂದುವೇಳೆ ನುಗ್ಗಿ ಅನತರಣಿಕೆ ೧೧ ಬಂದರೆ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಸಮಾಪದಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನೇರುವಂತೆ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿದರು. ಅವನು ಮರವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಆನೆಗೂ ಸಿಕ್ಕದಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೇರಿದೊಡನೆಯೇ ರಭಸದಿಂದ ಸೀಗೆಯ ಮೆಳೆಯೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿಯೇ ಬಿಟ್ಟರು. ಮರವನ್ನೇರಿದ್ದವನು ಕಾತರ ಸ್ವರದಿಂದ "ಮಾ ಸ್ವಾಮಿ! ಮಾ ಸ್ವಾಮಿ!” ಎಂದು ಚೀರಿದನು. ಪರಿವಾರದವರು ಪ್ರಭುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾರುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲದೆ ಚಿತ್ರದ ಬೊಂಬೆಗಳಂತೆ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ಪಳಗಿದ ಆನೆಯಮೇಲೆ ತೊಟ್ಟಿಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಪ್ರಭು ವರ್ಯರು ಶೌರ್ಯ ಢೈರ್ಯಗಳ ಕೆಚ್ಚಿನಿಂದ ಮುಂಡೆ ನುಗ್ಗಿ, ಕಾಡು ಸೀಗೆಯ ಮೆಳೆಯ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಮೈ ಕೈ ತರೆದುಹೋಗಿ ರಕ್ತ ಬಂದುದನ್ನೇ ಗಮನಿಸದೆ ಗುರಿ ತಪ್ಪದಂತೆ ಗುಂಡನ್ನು ಹಾರಿಸಿ ಆ ಆನೆಯನ್ನು ಕೊಂದರು. ಒಂದು ಸಲ, ವೀಲಗಿರಿಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿ ದಯಮಾಡಿದರು. ನೀಲ ಗಿರಿಯ ಇಳಿಮೇಡಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದು ತೀರ ಅಪಾಯಕರ. ಆ ದಿನ ಕುದರೆ ಸವಾರಿಗೆ ಹೊರಟು ತೀರ ಕಡಿದಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಐರೋಪ್ಯರೊಬ್ಬರೂ ಅವರ ಕುದುರೆಯೂ ಕೆಳಕ್ಕುರುಳಿದ್ದುದನ್ನೊ ಆ ಐರೋಪ್ಯರು ಒಂದು ಪೊದೆಯಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದುದನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಒಡನೆಯೇ ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಕುದುರೆಯಿಂದಿಳಿದು ಆ ಐರೋಪ್ಯರು ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಪೊದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನೂ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ತೀರ ಕಡಿದಾಗಿದ್ದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿ ಅವರನ್ನು ಸುರಕ್ಸಿತವಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನ ಆ ಸಾಹಸವನ್ನು ಕಂಡವರೆಲ್ಲರೂ ಬೆರಗಾಗಿ, ಜೀವದಮೇಲೆ ಆಶೆಯಿದ್ದವರಾರೂ ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕ್ಸ ಹಾಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಕೆಲವರೂ ಪರೋಪಕಾರದ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರಿಗೆ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಿಜ್ಞಾನವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಗಿ ಆ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯವು ನಡೆದಿರಬೇಕೆಂದು ಕೆಲವರೂ, ಅಪಾರ ವಾದ ದೈವಭಕ್ತಿಯಿದ್ದುದರ ದೆಸೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಆ ರೀತಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕುರುಳದೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದಿರ ಬೇಕೆಂದು ಕೆಲವರೂ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು. ಬಹು ಮಂದಿ ಐರೋಪ್ಯರು ಕೂಡ, ಅಪರಿಚಿತರಾದ ವಿದೇಶೀಯ ಜನಾಂಗದ ೧5 ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ನರು ವೃತ್ತಿಯ ಜೀವವನ್ನುಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾರ್ಸಣಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೇ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯ ರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರೆಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಎಂತಹ ಅಪಾಯವೇ ಒದಗಿದರೂ ಸಮತೆ ತಪ್ಪದಂತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಸರೋಪಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೆ € ತೃಣವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಸ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ನಮ್ಮನ್ನಾ ಳಿದ ಪ್ರಭುವರ್ಯರು. ೧೯೧೭ನೆಯ ಇಸ ಬಕೋಜಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಯತಃ ಮಹಾರಾಜರವರು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ದಯ ಮಾಡಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಚಾಮರಾಜನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೂದಿ ಪಡಗದಲ್ಲಿ ಖೆಡ್ಡವು ನಡೆಯಿತು. ಅತಿಥಿಗಳಾದ ಗಾಯಕವಾಡ ಮಹಾರಾಜರೂ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರೂ, ಬಹುಮಂದಿ ಮಹಿಳೆಯರೂ, ಮಹಾಶಯರೂ ತಂಡ ತೆಂಡಗಳಲ್ಲಿ "" ಗ್ಯಾಲರಿ??ಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪಳಗಿದ "ಕುಮ್ಮಿ? ಆನೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕಾಡಾನೆಗಳ ಕಾಲುಗಳಿಗೂ ಕೊರಳಿಗೂ ಹಗ ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಮಾವಟಿಗರ ಮತ್ತು ಇತರರ ಭ್ಸೈ ಯ ಕಾಶಲ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ನೋಡಿ ಹಿಗ್ಗು ತಿ ಶಿದ್ಧರು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟ ರಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕವಾದ ಸ ಸನ್ಸಿಮವೇಶವೊಂದು ಜಿಕಾತಾ, ಗಿ ಒದಗಿದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಗುಳು ನಗೆಯೂ ಮಾಯವಾಯಿತು. ಕಾಡಾನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿ ಯಾಗಿದ್ದ ಸಲಗವು ರೋಷಾನೇಶದಿಂದ ಮೈಮರೆತು ಆವರಣದ ಅಡ್ಡ ತೊಲೆಗೆ "'ಕುಂಭಸ್ಟ ಳದಿಂದ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಅದನ್ನು ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹಡಿದು ಜಗ್ಗಿ ಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಆನೆಗಳಿಗೆ ಹಗ್ಗ ನನ್ನು ಬಿಗಿಯುವ ಸ್ಥಳದ ಆವರಣಕ್ಕೆ ಮೂರು. ಮೂರು ವರಸೆಗಳಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತೊಲೆಗಳನ್ನೆೇ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಡಿಗಳ ಆಳಕ್ಕೆ ನಟ್ಟು ತೊಲೆಗಳನ್ನೇ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಬಿಗಿದಿರುತ್ತಾರೆ; ಆವರಣವು ಬಹಳ ಎತ್ತರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಬಲವಾದ ಆವರಣದ ಮೊದಲ ನೆಯ ವರಸೆಯ ಅಡ್ಡ ತೊಲೆಯೂ ಸಲಗದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅದುರಿ ಅಲ್ಲಾಡಿ ಹೋಯಿತು. ಅದು ಪದೇ ಪದೇ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದ ರಭಸಕ್ಕೆ ಅವರಣದಲ್ಲಿ ತೊಲೆಗಳ ಕಟ್ಟುಗಳು ಕೆತ್ತು, ಮೊದಲನೆಯ ವರಸೆಯ ತೊಲೆಗಳ್ನು ನೆಲಕ್ಳುರುಳುವಂತಾದುವು. ಅವುಗಳನ್ನೂ ಉಳಿದ ಎರಡು ವರಸೆಗಳ ತೊಲೆಗಳನ್ನೂ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿ ಆವರಣದಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದು ಓಡ ಬೇಕೆಂಬುದು ಸಲಗದ ಪ್ರಯತ್ನ. ಆ ಮತ್ತಗಜವು, ತನ್ನ ಸ ಪ್ರಯತ್ನವು ಅವತರಣಿಳೆ ಏತಿ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಫಲವಾದ ಹುಚ್ಚು' ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣಿತವಾದ ಉತ್ಸಾ ಹದೆಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುಕೊಡಗಿತು. ಪ್ರೇಕ್ಬಕ ರೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸಿ ಆವರಣದ ಹಿಂದೆಯೇ ಮ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕಿ ದಿಕೈಟ್ಟು ಮನಸ್ತಿಯಾಗಿ ಓಡಿ ಹೋದರು. ಅಂದಿನ ಭೀಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದವರೊಬ್ಬರು “" ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಮಾವಿನ ಕಾಯಿಗಳು ತಪತಪನೆ ಉದುರುವಂತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದ ವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಗ್ಯಾಲರಿಯಿಂದ ಧುಮಕಿ? ಓಡಿಹೋದರೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಮತ್ತಗಜವು ಆವರಣದಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಬಂದೊಡನೆಯೇ ಅದರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ವಿಪತ್ತು ಸಿದ್ಧ. ಅಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಸೀಮ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಆನೆಯು ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಳದ ಜ್ಯ ದಯಮಾಡಿದರು. “ ಗ್ಯಾಲರಿ? ಯ ಮೇಲೆಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದ ಗಾಯಕವಾಡ ಮಹಾರಾಜರನರಿಗೂ, | ಒಬ್ಬಿಬ್ಬ ರು Ee ಸಹ ಅವರು ದೂರ ಸರಿದು ಉಪ ರಿಸಬೇಕಿನಿದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಹು ವಿಧವಾಗಿ ೪೬. ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಅವರುಗಳು ಹಿಂದೆ ನಿಂತರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಸಾಹ ವಾಣಿಗಳಿಂದ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿದ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಕೆಲಸಗಾರರ್ಕೂ ಕೆಲವರು ಅರಣ್ಯ ಶಾಖಾಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಪ್ರಭುಗಳೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಎದೆಗೊಟ್ಟು ನಿಂತಿರುವಲ್ಲಿ ತಾವು ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂಬು ದನ್ನು ಮನಗಂಡು ತ ಬಾಟಾ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿದರು. ಅಂದು ಅತಿಥಿಗಳ ಪ್ರಾಣರಕ್ಸಣೆಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಮನುಷ್ಯರ ತಲೆಗಳನ್ನೊನ್ನಿ ಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೆ ಡಾ ತಮ್ಮ ತಲೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿ ಸುವುದಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಮಾತು ಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು; ಅಮಿತವಾದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೆಲಸಮಾಡಲುಪ ಕ್ರಮಿಸಿ ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಸೀಮ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮೂಜಿ ನುಗ್ಗಿ ಒಂದು ಗಳುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆವರಣದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ವೇಳೆಗೆ ಸಲಗವು ಆವರಣದ ಎರಡನೆಯ ವರಸೆಯ ತೊಲೆಗಳನ್ನೂ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿ ಸಿತು. ಅದು ಮೂರನೆಯ ವರಸೆಯ ಅಡ್ಡ ತೊಲೆಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಬಿದ್ದರೆ ಗತಿಯೇನೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯ ವನ್ನೂ ತೃಣೀಕರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ತೊಲೆಯನ್ನು ಜಗ್ಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ೧೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸಾ ಿನೀಿಯವನರು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನ ಕೊನೆಗೆ ಗಳುವಿನಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಆವರಣದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಯಸ್ಸೂರ್ತಿಯಿಂದ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಉರಿಯನ್ನೂ ಹಾಕಿಸಿದರು. ಆನೆಯು ನೋವಿನಿಂದ ಹೀಳಿಡುತ್ತ ಉರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬೆದರಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ಆವರಣದೊಳಗೆ ಪಳಗಿದ « ಕುಮ್ಕಿ'' ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದವರು ಚಾತುರ್ಯ ದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿ “ಕುನ್ನಿ” ಆನೆಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿ ಕಾಲುಗಳಿಗೂ ಕೊರಳಿಗೂ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದು ಆದನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಬಂದಿದ್ದ ನಿಸತ್ತು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಧೈರ್ಯ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಂಜಿನಂತೆ ಕರಗಿಹೋಯಿತು. ರೋಷಪರವಶರಾದರೆ ಕೂಡ ಯುಕ್ತವೆನಿಸಬಹುದಾದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಶಾಂತರಾಗಿದ್ದು, ಅಪಚಾರಮಾಡಿ "ರವರಲ್ಲಿ ಕೃಪೆತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಪುರುಷರು. ಕ್ಸಮಾ ಸಮ ಒಮ್ಮೆ ಊಳಿಗದವನು (ಮುಖ ಮಜ್ಜ ನಕ್ಕೆ ದರ್ಶಿತ್ವಗಳು ನೀರನ್ನೂ ಬಪ್ಪಿ ಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಬಿಸಿನೀರು ತುಂಬಿದ ದೊಡ್ಡ ಕ ಕ್ರ್ರಯನ್ನು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಹೆಜ್ಜೆ ಯಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಹಾಕಿದುದರಿಂದ ಬಹಳ ಬಾಥಿಯಾದುದನ್ನೂ ಸಹಿಸಿ ಕೊಂಡು ಅವರು ಶಾಂತರಾಗಿದ್ದುದು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಗಡಗಡನೆ ನಡುಗುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದೆ ಆತನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ ಟು ವಸ್ಸಿತ್ತರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ * ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ "“"ಎನ್‌ಸೈ ಕ್ಲೋಸೀಡಿಯ ಬ್ರಿಟಾನಿಕ”? ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ 218134 ಸೇರುವ ಚತು ಬಾ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಮೈಸೂರು. ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ""ಭರತ ಶ್ಲಾಘನೆ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯ ಂತ "ಹೆಚ್ಚ ಕೈನ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಜವ ತತ್ತಿ ರ ಹೆಸರಿಗೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಥಾನವಾದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ?' * ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಉಜ್ಜ ವಲಿ 'ಜೇಶಾಭಿ ಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ತಮ್ಮ '್ರೇಯಸ್ಸೆ ಂದು ಬಗೆದು ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡುತ್ತ ದೇಶೋನ್ಸತಿ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಹಗಲಿರುಳೂ 4" Mysore, a Hindu State with Just claims to be the most progressive in India Ce 2) ಅವತರಣಿಕೆ ೧೫ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಪ್ರಭುಗಳಾದ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಅಧ್ಯವಸಾಯದ ಫಲವಾಗಿ ಈ ಬಗೆಯ ಶ್ಲಾಘನೆಯು ಲಭಿಸಿತೆಂದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ದವರೆಲ್ಲರೂ ಆನಂದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ವಿಶ್ವಕೋಶದ ಪೂರ್ವಣಿ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ "" ರಾಜ್ಯಭಾರವೆಷ್ಟು ಪರಿಷ್ಭೃತವಾಗಿದೆಯೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ನಿದರ್ಶನದಂತಹ ಘಟನೆಯು ೧೯೩೬ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಅಕ್ಟೋಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಪೂರ್ವಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟು ಸಿಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆಯಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹಿಂದುಗಳಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರು ಆಗ್ಗೆ (ಅಭೂತಪೂರ್ವವೆನಿಸಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಸಾರಿ) ನಿಮ್ನ ತರಗತಿಗಳ ಜನರು ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ದರ್ಬಾರುಗಳಿಗೆ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆದುಬಂದಿದ್ದ ಜಾತಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟನ್ನು ಸಡಲಿಸಿ ಕೃಪೆತೋರುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೆಷ್ಟು ಅಮೋಘವಾದ ಮಾರ್ಪಾಡೆಂಬುದನ್ನು, ಪೂರ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಹಿಡಿತದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನದೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪವಾಗಿ ಕಂಡಿರುವವರು ಮಾತ್ರವೇ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ಶ್ಲಾಘಿಸ ಬಲ್ಲರು?” * ಎಂಬ ವಾಣಿಗಳೂ ಇವೆ. ಹೀಗೆ ಹರಿಜನರೂ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧೀಶರುಗಳಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆ ಯವರು. * “4 remarkable instance of the enlightened character of the admin- istration occurred in October, 1936, when the Maharaja though a strictly orthodox Hindu admitted (for the first time know) members of the depressed classes to participate in the ceremonials connected with the celebrations of the Dasara festival. How striking a breach this effected with the age long caste traditions can be appreciated only by those who had seen its rigidity on the spot.” ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಜಾ ಲ್ಯ $< ಮಾತೃ ದೇವೋ ಭವ । ನಿತೃ ದೇನೋ ಭನ 1 ಅಚಾರ್ಯ ದೇವೋ ಭನ |? ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳು (ವಿಕ್ರಮ ಸಂವತ್ಸರದ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸವು) ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಕರ ಣೀಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸ ುವುದಾಗಿದೆ. ಶಿ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ವಿಶ್ರಮನಾಮ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಸಂವತ್ಸರದ ಹೋಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವು ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ನಿಜಯೋತ್ಕರ್ಷ ವರ್ಷಕಾಲ “ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಮಿಷನ್‌? ಸ್ವಾಧೀನ ದಲ್ಲಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಾಧೀಶ್ವರರ ಕರಗತವಾದುದು ಆ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ. ವಿಕ್ರಮನಾಮ ಸಂವತ್ಸರದ ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುದ್ಧ ಏಕಾದಶೀ ಶುಕ್ರವಾರದ ದಿವಸ (ಎಂದರೆ ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸನಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳು ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿವಸ) ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೂ ಅನರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೇ ಶ್ರೀ ಕೆಂಪನಂಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರಿಗೂ ಪುತ್ರಿಕೋತ್ಸವದ ಅಮಿತಾನಂದವು ಲಭಿಸಿತು. ವಿಕ್ರಮ ಸಂವತ್ಸರದ ಶುಭೋತ್ಕರ್ಷವು ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮಂದಹಾಸದ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನಿಂದ ಸು ಬೆಳಗಿತೋ-- ಎಂಬಂತೆ ಅದೇ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳು ೨೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮ್ಛೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರಗಳು ಆಳಿದ ಜು ಚತ) ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ 1. ಜಾ (1 ಒಡೆಯರವರ ಕೈಸೇರಿದುವು. ಅತ್ಯ ತ ವೈಭವ ವಿಜೃಂಭಣೆಗಳಿಂದ ಆ ಶುಭದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಜಾ ನಡೆದು, ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ರಿಪ್ಪನ್‌ರವರು ಅನಿವಾರ್ಯದ ದೆಸೆಯಿಂದ ದಯಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಕಾರಣ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಭರತಖಂಡದ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವ ರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯವರ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ೧೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ತಾವು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದುದಾಗಿ ವೈಸ್ಟಾಯಿ ಯವರಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರ ಚೀಫ್‌ ಸೆಕ್ರಿಟಿರಯವರು ಓದಿದಮೇಲೆ ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಹಸ್ತಲಾಘವ ಕೊಟ್ಟು ಸಿಂಹಾಸನಾರೋಹಣ ಮಾಡಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವರ ಅಭಿನಂದನದೊಡನೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ್ದ ವರ್ಗಾವಣೆ ಪತ್ರಿಕೆಯೂ, ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಖಲ್ಲತ್ತೂ, ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವರ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಅಭಿನಂದನದ ತಂತಿಯ ವರ್ತಮಾನವೂ ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಸಮರ್ನಿತವಾದುವು. ಆ ಸಂಬಂಧದ ಜಯೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪುತ್ರಿ ಕಾಜನನವು ಸೂಚಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರಿ ಯವರಿಗೆ ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ಜಯಲಕ್ಕ್ಚ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೆಂದು ನಾಮಕರಣಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಕೂಡಲೆ ಸೆಟ್ಟ ಸಣ್ಯಂ ನೀರವಲ್ಲಿ ರಂಗಾಚಾರ್ಯ ರವರನ್ನು ದಿವಾನರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಕಮಾಡಿದರು. ಎರಡು ಮಹತ್ತರ ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೇ ಕಾರ್ಯಗಳು ಮಾದರಿಯಾದ ಎರಡು ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆದುವು. ಇಂಡಿಯನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌'' ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಾಸಭೆಯು ಕೂಡ ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಾನಿತ ವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಆಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟುದು ಅವುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಮಹತ್ತರವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಅಖಂಡ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅಂದಿನ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸಿತು. ಇಷ್ಟುಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯ ವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಮತ್ತು ದಿವಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರವರ ರಾಜನೀತಿ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಜಾ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೂ ವಿವೇಕ ವಿಚಕ್ಸೃಣೆಗಳನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಕೊಂಡಾಡಿದರೂ ಸಾಲದು. ಒಟ್ಟು ಭರತಖಂಡಕ್ಕೇ ಮಾದರಿಯಾಗುವಂತೆ ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯವು, ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಿಯರ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಆ ಪಾಠಶಾಲೆಯು ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದನರ ಸಲಹೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾನಿತವಾದ ಬಾಲ್ಕ ೧೯ ಕಾರಣ, ಅದು ಅವರ ನಾಮಾಂಕಿತವನ್ನೇ ಪಡೆಯಿತು. ಆ ಪಾಠ ಶಾಲೆಯೇ ಮುಂದೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಠ ಶಾಲೆಯಾಗಿ (ಎಂದರೆ, ಕಾಲೇಜಾಗಿ) ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಪಾಠಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ವಿಚಾರ ವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಎಷ್ಟು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾನಿಸಿದುದು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತರ ವಾದ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ದೀರ್ಫಾಲೋಚನೆಯುಳ್ಳ ವಿಷಯವೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. | ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿ ಯವರು ಜನಿಸಿದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೮೮೩ನೆಯ | ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ಆನೆಯ ತಾರೀಖು ಜನನ (ಸ್ವಭಾನುನಾಮ ಸಂವತ್ಸರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುದ್ಧ ತದಿಗೆ) ಶುಕ್ರವಾರದ ದಿನ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರು ಜನಿಸಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಫ್ರೀಮುನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌, ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ., ಜಿ.ಬಿ.ಇ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೮೮೪ ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೪ನೆಯ ತಾರೀಖು (ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ ೧೮೦೭ನೆಯ ಸಂವತ್ಸರವಾದ ತಾರಣ ಸಂವತ್ಸರದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ "ಶುದ್ಧ ಏಕಾದಶೀ) ಭಾನುವಾರ ಚಿತ್ತಾ ನಕ್ಬತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯನರು ""ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ.?' ಬಿರುದನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದ ಕಾರಣ, ಪುತ್ರೋತ್ಸನದ ಸಂತೋಷವು ಲಭಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ದಿನಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಆ ಬಿರುದನ್ನೂ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ಅವರು ಹರ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಪುತ್ರೋತ್ಸವ ವಾದರೆ ಸಾಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಭಕ್ತಿಯುತರಾದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಭರಿತರಾದರು. ಆಗಿನ ಉತ್ಸವ ವೈಭವಗಳಿಂದ ರಾಜಧಾನಿಯೇ ಮಂಗಳಮಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಜನಿಸಿದ ಶುಭದಿನ, ಆ ಸಂತೋಷ ಸಮಾರಂಭದ ಸೂಚನಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಮನೆಯ ಬತೇರಿಯಿಂದ ಕುಶಾಲು .ತೋಫು ಗಳು ಮೊಳಗಿದುವು. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪೂಜೆಗಳೂ ಉತ್ಸವ ಗಳೂ ನಡೆದುವು. ರಾಜಧಾನಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶುಭದಿನವನ್ನು ೨೦ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹಬ್ಬದ ದಿನದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಸಡಗರಪಟ್ಟಿರು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಯ ಸಂತೋಷನಂತೂ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅರಮನೆಯ ಸೇವಕರು ಬಂಡಿ ಬಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನೂ ಹಣ್ಣು ಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನಗರನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿದರು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವೈದಿಕರುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಭೂರಿದಕ್ಸಿಣೆಯು ದೊರೆಯಿತು. ಶಿಶು ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಅರಸು ಪಂಗಡದ ಮಹಿಳೆಯರೆಲ್ಲ ""ಮರದ ಹೊನ್ನು” ಎಂಬ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ನಜರು ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಕಾರಾಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಸೈ 'ಯನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿಗೆ ಬಂಧನ ನಿಮೋಚನವಾಯಿತು. ದೀನಾನಾಥರಿಗೆಲ್ಲ ಧನಕನಕ ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳು ದೊರೆತು ಹರ್ಷವುಂಟಾಯಿತು. ಶಿಶು ಜನನವಾದ ಏಳನೆಯ ದನ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮಸ್ತ, ದೇವಾಲಯ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳೂ ಉತ್ಸ ಗಸ ನಡೆದುವು. ನಾಮ ಕರಣದ ದಿನ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ SNES ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೇವಸ್ಥಾ ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾರಾಧನೆಯು ನಡೆದು ದಕ್ಷಿಣೆಯು ಲಭಿಸಿತು. ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಲ್ಲ ಆನಂದಲಹರಿಯು ಉಕ್ಕಿತು. ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿ ನ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರೆಲ್ಲ ರಿಗೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರುಗಳು "ಚಾಮೇಂದ್ರ ತನಯನ ನೋಡುವ ಬನ್ನಿರಿ? ಎಂಬ ಹಾಡನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟು, ಆಮಕ್ಕಳು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ಜಾಸು ದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಗ್ಗಿದರು. ಮಾತಾಶಿತೃಗಳಿಗೆ ಸರ್ವನಿಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆನಂದವರ್ಧನರರೆಸಿಸಿ ವರ್ಧಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೆಂದು ನಾಮಕರಣವಾಯಿತು. ಡೋಲೋತ್ಸವ ಆ ಬಳಿಕ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಸಂಪ್ರ ದಾಯಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಶಿಶುವಿಗೆ ದೋಲೋತ್ಸವವು ನಡೆಯಿತು. ಅಂದು ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಶಿ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿ e BS ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರೊಡನೆಯೂ, ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ, ಬಂಧುಮಿತ್ರ ಪರಿವಾರ ಸಮೇತ ರಾಗಿಯೂ ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ಕುಲದೇವತೆಯಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀದೇವಿಯವರಿಗೆ ನಿಶೇಷೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಶಿಶುವಿಗೆ ಡೋಲೋತ್ಸ ವವು ಬಳೆಯಿತು. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದ ಸಂಪಗೆಯ ಮರಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಸರಪಣಿಗಳಿಂದ ರತ್ಸಖಚಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ತೊಟ್ಟ ಲನ್ನು ಕಟ್ಟ ಅದರಲ್ಲಿ (೮೧೧3೮೫ ಎಣ (ce®cove Bca ತಿ ೦೦೦೧೦೫೦೩ Fennec ಆಲಂನ ಬಐಡಿಣ ೧೧ಬಂಂಂಂಲಇ ಇಂಧಾಂಂಯಣ ತಿ) ಬಾಲ್ಕ ೨೧: ಮಗುವನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ತೂಗಿದರು. ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯಮಯವಾದ 'ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಆದಿಶಕ್ತಿಯಾದ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀಡೇವಿ ಯವರ ದಿವ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಉತ್ಸವವು ನಡೆದು ಆನಂದಲಹರಿಯ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಎಲ್ಲೆ ಡೆಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗಿತು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಶಿಶುವಿನ ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಷವರ್ಧಂತ್ಯುತ್ಸವವನ್ನು ವಿಶೇಷ ವೈಭವ ವಿಜೃಂಭಣೆಗಳಿಂದ ನೆರವೇರಿ ಸಿದರು. ಅಂದು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ವರ್ಷವರ್ಧಂತಿ ಸಡಗರಗಳಿಗೆ ಪಾರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಶಿಶುವಿಗೆ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮಂಗಳ ಮಜ್ಜ ನವು ಬಳೆದ ಬಳಿಕ, ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರವು ನಡೆದು ಅಂಬಾವಿಲಾಸ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆರತಿಯೂ ದರ್ಬಾರೂ ನೆರನೇರಿದುವು. ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳೂ, ಇತರ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೂ ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ದಯಮಾಡಿ, ಶಿಶು ದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಆದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲ ರತ್ನ ಖಚಿತವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ವೈಭವದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಕೋಟಿಯ ನಾಲ್ಕು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಶುವಿನ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಬಳೆದು ಪುರಜನರಿಗೆಲ್ಲ ಆನಂದವುಂಟಾಯಿತು. ತ್ರಿನಯನೇಶ್ವರಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ವರಾಹಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ಪ್ರಸನ್ನಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ಲಕ್ಷ್ಮೀರಮಣಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ಮುಂತಾದ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಹೋಗಿ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆದು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿತು. ವರ್ಷವರ್ಧಂತಿಯು ನೆರವೇರಿದ ತರುವಾಯ, ಶಿಶುವನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಸೈಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಊಳಿಗದವರು ಅರಮನೆಯ ಮದನನಿಲಾಸ ತೊಟ್ಟಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಸಂಜರಗಳೊಳಗಿನ ಗಿಳಿಗಳು " ಪುಟ್ಟಿ ಬುದ್ದಿ, ಸರಾಕು? ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಮ್ಮ ಗೌರವದ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೊನ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದುವಂತೆ. ಅಕ್ಕಂದಿರಿಬ್ಬರೂ ಮಗುವನ್ನು ಸಂತಸದಿಂದ « ತಮ್ಮಯ್ಯಾ?'-- ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತ, ಬಂಡಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿ ನಗಿಸುತ್ತ, ಪ್ರೀತಿತೋರಿ ನಲಿದಾಡು ತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಶುವಿನ ಊಳಿಗದವರು " ಗಾಳಿಸವಾರಿ?ಗಾಗಿ ಮಗು ವನ್ನು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ರಾಜಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಸ್ಪಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ ಸಾಯಂಕಾಲದ ವೇಳೆ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಐದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ೨೨ ಅಳಿದ ನುಹಾಸ್ವಾವಿಂಯನರು ಯುವರಾಜ ಸಂದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. "" ಗಾಳಿಸವಾರಿ'' ಹೋಗಿದ್ದು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ಅರಮನೆಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಶಿಶುವಿಗೆ ದೀವಟಗೆ ಸಲಾಮು ಮೊದಲಾದ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. 1 ಮಗುವಿಗೆ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಮೇಲೆ ಕೈಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಊಳಿಗದವರು ಮದನನಿಲಾಸ ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಸಿ ಆಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರದ ಕಾಗದವನ್ನಾಗಲಿ ಪುಸ್ತಕವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರಿಸಿದರೆ, ಮಗುವು ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ಹಿಗ್ಗು ತ್ತಿದ್ದರು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬುವ ವೇಳೆಗೆ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಓಡಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಬಂದಿದ್ದುವು. ಆಗ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಕುದುರೆಮರಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಮಗುವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕರಿಯಕಲ್ಲು ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿಸುವುದು ಪ್ರಾರಂಭ ವಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ ಸಹ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗಾಗ ಆರೀತಿ ಸುತ್ತಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.. ಮಗುವಿನ ಅಲಂಕಾರವು ಮನೋಹರವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಬಿಳಿಯ ಪಾಯಿಜಾಮೆಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಕಿಂಕಾನಿನ ಅಥವಾ ದಮಾಕೆನ ಅಂಗಿಯನ್ನು ತೊಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಅಂಗಿಗೆ ಗುಂಡಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಚಿನ್ನದ ಗೆಜ್ಜೆಯ ಸರವನ್ನು ಹಾಕಿ ಹೊಲಿ ದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರಮೇಲೆ "ಜನಿವಾರದ ಸರ''ವೆಂಬ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಹಾರವನ್ನು ಹಾಕಿ, ತಲೆಗೆ ಕಲಾಪತ್ತಿನ ಟೋಸಿಯಸ್ಸಿಟ್ಟು ಅಲಂಕರಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊರಳಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೆಳೆಯ ಮುತ್ತಿನ ಕಂಠಿಯೂ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಹತ್ತಕಡಕೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಮಗುವಿಗೆ ಜಡೆಯನ್ನು ಹೆಣಿದು ಹೂಮುಗಿಸಿ ಹಣೆಗೆ ಬೆಳಗಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಕುಮದ ಜೊಟ್ಟನ್ನೂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ದಮೇಲೆ ಸಾದಿನ ಬೊಟ್ಟನ್ನೂ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಅರ: ನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದಾಗಲಾಗಲಿ ಜನರು ಮುಜರೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು ಆಳಿದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ತೀರ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ--ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಶಿಶುವಾಗಿದ್ದಾಗಿನಿಂದಲೂ-- ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮ್‌ ಯಪ ” Mu ' ರವರು ಸಕ್‌ “pen ವ ದ ಶ್ರಿ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರಪುತ್ರಿಯರೂ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರನರು ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಟ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯನರು. ನಿಂತಿರುವವರು: ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶಿ ಜೆಯನಾಣವಮು ಣಿ ೧ುವರು ಮುತು ಅಳಿದ ೨೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರು ಚಸಲತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯರೀರ್ವರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ಮನೋರಥವು ಪೂರ್ಣವಾಗದ ಕಾರಣ, ಅಳುವುದಕ್ಕುಪಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು: ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಆಗ್ಲೆ ತಮ್ಮಸ್ಮಾರ್ವರು ಕುಮಾರಿ ಯವರಿಗೂ-- ಅವರಿಗೆ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ವಯಸ್ಸಾದಾಗಿಥಿಂದ-- ಗಂಡುಡೆಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ತಮ್ಮಾರ್ವರು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರಿಯರಂತೆಯೇ ತಮ್ಮನ್ನೂ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕೆಂಬುದು ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಛಲ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿ ಸುಪ್ರೀತರಾಗಿ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಕುದುರೆಯಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಲಗಾಮನ್ನೂ ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಅವರ ರಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿದರೆ, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಸ್ಮ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರಂತೆಯೇ ತಾವೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಹಟ, ಆ ಮನೋರಧವು ನೆರವೇರಲು ಅನಕಾಶ ವಿಲ್ಲದಿದ್ದಕಾರಣ,.ತಮಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಯಿತೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರೋದನ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯರಿಗೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಬೈಸಿಕಲ್‌ ಸವಾರಿ ಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ತಾವೇ ಅವರ ಭಾವಚಿತ್ರ ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹು ದಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯರು ಬಾಲಕರಂತೆ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಾರಿದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಕುದುಕೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸಪ್ಲಿಧಾನದವರಿಗೂ ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷ. ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರಿಗೆ ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರೈಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ, ೧೮೮೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲೊಂದು ಶುಭದಿನ ಚೂಡಾಕರ್ಮವೂ ಅಕ್ಬರಾಭ್ಯಾಸವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಚೂಡಾಕರ್ಮ ನಿಧಿಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದುವು. ಅಕ್ಷರಾ ಮತ್ತು ಭ್ಯಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಹಲಗೆಯ ಅಕ್ಬರಾಭ್ಯಾಸ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಬೆಲೆ ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದ ಆಣಿಮುತ್ತು ಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ಚಿನ್ನದ ಬಳಪದಿಂದ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅಕ್ಕರಾಭ್ಯಾಸವು ನಡೆಯಿತು. ಆ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಹೆಲಗೆಯೂ, ಮುತ್ತುಗಳೂ, ಚಿನ್ನದ ಬಳಪವೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕಾರವನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರುಗಳಿಗೆ ಖಿಲ್ಲತ್ತು ಗಳ ಸಮೇತವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾದುವು. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರಿಯರಿಗಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಓದು ಬರೆಹಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು. ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬಾಲಕಿಯರೂ ಕೆಲವುಮಂದಿ ಅರಸು ಬಾಲಕಿಯರೂ ಅನರೊಡನೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ದರ್ಬಾರುಬಕ್ಸಿಯವ ರಾಗಿದ್ದ ರಾಯ್‌ ಬಹದ್ದೂರ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯ' ರವರೂ, ಉದ್ದಾಮ ನಂಡಿತರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಕವಿತಿಲಕ ಸೋಸಲೆ ಅಯ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನಂಜನಗೂಡು ಸುಬ್ಬಾಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರೂ ಇತರ ಕೆಲವರು ಮಹಾಶಯರುಗಳೂ ಬೋಧಕರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಸಾಯಂಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರಿಯರೀರ್ವರೊಡನೆ ಬಂದು ನಿಂತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತೋತ್ರ ಪಾಠವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವತ್ಪಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಗೆಯು ಸರ್ವಾದರ ಣೀಯವೆನಿಸಿ ಅರಮನೆಯವರ ಮನಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನಂಜನಗೂಡು ಸುಬ್ಬಾಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು ಬಹಳ ವೃದ್ದರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವಾಗ ಒಂದೊಂದುವೇಳೆ ತೂಕಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ತೀರ ಅಲ್ಪ ವಯಸ್ಸಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕದೊಂದು ಬೆತ್ತದಿಂದ ಅವರ ರುಮಾಲನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಎಚ್ಚರ ಗೊಳಿಸಿ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕರ್ಪೂರದ ಪುಡಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು ಅವರು ನಸ್ಯ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿಯನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೂಗಿಗೆ ಏರಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡವರೆಲ್ಲರೂ ಘೊಳ್ಳನೆ ನಕ್ಕು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯರೂ ಪುತ್ರರೂ ಪಾಠ ಪ್ರವಚನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಉಲ್ಲಾಸಕರವಾದ ಉದ್ಯಾನದ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ದೇಹ ದಾರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸಡೆದು ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವಾಟಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಟ್ಟಿ ದ್ದರು, ಪುಟ್ಟ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಸೋದರಿಯರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಗೆದು ಪಾತಿ ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಹೂಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಅವಕ್ಕೆ ನೀರೆರೆದು ಆದರದಿಂದ ಬೆಳೆಯಿಸಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಹೂನಿನ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೂವರೂ ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಸಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿ೫ ೨೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಾತಾಸಿತೃಗಳು ನಲಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರುಗಳ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿ ಗನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಿಂದಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ರಮವು ಏರ್ಪಟ್ಟದ್ದಿತು. ಸಸ್ಯಾದಿಗಳ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಸ ಸ್ಥಾನ, ಗ್ರಹೆಗಳ ವ್ಯೂಹ, ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಮುಂತಾದುವುಗಳ ದೀಪ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು (ಮ್ಯಾಜಿಕ್‌ ಲ್ಯಾಂಟರ್ನ್‌) ವಾರಕ್ಕೊಂದು ಸಲ ತೋರ್ಪಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಏರ್ಸ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಿತು. ಬುದ್ಧಿ ಕೌಶಲ್ಯವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ «ಕಿಂಡರ್‌ ಗಾರ್ಟಿನ್‌?' ಮರದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಮನೆಗಳು ದೇವಾಲಯಗಳು ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸು ವುದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ನಡೆಯಿತು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಮುಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಮ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದು ("" ಫಸ್ಟ್‌ ಮೆಂಬರ್‌ ಆಫ್‌ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌”), ಆ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ಈಚೆಗೆ ನಿಶ್ರಾಂತರಾಗಿರುವ ರಾಜಮಂತ್ರಪ್ರನೀಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ದಿವಾನ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯ ರಾಘನೇಂದ್ರರಾಯ ರವರನ್ನು ೧೮೯೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ರವರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ (ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಶುದ್ಧ ದ್ವಾದಶಿಯ ದಿನ) ಶ್ರೀ ಚಾನುರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಪುತ್ರಿಯರಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಅವರು ಮದರಾಸು ವಿಶ್ವನಿದ್ಯಾನಿಲಯದ “ ಬಿ.ಎ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಹೊಂದಿದ್ದರು. ಶಿಷ್ಯ ಶಿಷೈಯರು ತಮ್ಮ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರನ್ನು "" ಹೊಸ ಸಾರ್‌”? ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಆ ರೀತಿ ನೇಮಕವಾದುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರೆಂಬವರೊಬ್ಬರು ಶ್ರೀ ಜಯ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಎಷ್ಟು ಸುಸಂಸ್ಕೃತರೆಂಬು ದನ್ನೂ, ಎಷ್ಟು ದಯಾರ್ದ್ವಹೃದಯರೆಂಬುದನ್ನೂ, ಎಷ್ಟು ಮೇಧಾವಿ ಗಳೆಂಬುದನ್ನೂ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಲಾಭ ಪಡೆದಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಶಿಷ್ಯೆಯರ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿಗನುಗುಣವಾದ ಸರಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾಠಕ್ರಮವನ್ನಳವಡಿಸಿ ಬೋಧಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿದ್ದರೆಂಬುದಕ್ಕೆಂತ ಹಿರಿಯರಾದ ಸ್ನೇಹಿತರಂತೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂಬುದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದು. ಬಾಲ್ಕ ವಿ೭ ಮೊದಲು ಮೊದಲು ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಮ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರಿಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ಅವರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯನರಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ದರ್ಸದಿಂದ ಬಂದು 4 ಬನ್ಸಿ ತಮ್ಮಯ್ಯ, ಈ ಓದಿನ ಗೋಳು ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಓದು ಬೇಡ. ಆಡೋಣ? ಎಂದು * ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಲವು ವೇಳೆ ಪುಟ್ಟ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ""ನೀನೆಲ್ಲಾ ಆಡಿ. ನಾನು ಓದಬೇಕು? ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದೊಂದು ವೇಳೆ, "" ಹೊಸ ಸಾರ್‌, ಹೊಸ ಸಾರ್‌! ಆಟಕ್ಕೆ ಇವೊತ್ತು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ; ಇವೊತ್ತು ಒಂದೇ ದಿನ'' ಎಂದು ಕೇಳುವರು. ಗುರುಗಳು ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪದೆ, "" ಅದೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಪಾಠ ಮುಗಿಸಿ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡಿ. ಬೇಗ ಗಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದರೆ ಬೇಗ ಹೋಗಬಹುದು. ಮೊದಲು ಪಾಠ; ಆಮೇಲೆ ಆಟ?” ಎಂದು ಹೇಳುವರು. ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮನಸ್ಸು ಆಗ್ಗೆ ಕೊಂಚ ಖನ್ನವಾದರೂ ಅವರು ಗುರುಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕುಳಿತು, ಗುರುಗಳೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುವಷ್ಟು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪಾಠವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿ ಆ ಬಳಿಕ ಆಟವಾಡಲು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿದ್ದಿತಾದರೂ ಶ್ರೀ ಜಯ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರು ಕರೆಯಲು ಬಂದರೆ ಮಾತ್ರ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು, ಹಲವು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರು ತಮ್ಮ ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅನರನ್ನು ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯಬದ್ಧರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದುದೇ. ಹಾಗೆ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಿಸಿದ ನಿದರ್ಶನಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೊಡನೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಾಲೆ ಮುಂತಾದ ಆಟಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸೋದರಿ ಯರೂ ಇತರ ಬಾಲಕ ಬಾಲಕಿಯರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡ ವರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಗ ಎದುರು ಪಕ್ಸದವರ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಖಿನ್ನರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಇತರರೆಲ್ಲರೂ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿ ನಕ್ಕರೆ, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ರ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿ ಯವರೊಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ಅವರಂತೆ ನಗದೆ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೊಂದುಸಲವಂತೂ, ಅವರು, “ ತಮ್ಮಯ್ಯ! * ರಾಜಕುಟು :ಬದವರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ನರೂ ಚಿಕ್ಕವರನ್ನು ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಸುಬೋಧಿಸು ತ್ತಾರೆ. ೨೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ನೀವು ಯೋಚನೆಯೇ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಮನಸ್ಸು ಚಿಕ್ಕದುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ, ಬೇಡಿ. ನೀವು ನಮ್ಮನ್ನು ಒಂದು ಸಲ ಹಿಡಿದರೆ ಮೂರು ಸಲ ಹಿಡಿದಹಾಗೆ. ನೀವು ಮೂರು ಸಲ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ಸಲ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಒಂದೇ ಸಲ ಸೋತಹಾಗೆ. ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಇದೇ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ”? ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಮ್ಮ ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಸಂತೈಸಿ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾದರು. ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಕ್ಬರಜ್ಞಾ ನವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೆಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿದ ತರುವಾಯ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೇಳಿ ಅಕ್ಬರಗಳನ್ನು ಬಹು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುದುರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮುತ್ತಿನ ಮಣಿಗಳಂತೆ ದುಂಡಾಗಿದ್ದ ಅಕ್ಬರದಲ್ಲಿ ತನ್ಮು ನಾನಾಂಕಿತವನ್ನು ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೇಲೆಲ್ಲಾ ಕೃಷ್ಣನಾಮ ವನ್ನು ಬರೆದಂತೆ “ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ” ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನೂ ಆರೇಳು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು: ಒಂದು ಸಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ದೊನ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಸಿ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿಡಿಸಿದ್ದರು. ಒಂದು ದೊನ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಹರಳುಬೀಜಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಅವುಗಳು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಬಾದಾಮಿಯೆಂದು ಹೇಳಿ ಪುಟ್ಟ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಸಹಪಾಠಿಗಳು ತಿನ್ನಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲವಾದ ಕಾರಣ, ಆ ಸಂಗತಿಯು ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರಿಗೆ ವರದಿಯಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ನಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದನರು ಒಡನೆಯೇ ದಯೆಮಾಡಿ ಯಾರು ಹರಳುಬೀಜಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿದರೆಂದು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು, "" ಅಮ್ಮಯ್ಯ, ನಾನೇ ತಿಂದೆ, ನಾನೇ ತಿಂದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಭೀತರಾಗಿದ್ದ ಸಹಪಾಠಿಗಳ ಅನರಾಧನನ್ನು ಹೊರಗೆಡವದೆ ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದಿತು. ಒಂದು ಸಲ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವರೊಡನೆ, “ನೀವು ಮಾತ್ರ ನಿತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೀರಿ. ನನ್ನ ಮಾತ್ರ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದೋ? ನಿಮ್ಮಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ?” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬ ಬಾಲಕನು, “ನೀವು ಮಹಾರಾಜರು. ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಬರಬಾರದು. ಬಾಲ್ಕ ೨೯ ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಹೇಳಬಾರದು? ಎಂದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು, ""ನಾನಲ್ಲ ಮಹಾರಾಜರು. ಅಪ್ಪಾಜಿಯವರು ಮಹಾರಾಜರು. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ?” ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರು, ಪಾಠ ಹೇಳುವಾಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ, ಇತರ ವೇಳೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾವು ಪಾಠಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಸ್ನೇಹ ಸಲಿಗೆಗಳಿಂದಲ್ಕೂ ಪ್ರೀತಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರೆ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟುವುದೆಂಬುದರ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತು ನಡೆಯು ತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಪಾಠಗಳು ಕಠಿನವಾಗಿದ್ದಾಗ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸುಲಭ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿ, ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಯಾಸ ವುಂಟಾಗಿ ಬೇಸರವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, "" ಪ್ರಸ್ತಕ ಗಳನ್ನೇನೋ ಓದಬೇಕು. ಆದರೆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಓದೇ ತೀರ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಓದಿಗೆ ಪರಿಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ನಿದ್ಯೆಯು ಅಪಾರವಾದುದು. ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರೂ ಸಾಲದು. ಗಿಡವಾಗಿ ಬಗ್ಗದ ಬುದ್ಧಿ ಮರವಾದ ಮೇಲೆ ಬಗ್ಗದು. ಈಗ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಓದನ್ನು ಕಲಿಯದೆಹೋದಕೆ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ವರಾದಮೇಲೆ ಕಲಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೂ ಒಂದೇ ಸಲಕ್ಕೆ ಮೆದುಳು ದಣಿಯುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಓದಬಾರದು. ಇವತ್ತಿಗೆ ಇನ್ನು ಸಾಕು. ಮೆದುಳು ದಣಿಯುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಓದಿದ ಓದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಭಾರನೆಂದು ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನು ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. "ಅತಿ ಸರ್ವತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್‌? ಎಂದು ನಮ್ಮವರು ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದೂ ಅತಿಯಾಗಬಾರದು?' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಉಲ್ಲಾಸಕ್ಕೆ ಪರಿಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರಂತೂ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಿಗ್ಗು ತ್ತ, 4 ನಮ್ಮ ಹೊಸ ಸಾರ್‌ ಸರಿ. ಅವರು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ?” ಎಂದರು. ಮತ್ತೊಂದು ದಿನ ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರು ಪಾಠ ನನ್ನು ಓದಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅಂದು ಪಾಠನನ್ನೊಪ್ಪಿ ಸದೆಹೋದುದರ ಜೊತೆಗೆ, "" ಮೆದುಳು ದಣಿದಿದೆ, ಹೊಸ ಸಾರ್‌. ಅವೊತ್ತೇ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಮೆದುಳು ದಣಿಯುವಷ್ಟು ಓದಬಾರದು. ಅಲ್ಲವೇ ಹೊಸ ಸಾರ್‌?” ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ, ರಾಯರವರು ನಕ್ಕು, “ನೀವು.ಓದಿದ್ದರೆ ತಾನೆ ಮೆದುಳಿಗೆ ದಣಿವು? ೩೦ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಮೆದುಳಿಗೇಕೋ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಬೇಸರ. ಆ ಮೆದುಳು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನೀವೇನು ಮಾಡೀರಿ, ಚಿನ್ನಮ್ಮಣ್ಣಿ? ನೀವು ನಿಜನಾಗಿಯೂ ಚಿನ್ನದಂಥವರು. ಆದರೆ ಒಂದೊಂದು ಸಲ ಮಾತ್ರ್‌ ಕೊಂಚ ಕೊಂಚ ಹೊತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತೀರಿ. ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಚಿನ್ನಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರು ಸರ್ವದಾ ಚಿನ್ನವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಆಶೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಚಾರ ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಚಿನ್ನವಾಗಿರಬೇಕೋ ಕಬ್ಬಿ ಣವಾಗಿರ ಬೇಕೋ, ಚಿನ್ನಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೇ ಯೋಚಿಸಬೇಕು?” ಎಂದರು. (ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಚಿನ್ನಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾಡಿಕೆ.) ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಭೈ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯನರು ನಗುತ್ತ, *" ಹೊಸ ಸಾರ್‌, ಇವೊತ್ತು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೀವು ಹೇಳಿದಷ್ಟೂ ಓದಿ ಆಮೇಲೆ ಎರಡನೇ ಮಾತು. ಎಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ಸಾರ್‌, ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಕೊಂಚ ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಿಬಿಡಿ. ಕೊಂಚ, ಕೊಂಚ, ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಬಿಡಿ ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರು ನಗುತ್ತ, "" ನಮ್ಮ ಚಿನ್ನಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರಿಗೆ ಚಿನ್ನ ವಾಗುವ ಯೋಚನೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಪಾಠದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಆಗಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಪ್ಪಲೆ ತಿರುಗಿಸಿದರು. ಆಗ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಓಡಿಬಂದು, "" ಹೊಸ ಸಾರ್‌! ನನಗೂ ಅಸ್ಟ್ಬಾಲೆ. ನನ್ನೂ ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಹೊಸ ಸಾರ್‌” ಎಂದರು. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರೂ ಓಡಿಬಂದು ತಮ್ಮನ್ನೂ ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದರು. ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಅವರೊಡನೆ ತಾವೂ ನಲಿದು, ಆ ಬಳಿಕ ಗುರುಗಳು ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮಣ್ಣಿಯವರು ಆ ಬಳಿಕ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಮೇಲೆ, ಒಂದು ದಿನ ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ತೋರಿಸದೆ ಛಲ ಹಿಡಿದಾಗ ಅವರು ಅನುನಯದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತ, " ಇನ್ನು ಬೆಂಚಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದೀತು. "ಇಂಪೊಜಿಷನ್‌' ಬರೆಯಿಸಬೇಕಾದೀತು. ಮಹಾರಾಜರ ಕುಮಾರಿಯವರು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೇಲಾಗಿ, ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತ, ಮಹಾರಾಜ ಕುಮಾರಿಯನರ ಪದವಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಡನೆ?'” ಎಂದರು. ಆಗ ತ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರು, ""ಬರೀ ಪಾಠ, ಪಾಠ; ಪಾಠದ ಜೊತೆಗೆ ಆಟವೂ ಇರಲಿ. ಕೊಂಚ ಅಪ್ಪಾಲೆ ತಿರುಗಿಸಿ ಬಿಡಿ. ಹೊಸ ಸಾರ್‌! ಬಾ ಲ್ಯ ಬೇಡ, ಬೇಡ. ಇವೊತ್ತು ಮೊದಲು ಪಾಠ, ಆಮೇಲೆ ಅಸ್ಪಾಲೆ. ಅವೊತ್ತು ಮೊದಲೇ ಅಪ್ಪಾಲೆ ಆಗಿದೆ. ಇವೊತ್ತೂ ಮೊದಲೇ ಕೇಳಬಾರದು'' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಠಗಳನ್ನೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರೀತಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ದಲ್ಲಿ ಅನಾದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ, ಆ ಬಳಿಕ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು; ಓದು ಬರೆಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕವಾದ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದನರ ನಾಮಾಂಕಿತದ ಬಾಲಿಕಾ ಪಾಠ ಶಾಲೆಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದುವೆಂಬು ದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ” ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯ ರವರು ತಿಳಿಸಿದೊಡನೆಯೇ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅವುಗಳ ನಿಚಾರವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾತಾಸಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಶೀಘ್ರ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅವು ಒದಗುವಂತೆ ಮಾಡಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದರು; ಅಲ್ಲದೆ ತಾವೇ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಅಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆರೀತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬೆರಗಾಗಿ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾ ರ್ಯರವರು, "ಕುಮಾರಿಯವರಿಗೆ ಕೆಲವು ಕಾಲ ನಾನು ಗುರುವಾಗಿದ್ದೆ. ಈಗ ನನಗೇ ಕುಮಾರಿಯವರು ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಪರಮೋಪಕಾರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದು ತಮ್ಮ ಆಪ್ತ್ಮರೊಡಸನೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಏಳು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗ್ಗೆ (೧೮೯೧ನೆಯ ಇಸನಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ ೧೮೧೪ನೆಯ ಖರ ಸಂವತ್ಸರದ ಆಷಾಢ ಶುದ್ಧ ಬಿದಿಗೆ ಶುಕ್ರ ಜಗದ್ಗುರುಗಳ ವಾರದ ದಿನ) ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಗುರುಭಕ್ತಿಯ ಅದ್ಭುತ ಆಶೀರ್ವಚನ ನಿದರ್ಶನವು ಅರನುನೆಯಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸಿತು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸು ವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಗುರುಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮನೋಧರ್ಮವು ಹೇಗಿದ್ದಿ ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿತಿಲಕ ಸೋಸಲೆ ಅಯ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ "" ಗುರುರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಗುರು ರ್ವಿಷ್ಣುಃ ಗುರುರೇವ ಮಹೇಶ್ವರಃ । ಗುರುಸ್ಸಾಕ್ಸಾತ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಾ ತಸ್ಮೈ ೩೧ ಷ್ಲಿ೨ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ವಾನಿೀಯವರು ಶ್ರೀಗುರವೇ ನಮಃ ॥?' ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಂಠಪಾಠಮಾಡಿಸಿ ಅದರ ಅರ್ಥವು ಅವರ ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಖಚಿತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಕಾರಣವಾಗಿ ಆದರದಿಂದ ಬೋಧಿಸಿದ್ದಾಗಿನಿಂದ ಅವರ ಗುರುಭಕ್ತಿಯ: ಮೊದಲಿಗಿಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಿಧೇಯ ರಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುರುವೆಂಬ ಶಬ್ದವು ಮಾತಾಶಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಕ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಅಂಶವನ್ನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು ಬೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತೀರ್ಥರೂನರವರಾಃ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಶ್ರೀ ಸೀತಾವಿಲಾಸದ ಮಾತೃಶ್ರಿ ಯವರಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಕ್ತಿನಿಶ್ವಾಸಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿದರ್ಶನವನಃ ಕಂಡು, ಅದೇ ರೀತಿ ಅನನ್ಯ ಸುಲಭವಾದ ಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ತಾವ ತಮ್ಮ ಮಾತಾಸಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅಷ್ಟು ಬಾ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾದ ಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿ? ತ್ರಿದ್ದುದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲವೆಂ0 ಸಮಸ್ತರೂ ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಫಲವು: ಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾ ಗುರುಗಳಿಗೆ ಆಗಾಗ ' ಗಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಡಗರಸಃ ತ್ತಿದ್ದರು. ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದ ಶುಭದಿನ, ಶ್ರೀ ಶೃಂಗಗಿರಿ ಜಗದ್ಗು ಗಳಾದ ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿ ದಾನಂದ ಶಿವಾಭಿನವ ನೃಸಿಂಹಭಾರತಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಸವಾರಿಯ ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದಾಗ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆ! ರವರು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರನ್ನು ಮಹತ್ತರವಾದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗ: ಪಾದಪೂಜೆಮಾಡಿ ಸತ್ಯರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರೀರ್ವರಿಗೂ ಸಂಭಾಕ ನಡೆದು ಪೂರೈಸಿದ ಮೇಲೆ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರೊಬ್ಬರು ಹೊರ: ಉಳಿದ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳೂ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡಿದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರಿಂದ ಆ ನಾಲ್ಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಆಶೀರ್ವಾದ ನಡೆದಂತೆಯೇ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕ್ಕ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೂ ಆಶೀರ್ವಾದ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ವಿ ಕೊಂಡು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟುಹೋಗಿದ್ದ ಕುಮಾರರ ಬರಮಾಡುವಂತೆ ಇಂಗಿತಜ್ಞರಾದ ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಚ್ಞೆವ. ದರು. ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಹೊರಟು ಅಂತಃ ಹೊರಗಿನ ಭವ್ಯದೃಶ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಬೆರಗಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಅಂತಃ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ತಮ್ಮ ಸಂಜ್ಞೆಗನುಸಾರನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಚಿತ್ತೆ ಬಾಲ್ಕ ಪತ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರನ್ನು ಅನುವರ್ತಿಸಿದರು. ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ತಮ್ಮ ಏಳು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಾರಿದ ಭಕ್ತಿ ಸಾರವಶ್ಯದಿಂದ ಸೂಡಿ, ಅಂತಃಪುರದ ದ್ವಾರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರ ಪಾದುಕೆ ಗಳೆರಡನ್ನೂ ಎಜೆಗಪ್ಪಿ ಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ನಿಂತು, ಮೆಲ್ಲಗೆ, “ ಗುರುರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಗುರುರ್ನಿಷ್ಮುಃ ಗುರುರೇವ ಮಹೇಶ್ವರಃ । ಗುರು ಸ್ಸಾಕ್ಸಾತ್ಸರಬ್ರಹ್ಮ್ಮಾ ತಸ್ಮೈ ಶ್ರೀಗುರವೇ ನಮಃ ॥'' ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ವನ್ನೇ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಬಾಹೃಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ಮರೆತು ತಲ್ಲೀನರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಆ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರಿಗೆ ನಿಜ್ಞಾನಿಸಲು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಕುಮಾರರನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಸಿ ಅಂತಃಪುರದೊಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು. ಮಂದಸ್ಮಿತ ವದನರಾಗಿ "ಶ್ರೀ ಶಾರದಾಚಂದ್ರ ಮಾಳೀಶ್ವರರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ವಿವೇಕ ವೈರಾಗ್ಯ ಗಳನ್ನೂ ಇವರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರ? ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆನಂದಬಾಷ್ಪ ಪೂರಿತಲೋಚನರಾಗಿ -- ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದೀರ್ಫ್ಥದಂಡ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನಾಶೀರ್ವದಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ೧೮೯೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ಕಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ವಾಗ್ದರಿ ಮಾಡಿದರು. ಮುಂದಿನ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಕರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ೧೮೯೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ (ಪ್ರೊಫೆಸರಾಗಿ) ನೇಮಕ ವಾಗಿ ಬಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜೆ. ವೀರ್‌ ಸಾಹೇಬರು ಎಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಶುದ್ಧ ವಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈಖರಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ""ನಾನಾಗಿ ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡದೆ ಹೋಗಿದ್ದು ಮತ್ತಾರಾದರೂ ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದ ಸಕ್ಸದಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಜವೆಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಇದು ಸಾಧ್ಯವೆಂದಾಗಲಿ ನಾನು ಬೇರೆ ನಂಬುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಗುರುಗಳಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರ 2 F ೩ಿ೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಂಯನರು ಸಾಮಥ ರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೊಂಡಾಡಬೇಕೋ, ಶಿಷ್ಯರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೊಂಡಾಡಬೇಕೋ ತಿಳಿಯದು'' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, “ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ, ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ. 4« ರಾಯಲ್‌ ರವರಿಗೆ ತೋರಿತು. ೧೮೯೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕೂಲ್‌? ಪಾಠಶಾಲೆ “ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಾಠ ಶಾಲೆಯು ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲ್‌ (" ಸಮ್ಮರ್‌ ಪ್ಯಾಲಸ್‌'”) ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಸ್ತಾಪಿತವಾಗಿ, ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯಷರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾ ಸವು ಭರಿ ಪಂಗಡದ ಮತ್ತು ಬ್ರಾ ಷ್ಟ ಸಣ ತರ ಕೆಲವು ಬಾಲಕರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ವವರೆಲ್ಲರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ಯು ಪತ್ತ. ಇಸ ತ್ತು ಮಾತ್ರ. ಶಿ ಶ್ರ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಕೃ ಜ| ಕಾಂಡ ಒಡೆಯರವರ pd ರಾದ ಶ್ರಿ ಸತ ಮಣ್ಣಿ ಯವರು, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಚಲುವಾಜಮ ್ಲಿಯವರು - ಇವರುಗಳ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಏರ್ಪಾಡಾಯಿು ತು; ಅವರೊಡನೆ ಇತರ ಕೆಲವರು ಬಾಲಕೆಯರೂ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಆಗ್ಗೆ ನಾಲ್ಕೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಚೂಡಾಕರ್ಮವೂ, ಅಕ್ಬರಾಭ್ಯಾಸವೂ ಇನ್ನೂ ನೆರವೇರಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌? ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ ನೇಮಕ ವಾದರು. ಸಹಾಯೋಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ, ಕವಿತಿಲಕ ಸೋಸಲೆ ಅಯ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಹಸನ್‌ ಆಲಿಯವರು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ಭೀಮರಾಯರವರು ಗಣಿತ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಹಟ್ಟಿ ಕೃಷ್ಣ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಭೂಗೋಳವನ್ನೂ ರಿಸಾ ಲಾರ್‌ ಮಹಮ್ಮದ್‌ ಆಲಿಯನರು ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯನ್ನೂ, ಜಮಾದಾರ್‌ ವರದರಾಜುಲು ನಾಯ್ದು ಅವರು ಡ್ರಿಲ್‌ ಕವಾತನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಆರ್ಮೊಗಂ ಪಿಳ್ಳೆಯವರು ರೇಖಾ ಚಿತ ಶ್ರ ಲೇಖನವನ್ನೂ (ಡ್ರಾಯಿಂಗ್‌), ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀರಣ್ಣನವರು "“ ಜಮ್ನಾಸ್ಸಿ ಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಗಸಾಧನೆಯನ್ನೂ ಬಾಲ್ಕ 4೫ ಕಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದುವು. ಆ “ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌'' ಪಾಠ ಶಾಲೆಯು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯ ವರೆಗೂ ನಡೆಯಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಾಗಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಈಗ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉಳಿದವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದು ವಿಶ್ರಾಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ದಿವಾನ್‌ರವ ರಾಗಿರುವ ಅಮಿಾನ್‌-ಉಲ-ಮುಲ್ಟ್‌ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌, ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರು, ಸರ್ದಾರ್‌ ಎಂ. ಲಕ್ಷ್ಮ್ಮೀಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನನರು, ಮೇಜರ್‌ ಎಂ. ಸಿ. ಸುಬ್ಬರಾಜ ಅರಸಿನನರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಎಸ್‌. ರಾಮಚಂದ್ರರಾಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಸಿದ್ದರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ನರಸಿಂಗರಾಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾದಾಮಿ ಶಂಕರರಾಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಸಿ. ಬಸವರಾಜ ಅರಸಿ ನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಲಿಂಗೋಸಂತ್‌ ಬಾದಾಮಿಯವರು ಮುಂತಾ ದವರು ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌ ಅವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓಟ. ಎಸ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರೇ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವರೂ ೧೮೯೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲಕೆಲವರು ಕೆಲಕೆಲವು ಕಾಲಾನಂತರ ಸೇರಿದವರು. ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಾಜಸೇವಾನಿಪುಣ ಎಸ್‌. ಶಾಮಣ್ಣ ನವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟ.ಗುಂಡಸ್ಪನನರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ವೆಂಕಟ ಸುಬ್ಬರಾಯರವರೂ «ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌?” ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ತರಗತಿಗೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಮೇಲಿನ ತರಗತಿಯೂ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ಅವರ ಮೂವರು ಸಹೋದರಿಯರೂ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಬರುಳ್ತ್ರಿ ದ್ದರು. ಉಳಿದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಂದ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗು ತ್ತಿದ್ದ ಉಪಾಹಾರ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಸೌಕರ್ಯಗಳೂ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ, ಆಗಿನ ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೂ, ಈಗಿನ ಹುಜೂರು ಸೆಕ್ರಿಟಿರಿಯವರಾದ ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ ಓ. ತಂಬೂಚೆಟ್ಟಿ ಯವರ ತಂದೆಯವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟ, ಆರ್‌. ಎ. ತಂಬೂಚೆಟ್ಟಿಯವರು ಮುಂತಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ೩೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಿಯವರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಠ ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ಸರಿಶೀಲಿಸಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಉತ್ತಮವಾದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸಾ ಿಮಿಯವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹ, ಅಲ್ಪ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಿಂದ ನಿರೀತಿ ಕ್ಸಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಮೇಲ್ಮೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸು ತ್ರಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲರೂ ಆಡು ಬಾಲಸ್ಕಭಾವಳ್ಳೆ ತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ಊಳಿಗದವನ ಅಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ನಿನಾರಿದ ವರ್ತನೆ. ವ:ಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಿದ್ದು, ಹಲ್ಲಿಗೆ ಏಟು ತಗಲಿ ತುಟಿಯು ಕಿತ್ತುಹೋಗಿ, ರಕ್ತವು ಹರಿಯಿತು; ಅಲ್ಲದೆ, ಮಂಡಿಗಳಿಗೂ ಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದು ನೋವಾಯಿತು. ಮಹಾಸ್ತಾ ಮಿ ಯವರು ಆಗ ಆ ಊಳಿಗದಪನಲ್ಲಿ ಸ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕುಪಿತರಾಗದೆ, ತರುಗೆ ಪೆಟ್ಟು ತಗಲಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಲೇಶಮಾತ್ರ ವು ಕೋಡು ದೆ, ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ತಾ ಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಲೂ ಸೇವಕನ ಅಚಾತುರ್ಯದ ನ ಇತರರಿಂದ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರ ಕಿವಿಗೆ ಮುಟ್ಟಿತು. ಅವರು ಆ ಸೇವಕನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, "" ಅಮ್ಮಯ್ಯ! ಅವನ ತಪ್ಪೇನೂ ಇಲ್ಲ. ನು ಬಯ್ಯಬೇಡಿ. ಅವನು ನನ್ನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋತಾನೆ. ನಾನೇ ಬಿದ್ದೆ » ನನ್ನ ತಪ್ಪ್ಪು'' ಎಂದರು. ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರು ನಕ್ಕು ಸುಮ್ಮನಾದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಶ್ರೀ ಕೃ ಹ್ಯಾ ಜಮ್ಮ ಣ್ಣ ಯವರು ಮಹಾಸ್ವಾ _ಮಿಯವರನ್ನು ಕುರಿತು, 4 ತಮ ಯ್ಯ ! ಕ” ಅಮ್ಮಯ ನೊಡನೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದಿರಿ ? ಅವನಿಂದಲೇ ಅನ್ಲವೋ ನೀವು ಬಿದ್ದೆ ಮಿ 9: ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, " ಅಕ್ಕಯ್ಯ!" ಅವೊತ್ತು ನೀವು ತಳ್ಳಿ ನಾನ: ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ತಳ್ಲಿದಾಗ ಇವೊತ್ತೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವನೂ ನಮ್ಮ ಹಾಗೇ ತಾನೆ? ನಮ್ಮನ್ನಾಡಿಸಿ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರ್ತಾನೆ. ನಮ್ಮ ಹಾಗೇ ಅಲ್ಲವೇ, ಅಕ್ಕಯ್ಯ??? ಎಂದುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಗ್ಗಿ, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ರ್ಮ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರೂ, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರೂ ನಾನು ತಾನೆಂದು ಹುರುಡುಸಡುತ್ತ ಅವರನ್ನು ಮುದ್ದಿಸಿದರು. ಸಮಸ್ತರನ್ನೂ ತಮ್ಮಂತೆಯೇ'ಕಂಡು ಅವರ ಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಇದ್ದ ತೆ ಭಾವಿಸಿ ಆ ಸ್ಫೋತ್ರಾರ್ಹವಾದ ಸದು ವು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ತೀರ ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೆಲಸಿದ್ದು ದಿನ ದಿನವೂ ಪರಿಸ್ಸು ಟಿವಾಯಿತು. ಬಾಲ್ಯ ೩೭ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಟಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಪಾಠಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಗ್ಗರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು; ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು; ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೮೯೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ನಿಷಮಶೀತಜ್ವ .ರವು ಬಂದು ಮಹಾರಾಜ po ಸತಿಗಳನ್ನೂ, ಇತರರನ್ನೂ ವಿಶೇಷ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡಿತು. ವೈದ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದ ಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿ ನ RE ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾ ಬಾ ನಿಷಮಶೀತಜ್ವರದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿ ದ್ಹಾಗ ಕೂಡ, ರೋಗದ ದೆಸೆಯಿಂದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾ ಸಕ್ಳೈ ವಿಘ್ನುವಾಯಿತಲ್ಲ್ವಾ -- ಎಂದು ತೊಳಲುತ್ತಿದ ದ್ಸರು; ತಮ್ಮ; ನೋಡಲು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣರಾಘವೇಂದ್ರ ಯವರು. NSS ಬ ಕ್ಲಾಸಿನಲ್ಲಿ ನಂಬರು ಹೋಯಿ ತಲ್ಲಾ. ರ್ಯಾಂಕ್‌ ಹೋಯಿತಲ್ಲಾ'' ಎಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪೇಚಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರೋಗದಿಂದ ಹಿಂಸೆಸಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕೂಡ, ತರಗತಿ ಯಲ್ಲಿ ತಾವು “ಡೆದಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಸ್ನಾನವು ("ರ್ಯಾ ಛ್‌) ತನ್ನಿ ಹೋಗುವುದೆಂಬ ಚಿಂತೆ; ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಭತ ಕಳವಳ. ಗುರುಹಿರಿಯರು ಎಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿದರೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ" ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಮಟ್ಟನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯೂ, ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ, ಉತ್ಸುಕತೆಯೂ ಇದ್ದುವು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಷಮಶೀತಜ್ವರದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ದ್ಲಾಗ್ಗೆ ಸಹಿಸಲಶಕ್ಯವಾದ ಬಾಧೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹ, ಅಸಾಧಾರಣ ವಾದ ದೇವತಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಜ್ವರದ ತಾಸವೂ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಿ ದೇನತಾಭಕ್ತಿ ದಂತೆಲ್ಲ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕುಲದೇವತೆ ಯಾದ ಚಾಮುಂಡಾಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯವಾದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ದೇವಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ, ತನ್ಮು ಪುಟ್ಟ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಊಳಿಗದವರು ಕೂಡ ಕಂಬನಿದುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವರವು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿ ಅರೆನಾಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ತಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಕಾನಿಯನರು ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯವರ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಲ ಜ್ವರವು ವಾಸಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯವರ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ತಮ್ಮ ಅಭಿಲಾಷೆಯೆಂದು ಅವರು ಮಾತಾಸಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಸುಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಒಡನೆಯೇ ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ಮಹಾರಾಜ್ಞೇ ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರಂತೂ, ""ಅಯ್ಯಾಜಿ! ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡೋಣ, ಈ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆಷ್ಟು ಭಕ್ತಿ! ಇದೇ ಭಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆದು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ!?' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ನಿಷಮಶೀತಜ್ವರವು ಗುಣವಾದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ಸಹಸ್ರಜನ ಸಂತರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿಸಿ, ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯವರ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದ ಇತರ ಬಾಲಕರನ್ನೂ, ಪುತ್ರ ಸಮವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಆದರದಿಂದ ಎ ಕಂಡು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. "" ರಾಯಲ್‌ ಮಹಾರಾಜ ಸ್ಕೂಲ್‌?” ವಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರೆಲ್ಲರಿಗೂ ದಂಪತಿಗಳ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ ದಿನ ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬ ಬಾಲಕನು ಕುದುರೆಯಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವಾಗ್ಗೆ, ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಕ್ಸ ಮುಗಿದು ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿದ ವೇಳೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕುದುರೆಯು ತಟಕ್ಕನೆ ತಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಕೈತ್ತಿಬಿಟ್ಟತು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು, "ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವಾಗಲೂ ತಲೆ ಬಗ್ಗಿಸಿ ಹೀಗೆ ಕೈ ಮುಗಿಯ ಬೇಕೆ? ಕುದುರೆಯು ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಜೋರಾಗಿತಲೆಯೆತ್ತಿದ್ದರೆ ಹಲ್ಲು ಬಿದ್ದುಹೋಗಿ ನೀನು ಈಗಲೇ ಮುದುಕನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಯ್ಯಾಜಿ ಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಓದುವವರೆಲ್ಲ ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರಂತೆಯೇ ನಮಗೆ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರು ನಮಗೆ ಕೈ ಮುಗಿಯಬೇಕೆ? ಅವರಂತೆಯೇ ನೀವೂ. ನೀವೂ ಕ್ಸ ಮುಗಿಯಬೇಡಿ?? ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಮೇಲೆ ಉಪಾಹಾರ ಸೇವನೆ ಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಾಲಕರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಂಡು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇಸಮವಾಗಿ ಉಸಜಾರ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ, "" ಎಲ್ಲಾ ಬಾಲ್ಕ ರ ಹುಡುಗರನ್ನ ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರಂತೆಯೇ ಕಂಡು ಆದರದಿಂದ ಉಪಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಮಾಡೀರಿ?' ಎಂದು ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರು ಪರಿಚಾರಕರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾಸಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲನೋ ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಪದೇಪದೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಬಾಲಕರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ದಿನ ಲಗ್ಗೆ ಚೆಂಡಿನ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಗೆದ್ದರು. ಆಟದ ನಿಯಮದಂತೆ, ಸೋತ ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಮೇಲೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಓಡಬೇಕಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದಯ ಮಾಡಿದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವ ರನ್ನು ಕುರಿತು, "" ಅಯ್ಯಾಜಿ! ! ಮೊದಲು ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಯಿರಿ. ನೀವು ಅವನಿಗಿಂತ ಬಲವಾಗಿ ದಪ ರೃವಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅವನು ತೆಳ್ಳಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳ ತೊಂಡೆ ತಡೆದಾನೆ?”' ಎಂದು ಅಸ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ೧೮೯೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಕುಟುಂಬ ಸಹರಿವಾರರಾಗಿ ಚಿತ್ಕೈಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ“ ಎಂದರೆ ೧೮೯೩ನೆಯ ಮುಂಬಯಿ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿ ಪ್ರಯಾಣ ಯವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರಿ ಆ (ರಿಯಾ "ಕಾಣಿಯವರು ಮಹಾಪ್ರ ಗಳ ವಕ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸ ಲ್ಯವನ್ನೂ ನಾಚ್ಛಭಾರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ "ಮಚ್ಚಿ ಆ ಮೊದಲೇ ದಯಸಾಲಿಸಿದ್ದ. ಚ ಬುಸ್‌ ಭ್ರ - ಪಸ ಬಿರುದಿನ ಜೊತೆಗೆ «" ಕರ್ನಲ್‌? ನಿಮಿ ಘನವಾದ ಬಿರುದನ್ನೂ ದಯ"ಪಾಲಿಸಿದ್ದರು. (೧೮೯ ೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರಿಗೆ ಅವರು “ಸಿನ್‌ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ದ್ವರೆಂಬ ಸಂಗತಿಯನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.) ಮಹಾಪ್ರಭುಗ ಳವರ್‌ಸ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮುಂಬಯಿ ಗವರ್ನರವರು ಅಟ್ಟಿ ಹಾಸದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ದ್ದರು... ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಮುಂಬಯಿ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದು-- ಮಹಾರಾಜರಾಗಿದ್ದೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ--ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೋಡತಕ್ಕ ಸ ಸ ಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಪತ್ರಿ ಯರಿಗೆ ತೋರಿಸಿ, ಅವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಸ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೆಚಿ,? ಸಿ, ತಮ್ಮ ಸೌಜನ್ಯ ಸರಳತೆಗಳಿಂದ ಮುಂಬಯಿ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳನೇಕನಿಗೆ ವಿಸ ಯ ವನ್ನು ಂಟುಮಾಡಿದರು. ೪೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈಚಿನವರೆಗೂ ಶ್ರೀ ಮದ್ಯುವರಾಜರವರಾಗಿದ್ದು ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌, ಜಿ.ಸಿ.ಐ.ಇ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಯಥಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ದಿವಸ ಅಕ್ಬರಾಭ್ಯಾಸವು ನಡೆಯಿತು ; ತಮ್ಮ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಸೋದರೀ ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿ. ಒಡೆಯರವರ ಅವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ದಿನದಿನವೂ ಮುಂದು ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ವರಿಯಿತು. ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರು ತಮ್ಮ ದ್ವಿತೀಯ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ಸಹ "ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಟೂಲ್‌?” ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಸಹಪಾಠಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತರಗತಿಯು ಏರ್ಪಡಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಲೆಪ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ದಿವಂಗತ ಬಿ. ಪಿ, ಕೃಷ್ಣೇ ಅರಸಿನವರು, ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಚನ್ನರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಜಿ. ಮೈ್ಜೇಕ್ರಿಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಫ್‌. ಸಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಸುಬ್ಬರಾಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಮುದ್ದರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ದಾಸಪ್ಸ ನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಬ್ದುಲ" ಬಾಸಿತ್‌ ಅವರು ಮುಂತಾದವರು ಆ ಸಹಪಾಠಿಗಳು, ಈ ಮಧ್ಯ, "" ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌'' ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೮೯೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರ್ಪಾಟೊಂದು ನಡೆಯಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಬೇಕಾಗಿದ್ದವರಾದ ಕಾರಣ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ ಬೋಧಕರು ಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪಾಂಡಿತ್ಯವುಂಟಾಗಲನುಕೂಲಿಸು ವಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯು ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿರ ತಕ್ಕವರೇ ಅಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಿಕ್ಬಣ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಣತರಾದವರನೇಕರು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರು ಆ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ, ಮದರಾಸು ಸರ್ಕಾರದ ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ವರ್ಕ್ಸ್‌ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಎಗ್ಗೆ ಕ್ಯುಟಿವ್‌ ಇಂಜನಿಯರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜಿ. ಜೆ. ವ್ಹೈಟ್ಲ್ವ, ಎಂ.ಐ.ಸಿ.ಇ. ಅವರನ್ನು ಬೋಧಕ ರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಕಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಮೇಜರ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಅವರ ಅಳಿಯ ೦ದಿರು. ಮೇಜರ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಅವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ, ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಪ್ರೈವೇಟ್‌” ಸೆಕ್ರಿಟಿರಿಯವರಾಗಿದ್ದವರು; ಅಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬಾಲ್ಯ ೪೧ ಹಿಂದೆ ಮೇಜರ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌ ಅವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಅವರು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರನರ ದತ್ತು ಪುತ್ರ ರಾಗಿ- ಸಂಸ್ಥಾ ನವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಪೂರ್ಣಾಧಿಕಾರ ವುಂಟೆಂದು ವಾದಿಸಿ “ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ್ದ ವರಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ಆದಕಾರಣ, ಅವರ ಅಳಿಯಂದಿರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜೆ. ಜೆ. ಸಟ ಯವರೂ ಸಹ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವುಳ್ಳವ ರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೧೮೯ ೩ನೆಯ ಇಸನಿ ನನೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ದಯಮಾಡಿ "“ ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌'' ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಕೊಂಡರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವೂ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇದ್ದುವು. ಅವರು ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ಸಿಟೀಲನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣ ಅವರಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸಹ ಆದರ ನಿದ್ದಿತು: ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಕ್ಮ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರಿಗೆ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಜೊತೆಗೆ ಪಿಯಾನೊ ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಏರ್ಪಾಡುಮಾಡಿದ್ದರು. ರಾಜಕಾರ್ಯ ಮಧ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಲಭಿಸಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮಹಾಪ್ರ ಭುಗಳು ಆಸ್ತಾನ ವಿದ್ವಾ ೦ಸರಿಂದ ನೀಣೆ, ಕೊಳಲು, ಪಿಟೀಲು, ಮೃದಂಗ- ಮುಂತಾದ ವಾದ ಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿಯೂ ಗಾಯನ ಮಾಡಿಸಿಯೂ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿ ದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೇ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರು ಶ್ರೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ದವೇ ಅಂಕಿತದ ಅನ್ವರ್ಥಲಕ್ಸ ಜಾ NS ವೀಣಾನಾದನ ಚತುರರಾಗಿ ದರು. ಆದಕಾರಣ, ಮಹಾರಾಜ ದಂಸತಿಗಳ ಐವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿಯುಂಬಾದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೀಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಹಾಗೆ ಜನ್ಮತಃ ಲಭಿಸಿದ್ದ ಅಭಿರುಚಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮಾ; ರ್ವರು ಜೆ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಶ್ರೀ ಜಯ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ತ ಶ್ರೀಕ ಹ ಜಮ್ಮ ಣ್ಹಿಯವರಿಗ್ಕೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಂಗೀತ EN ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಸಂಗೀತ ಪಾಠವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾದ ಸ್ವರವನ್ನು (ಎಂದರೆ, ಓಲಗನನ್ನು ಸ) ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಂತೂ, ಅವರಿಗೆ ತೀರ ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣಾದರ. ಆಹಾರ ನಿದ್ರೆಗಳಿಗೆ ೪೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ನರು ವೇಳೆ ಮಾರಿದರೂ ಗಮನ ಕೊಡದೆ ಔತು್ಸುಕ್ಯದಿಂದ ನಾದ ಸ್ವರವನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಬಾಲ್ಯೋಚಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಗದವನ್ನು ಓಲ; ದಂತೆ ಸುತ್ತಿ ತಾವೂ ""ಊ?'' ಎಂದು ಊದುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯನ ರಿಂದಲೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಕಾಗದದ ಓಲಗಗಳನ್ನು ಊದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು, ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಿಯರಿಗೆ ಸಂಗೀಃ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಂತೆಯೇ ಮಹಾಸ್ವಾವಿ ಯವರಿಗೂ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಏರ್ಪಾಡನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಂಗೀತ ಪ್ರವೀಣರಾಗಿ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಸಂಗೀತಗಳೆಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸರಿಣತರಾಗಿ "" ತಾಲಬ್ರಹ್ಮರೋ ಎಂಬಂತೆ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ಳು ಪ್ರಥಮ ದನ್ನು ಸಂಗೀತ ವಿದ್ರಾಂಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕರ. ಗುರುಗಳಾದ ವೀಣೆ ಬಲ್ಲರು. ವೀಣೆ ಶಾಮಣ್ಣನವರೆಂಬ ಘಃ ಶಾಮಣ್ಣನವರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಃ ಪ್ರಥಮ ಗುರುಗಳು; ಅವರು ದಿವಂಗತರಾಃ ಬಳಿಕ, ವೈಣಿಕ ಶಿಖಾಮಣಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಣ್ಣನವರಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿ ಯವರಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಪಾಠವಾಯಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀಣೆ ಶಾಮಣ್ಣ ನವರು ಬೃಹಚ್ಚರಣ ಪಂಗಡ ದ್ರಾನಿಡರು. ವಂಶಾನುಗತವಾಗಿ ಬಂದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರೌಢಿಮೆ; ತಾಳದಕ್ಲೆ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು; ವಿದ್ವತ್ತಿನ ಕೆಚ್ಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿ «ಜನ ಮುದ್ದು ಮಕ್ಕಳಾಗಿರದೆ?' ಪ್ರತಿಪಕ್ಸ್ನ ಭಯಂಕರರೆನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದರ್ಪ; ಇವೆರಡೂ ಅವರ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳು. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಃ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ (ವೈಣಿಕ ಶಿಖಾಮಣಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀಣ ಶೇಷಣ್ಣನವರ ತಂದೆಯವರಾದ) ಚಿಕ್ಕರಾಮಪ್ಪನವರು, (ವೈಣಿಕ ಪ್ರವೀಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀಣೆ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರ ತಂದೆಯವರಾದ) ಶೇಷಣ್ಣನವರು (ವೈಣಿಕ ಪ್ರವೀಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೆಂಕಟಗಿರಿಯಪ್ಪ ನವರ ಪಿತಾಮುಹರಾದ ದೊಡ್ಡ ಸುಬ್ಬರಾಯರು ಮುಂತಾದ ಘನ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆಲ್ಲ ಅವರಕ್ಕೆ ಆದರ ಗೌರವಗಳು. ಒಂದು ಸಲ್ಲ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯ ಪತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪೃಡೆದಿದ್ದ ಪರದೇಶದ ನಿದ್ವಾಂಸರೊಬ್ಬರು ಮುಮ್ಮುಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬಂದು, ತಾವು ಜಲತರಂಗಿನಲ್ಲಿ ಷಟ್ಕಾಲಗಳ( ಬಾ ಲ್ಕ ೪.೩ ಪಲ್ಲನಿ ಬಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಾಡಲು ಸಮರ್ಥರೆಂದೂ, ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರನೀಣರೆಂದೂ ಮತ್ತು ತಮಗೆ "" ಜಯಭೇರಿ ಪತ್ರ''ವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಪ್ರ್ಯೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರಂತೆ. ಅವರು ಆ ಬಗೆಯ ಮೆಚ್ಚನ್ನು ಬೇಡುವರೆಂದು ನಿರೀಕ್ಲಿಸಿಲ್ಲದಿದ್ದ ದಾನವೀರ ಪ್ರಭುಗಳವರು “" ಜಯಭೇರಿ ಪತ್ರ''ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆಸ್ಪಾನ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆಲ್ಲ ಅಸಮಾನ ಕರವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ, "" ಅಗತ್ಯ ವಾಗಿ ಕೊಡುವೆವು; ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಆಸ್ಥಾನ ನಿದ್ವಾಂಸರುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನೀವು ಮೊದಲು ಸೋಲಿಸಬೇಕು. ನಾಳೆಯೇ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಏರ್ಪಾಡು” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನವೇ ಸಂಗೀತ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ಆಸ್ಥಾನ ವಿದ್ವಾಂಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಂದಿಗಳು ವೀಣೆಗಳನ್ನು ಶ್ರುತಿ ಮಾಡಿ ತ್ರಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವಿ ನುಡಿಸಿದಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನೀಣೆ ಶಾಮಣ್ಣ ನವರು ನಾಟಕುರಂಜಿ ರಾಗವನ್ನು ನುಡಿಸಿ, ಅದೇ ರಾಗದಲ್ಲಿ ""ಅನ್ನಿಟಕಿ ನೀವೇ ಅಧಿಕಾರಿಯ್ಯೈ ... «3 ಎಂಬ ಪಲ್ಲನಿಯನ್ನು ತ್ರಿಕಾಲದಲ್ಲಿ-- « ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗತಿ, ಕೈಯ್ಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗತಿ, ಹೀಗೆ ಗತಿವೃತ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಮೋಘವಾಗಿ? ನುಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಹೊರಗಿನ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸನ್ನಿಧಿ ಯಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ತ್ರಿಕಾಲ ಸಲ್ಲನಿ ನುಡಿಸಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ತಾವು ಷಟ್ಟಾಲ ಸಲ್ಲವಿ ಹಾಡಿ ಜಲತರಂಗ್‌ ನುಡಿಸುತ್ತೀರಂತೆ; ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರ ನಾರಂಗತರೂ ಆಗಿದ್ದೀರಂತೆ. ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪಾರಂಗತರಾದ ತಮ್ಮಿಂದ, ಕಾಮವರ್ಧಿನಿ ರಾಗಕ್ಕೂ ಪಂತುವರಾಳಿ ರಾಗಕ್ಕೂ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಪಂತುವರಾಳಿ ರಾಗದ ಗಾಂಧಾರವು ಠಿಖರವಾಗಿ ಹೇಗಿರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಶೆ, ನಾನು ನುಡಿಸಿದ ನಾಟಕುರಂಜಿ ರಾಗದ ಸಲ್ಲನಿಯ ತ್ರಿಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದ: ಕಾಲ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪಲ್ಲವಿ ಹಾಡುವುದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನುಡಿಸು ವುದಾಗಲಿ ಆತನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು. ಅದರ ಪರಿಜ್ಞಾನವೇ ಇಲ್ಲದೆ ವೀಣೆ ಶಾಮಣ್ಣ ನವರು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು — ತಾವಿದ್ದುದೆಲ್ಲೆಂಬುದನ್ನೂ ಪಮಕೆತು "ಅಯ್ಯೋ ಜಯಭೇರಿ ಪತ್ರವೆ! ಸರಸ್ವತೀ ಮಾತೆ! ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೆ ಜಯಭೇರಿ, ನನ್ನಮ್ಮ? ನೀನೇ ವೀಣೆ ನುಡಿಸಿದರ್ಕೆ ಆಗ್ಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರ ಗತಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ? ಯಾರ ಸ್ಥಾನಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ?” ೪೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಂಬನಿದುಂಬಿ, ಆ ಬಳಿಕ, ಪ್ರಭು ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ನುಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಸಮೆ ಬೇಡಿದರು. ಅವರ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯರು, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರೂ, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರೂ, ಶೀ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಮ್ಮ ಣ್ಣ ಯವರೂ ಕಟ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಶುದ್ಧ ತದಿಗೆಯ ದಿನ ಶ್ರಿ € ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ಪೂಜಾ ಕಾಲದ ದವರು ಗೌರೀ ವಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಮ ಸೇನೆ ಪುಟ್ಟದೊಂದು ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಠಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಪೂಜಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿ ಸಿದರು. ಅದರಿಂದ ಮಹಾರಾಜ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಪಾರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾಧಿವತಿಗಳಾಗಿ ೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪದವಿಯನ ಶೈಲಂಕರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದ ಫೀಲ್ಡ್‌ ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಸರ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌ ವುಲ್‌ಸ್ಲಿ ಅವರು ಸರ್‌ ಜಾರ್ಜ್‌ ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯ ದಸರಾ ಮಹೋತ್ಸವವು ವುಲ್‌ಸ್ಲಿ ಅವರ ಮುಗಿದ ತರುಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವರ್ಣನಾವಾಣಿ ಒಡೆಯರವರ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ರು. ಅವರು ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ತಾವು ಕಂಡ ವಿವರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ ಷ್‌ ಪತ್ರಿ ಕೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಬರೆದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಮನ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೇ ಆದಿಯಾದ ಐವರು ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದ ಅಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಅವರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದುದೇನೆಂದರೆ: ಸಾನು ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೊಡನೆ ಕುದುರೆ ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಮ ಏರಿಯ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಕುದುರೆ ಜೂಜಿನ ಬಯಲಿಗೆ ("ನ್ಯೂ ಸ್‌ ಕೋರ್ಸ್‌'') ಹೋದೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಐವರು MES ಮೂವರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಈರ್ವರು ಪುತ್ರರನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡಿದುದು ಆಗಲೇ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಪುತ್ರಿ ಯವರು ಸುಮಾರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿ ಪೌರ್ವಾತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ವಿವಾಹ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿ ದ್ದಾರೆ Ss ಜಟ ಇಯ ಚಿತಿ ಜೂಜಿನ ಕುದುರೆಗಳ ಓಟವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗು ವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಆ ಐವರು ಮಕ್ಕಳೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಾ ಲ್ಕ ನೋಡಿಕೊಳು ತ್ಲಿದ್ದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಸನಾಸವಾಗಿ ಕುಳಿತು, ತಾವುಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲವೂ ಆಕೆಯೊಡನೆ ಸಂಭ್ರಮದೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.......... ಮಹಾರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ಮೂವರ ಕಬರೀದಾಮಗಳೂ ಮುಕ್ಕಾಸರಗಳಿಂದಲೂ, ರತ್ನಗಳ ಸರಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿವೇಸ್ಟಿತಗಳಾಗಿ ಸಂಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಬಾಲಕರಿಬ್ಬರೂ ಬಹು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಿಂಕಾಸಿನ ಅಂಗಿಗಳನ್ನೂ ಅವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಷರಾಯಿಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿದ್ದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ರುಮಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ತೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುತ್ತು ಗಳೂ ಪಚ್ಚೆಗಳೂ ಬಿಸಿಲಿನ ಕಾಂತಿಯು ಅವುಗಳಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಥಳಥಳನೆ ಫಳಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಬಾಲಕರೂ, ಅವರ ಸೋದರಿಯರೂ ಪ್ರತಿಭಾಯುತರಾದ ಮೇಧಾನಿಗಳಾಗಿ ಚಟುವಟಕೆಯಿಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆರೋಗ.ವಂತರಾಗಿ ಸುಖಸಂತೋಷಗಳಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು.” ೪೫ * "(71116 day after I 1eached Mysore, I drove with His Highness round the lake (or properly speaking, the tank) to the new race course and it was on that occasion that I first saw his five children — three daughters and two sons. ‘The ellest prin:ess 1s of marriageabls age according to Eastern etiquette being nearly fourteen........ Just before the race began, the children joined their father and kept up a bnsk conversation all the time with their English governess by whom they were accompanied........ The young princesses had stings of pearls and other precious stones twisted in their dark ೬111] hair. The two little boys both of whom speak English very prettily were coats of richly brocaded silk and trousers to match, together with turbans thickly sprinkled with pearls and emeralds which glittered and sparkled bnghtly as the sun’s rays flashed upon them, Both they and their sisters looked bright and intelligent and they all seemed to be healthy and happy.” —Field-Marshal Sir George Wolsley (later Viscount) (Vdc pp. 153-154, 1101011 1118070 by Rajakaryaprasaktha Rao Bahadur M. Shama Rao, M.A.) ಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಪಿತೃವಿಯೋಗ «« ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವೈವಸ್ವ ತಾಯ ಮೃತ್ಯನೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿದ್ಯಾ ಚಾರ್ಯಾಯ.,.,,.,..*: ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಕುಟುಂಬ ಸಮೇತರಾಗಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚೈಸಿದರು. ಪ್ರಯಾಣದ ದಿನಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಪ್ರಯಾಣ ಸಮಾಾನಿಸಿದಂತೆ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಕಲ ಸನ್ನಾಹೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾದುವು. ಆದರೆ ಪ್ರಯಾಣದ ದಿನವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾದಂತೆಲ್ಲ ಹಲವು ಅನಿಮಿತ್ತಗಳುಂಟಾಗಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿದ್ದವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಳವೆಳಸಟ್ಟರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಕುಲದೈವವಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯವರಿಗೆ ಸಿಂಹ ವಾಹನೋತ್ಸವವೇ ಮುಂತಾದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಕೆಲವು ದಿನಗಳಮೇಲೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದರು. ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೯ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟು ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪುಣೆಯನ್ನು ತಲಪಿ, ಪಾರ್ವತೀ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಿಜಯಮಾಡಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪುಣೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಜಬ್ಬಲ್ಲು ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನರ್ಮದಾ ನದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಾ ಜ್‌ಜಿ ಸ್ಪ ಶೇ ಷನಿನಲ್ಲಿಳಿದು ನರ್ಮದಾತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಿಡಾರಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಳು ೯ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶುಭ್ರವಾದ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಬಂಡೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ತೀರ ಆಳದಲ್ಲಿ, ನರ್ಮದಾ ನದೀ ಜಲವು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಹರಿದುಬರುವ ನೀರು ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕುವೆಡೆ ಯಲ್ಲಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯ ಸೂರ್ಯಾಸ್ಯದ ಸೊಬಗೂ ಎಷ್ಟು ಸಾರಿ ನೋಡಿದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದಂತಿರುತ್ತ ವೆ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ಕೆಮ್ಮೂ ಕೊಂಚ ಜ್ವರವೂ ಇದ್ದಾಗ್ಲೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡದೆ, ದೇಹವು ನಿತ್ರಾಣ ದಿಂದಲೂ ಆಯಾಸದಿಂದಲೂ ಬಳಲಿದ್ದುದನ್ನೂ ಮರೆತು, ಅಲ್ಲಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ೪೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಯಾಗದ (ಅಲಹಾಬಾದಿನ) ಮೂಲಕವಾ? ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಹನ್ನೊಂದು ದಿನಗಳು ಹಿಡಿದುವು. (ಎಂದ! ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪುಣೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಅದೇ ತಿಂಗಳು ೨೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರವನು ಸೇರಿದರು.) ಅಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಮುಂತಾದವರು ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ವಿಜಯನಗರದ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ “* ಷಿಯಾಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿಳಿಸಿದರು. ಅದೇ ದಿನ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳಿಗೂ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಲಿನ್‌ರವರಿಗೂ ಭೇಟ ನಡೆಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಎರಡು ದಿನಗಳನ್ನು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ: ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಳೆದು, ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯವಾದ ನಾನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ವರ್ಗದವರೊಡನೆ ಚಿತ್ರೈಸಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೨೪ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಜ್ವರವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಆ ದಿನ ಅಖಿಲ ಭಾರತೀಯ ವೈದ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನವ ಅಸ್ವಸ್ಸರಾದುದು ("ಆಲ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌”? ನಡೆಯುವುದಾಗಿದ್ದಿತು. ಭರತಖಂಡದ ನಾನಾ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿದ್ದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ವೈದ್ಯರು (ಡಾಕ್ಟರ: ಗಳು) ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಎಲ್ಲಿನ್‌ರವರು ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸಮಾರಂಭಣ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ, ಎಂದರೆ ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳ: ೨೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ (ಆಗ್ಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ` ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫೆ, ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ತಮ್ಮ ಬಿಡಾರದಿಂದ ಬಂದು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ದೇಹಸ್ಸಿತಿಯು ಹೇಗಿದ್ದಿತೆಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸ ಕೊಂಡರು. ದರ್ಬಾರ್‌ ಸರ್ಜನ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ ರವರಿಗೂ, ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಸರ್ಜನ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಹನುಮಾನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ರವರಿಗೂ, ತಮ್ಮ ಹೆಡ್‌ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್‌ ಸರ್ಜನ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಕೃಷ್ಣಸ್ವಾಮಿ ಐಯರವರಿಗೂ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರನ್ನು ಬಹಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಆದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಜ್ವರವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಮೆಯಾಗಿದ್ದು ದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಜೂಜಿನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡ: ಪಿತೃನಿಯೋಗ ೪೯ ಬರಲು ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಬೆಳಗಿನ ತಂಗಾಳಿಯು ಬಲವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದು ದನ್ನೂ ಗಮನಿಸದೆ ಉತ್ತಮಾಶ್ವಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಚಿತ್ರೈಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಹನುಮಾನ್‌ಸಿಂಗರವರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರೊಡನೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಜ್ವರವಿದೆ. ಕೆಮ್ಮೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಬೆಳಗಿನ ಈ ಕೊರತದ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟಬದ್ದಾರೆ. ಗತಿಯೇನು?'' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹೇಳಿದರು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪೇಚಾಡಿಕೊಂಡರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಘಂಟಿ. ಆಗ್ಗೆ ಮೈಯಲ್ಲಿ ಗಡಗಡನೆ ನಡುಕ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ದಲ್ಲದೆ, ಸರಿಯಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಲು ಕೂಡ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಅಂದು ತಮ್ಮ ದೇಹಸ್ಸಿತಿಯು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದ್ದೂ ಕೂಡ, ದರ್ಬಾರ್‌ ಸರ್ಜನ್‌ರವರಾದ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ನ್ಸೆನ್‌ರವರೇ ಮುಂತಾದ ವೈದ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ವೈದ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆ ದಿನವೂ ಹೋಗ ಬಹುದೆಂದು ಆ ಮೊದಲೇ ಅಸ್ಪ್ರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಕೃಪೆತೋರಿದ್ದರು. ವೈದ್ಯರುಗಳು ಸಮ್ಮೇಳನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಪ್ರಭುಗಳವರ ಸವಾರಿ ಚಿತ್ಪೆಸಿದಾಗ, ದರ್ಬಾರು ಬಸಕ್ಸಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರೂ ನಿನನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ತೋರದೆ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಹಿಡಿದವ ರಾದರು. ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸನ್ನಮತಿಗಳಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಉಸಿರಾಡಲು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಾಂಪೌಂಡರಿಂದ ಮಸ್ಟರ್ಡ್‌ ಪ್ಲ್ಯಾಸ್ಟರ್‌'' ಎಂಬ ಸಾಸಿವೆ ಮುಲಾಮನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಕೊರಳಿಗೆ ಲೇಪಹಾಕಿಸಿದರು. ಫ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರು ತಾವು ಪ್ರಾಣ ಕೈಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಸಂಕಟವನ್ನು ನೋಡಿ ಕಂಬನಿದುಂಬಿ ಬಿಸಿಬಿಸಿಯಾಗಿ ಕೊಂಚ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿಸಿದರೆ ವಾಸಿಯೋ ಏನೋ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ತಾವೇ ಹಾಲನ್ನು ತಂದರು; ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದೆರಡು ಗುಟುಕುಗಳಷ್ಟು ಹಾಲನ್ನು ಬಿಸಿಬಿಸಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವೇನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇರೆಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ರವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು-- ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗತಕ್ಕ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ 3 F ೫೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟರು. ಭರತಖಂಡದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿದ್ದ ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ವೈದ್ಯರುಗಳೂ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದ ವೈದ್ಯರುಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ರವರನ್ನು ಸಮಾಪಿಸಿ ಕರೆದು. ಕೊಂಡುಬರುವುದು ಸುಲಭಸಾಧ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಮ್ಮೇಳನ ಮಂದಿರ ದಿಂದ ಬಂದ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ನೆನ್‌ರನರು ತಮ್ಮ ಬುದ್ದಿಯನ್ನೆಲ್ಲ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಚಿಕೆತ್ಸೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನದ ವೇಳೆಗೆ (ಎಂದರೆ, ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೨೬ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ವೇಳೆಗೆ) ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ವರಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದ ವ್ಯಾಧಿಯು ಉಲ್ಬಣನಾಗಿ, ಉತ್ಕಟ ಬಾಧೆ ಬಾಧೆಯು ಸಹಿಸಲಶಕ್ಯವಾಗಿ, ಉತ್ಕಟವಾಗಿ. ಪರಿಣಮಿಸಿತು.. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು, ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯವರ. ಅರ್ಚನೆ ಮುಂತಾದ ನಿತ್ಯಾನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಆಗ್ಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಟ್ಟಿಗೂ ನೆರನೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ದೇಹೆಸ್ಥಿತಿಯು ಆತಂಕ ಜನಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾನಗರದ ವೈದ್ಯಮಹಾಸಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ (ಎಂದರೆ, ಮೆಡಿಕಲ್‌ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ) ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರ ಬೋಧಕರೂ ಮತ್ತು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈದ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಿದ್ದ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಮೆಕ್ತೊನೆಲ್‌ರವರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿದರು. ಅವರು ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ರವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದುದು «ಡಿನೀರಿಯಾ''ಎಂಬ ಕ್ರೂರವ್ಯಾಧಿಯೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಗಂಟಲಿನ. ಸಂಬಂಧವಾದ ಆ ಘೋರ ಜಾಡ್ಯವು ಗುಣವಾಗುವುದು ವಿರಳವಾದರೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸನ್ನೂ ದೃಢಕಾಯವನ್ನೂ ನೋಡಿದಕೆ ರೋಗಪರಿಹಾರದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕಾರಣವುಂಟಿಂದು ಸೂಚಿಸಿ ವೈದ್ಯರಿಬ್ಬರೂ. ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಿದರು. "ಡಿಸಿ ರಿಯಾ” ವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಸುವ ಸೂಚೀ ಮುಖ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನವನ್ನು (ಎಂದರೆ, ""ಇಂಜೆಕ್ಟನ್‌?' ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನಿಧಾನವನ್ನು) ಆಗ್ಗೆ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಜಂದೆ 4 ಪಾಸ್ಟ್ರ್ಯೂರ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌?” ಎಂಬ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಔಷಧವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಅವರು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಿತೃನಿಯೋಗ ೫೦ ಆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರನಾಗಿ, ಆ ಔಷಧವನ್ನು (ಎಂದರೆ, ಔಷಧ ದ್ರವವನ್ನು ತುಂಬಿದ್ದ ""ಆಂಟಿಟಾಕ್ಸಿನ್‌ ಕ್ಯಾಪ್ಸೂಲು''ಗಳನ್ನು) ಕೊಂಡು ತರಲು ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯ ರವರಿಗೆ ದಿವಾನ್‌ರವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಬೆಳಗಿನಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದವರೆಗೂ ಆ ಮಹಾನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದ್ಯಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮತ್ತು ಔಷಧದ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ವಿಚಾರಿಸಿದರೂ ಆ ಔಷಧವು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಔಷಧವು ದೊರೆತರೆ ಸಾಕೆಂದೂ ಅದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ವರಿಗೆ ಆ ವ್ಯಾಧಿಯು ಗುಣವಾದರೆ ಸಾಕೆಂದೂ ಆತಂಕಸಡುತ್ತ ಎಷ್ಟು ಕ್ರಯವನ್ನಾದರೂ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಪ್ರಯತ್ನಸಟ್ಟುದೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಆ ರೋಗವು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಒಂದೊಂದು ಸಲ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದೇ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆ ಔಷಧವನ್ನು ತರಿಸಿಟ್ಟಲ್ಲ ದಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಔಷಧಗಳ ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆ ಔಷಧವನ್ನಿಟ್ಟಿ ದ್ವರೆಂದೂ, ಹಂದಿನ ದಿನ ಅದು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ ವಾಗಿಹೋಗಿದ್ದಿತೆಂದೂ ತಿಳಿಯಬಂದುದರಿಂದ್ಕ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ವಿಫಲ ಮನೋರಥರಾಗಿ ಕಳೆಗುಂದಿ ಹಂದಿರುಗಿದರು. ಔಷಧವು ದೊರೆಯದೆಹೋದುದಕ್ಕಾಗಿ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಮೆಕ್ಟೊನೆಲ್‌ ರವರಿಗೂ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ನೆನ್‌ರವರಿಗೂ ಉಂಟಾದ ಉತ್ಸಾಹ ಭಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಳವಲ್ಲ. ಆ ಔಷಧದ ಹೊರತು ಮತ್ತಾವುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿ ಸಿದರೂ ರೋಗವು ಗುಣವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹತಾಶರಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನಿಧಾನವನ್ನು ಕುರಿತು ಮೆಲ್ಲಗೆ -ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪದೂರದಲ್ಲಿ ಮಂಚದಮೇಲೆ ಪವಳಿಸಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಯಾತನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಸಮಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೊಡನೆಯೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರೊಡನೆಯೂ, "ಏನು, ಡಾಕ್ಟರುಗಳು ಬಹಳ ಯೋಚನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅಪ್ಪಣೆ ಚೀಟ ಬರುವಹಾಗಿದೆಯೋ ಹೇಗೆ??? ಎಂದು ಕೇಳಿ ನಕ್ಕರು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಪ್ರತಿಭರಾಗಿ ಆ ಬಗೆಯ ಅಮಂಗಳ ವಚನಗಳ ನ್ಲಾಡಕೂಡದೆಂದು ಅವರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ೫೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಗೆ ವ್ಯಾಧಿಯು ಉಲ್ಬಣವಾಗಿ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಾಳುವುದು ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕ ಷ್ಟ ವಾಯಿತು. ನಿರ್ಯಾಣ ರೋಗದ ದೆಸೆಯಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದ ದೇಹ ಬಾಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಆದಿನ ಸ್ನಾನ ಸಂಧ್ಯಾ ವಂದನೆಗಳನ್ನ್ಯೂ ದೇವತಾರ್ಚನೆಯನ್ನೂ ಎಂದಿನಂತೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ ವಿಲ್ಲದೆಹೋಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಕುಲದೇವತೆಯ ಅರ್ಚನೆಯನ್ನು ಪೂರೈ ಸಬೇಕಾಗಿಬಂದುದರ ದೆಸೆಯಿಂದುಂಬಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಯಾತ ನೆಯೂ ಡು ತು. ಮರಣವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾಗುತ್ತಿ ದ್ದ ತೆ ತೋರುತ್ತಿ ದ್ದ ಅಂದಿನ ಸ್ಪಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವರು ಸಂತೋಷಚಿತ್ತ ರಾಗಿದ್ದು ದನ್ನು ಕಂಡು, ಶ್ರೀ ನಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರು ಸ ಸಹಿಸಲಶಕ್ಯ ನಾದ ವೇದನೆ ಯನು ನುಭವಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಾಧಿಕರೆಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮಾರೆಯಾಗುವರೋ ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿ ರೋದಿಸಿದರು. ಪರಿಜನರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಳು ಗಳಾಗಿ ಆಶ್ರಿತವತ್ಸಲರೆನಿಸಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ರೋಗವು ಉಲ್ಬಣವಾಗಿದ್ದ Wa ಸ್ಲಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಒಂದು ಔತಣ ಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಚ್ಛಿಸಿದ ಡಾಕ್ಟ ರ್‌ ಬೆನ್ನೆನ್‌ರವರಿಗೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ದಯ ಪಾಲಿಸಿದರು 4 ನಮಗೆ ಹಿಂಸೆಯಾದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನೀಯದೆ ಅಲಕ್ಬ 3ಮಾಡಬೇಕೆ? ಅವಶ್ಯ ವಾಗಿ ಹೋಗಿಬರಲಿ?' ಎಂದು ಅಸ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದನು. ಮಹಾಸ ತ್ರೀಭುಗಳವರ ಮೃದುಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸರ್‌ ಇ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಪ್ರೀತಿ ಭಕ್ತಿ 'ಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಂಗಡಿಗರೊಡನೆ ಕೊಂಡಾಡಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರಾದರೂ, ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ರವರು ತಮಗೆ ಹೇಳಿಹೋಗಲು ಬಂದಾಗ, "ನೋಡಿ ಡಾಕ್ಗ' ರವರೇ! ಇದು ಸಂತೋಷ ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸಮಯ ನ ನೀವು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿರುವ ಔತಣಕ್ಕೆ ಬರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ಜನಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನ ರಿತು ವರ್ತಿಸಿರಿ?* ಎಂದು ಹೇಳಿ ವೈದ್ಯರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಬಾಧೆಯು ನಿಮಿಷ ನಿಮಿಷವೂ ಅಧಿಕವಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಬೆನ್ಸೆನ್‌ರನರು ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ತಾವು ಔತಣ ಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ತಪ್ಪಿಸಿದುದರಿಂದ ತಮಗೆ ಪರಮೋಪಕಾರ * “Well, 1200101, tlis is no time for participating in entertainments. You have to cry ೦" the enpagement, realising your responsibility. '' ಪಿತೃನಿಯೋಗ ೫೩ ಮಾಡಿದಂತಾಯಿತೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಮೆಕ್ನೊನೆಲ್‌ರವರೊಡನೆ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಜಿವನ ವೈ ದೃನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಜೀವಸಕ್ಸಿಯನ್ನು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ವೈದ್ಯರಾರುತಾನೆ ಅದನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬಬ್ಲರು? ವೈದ್ಯರುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಲ್ಲ ನಿಷ್ಕಲವಾದುವು. ಅವರು ಕೊಡಲಿಚ್ಚಿ ಸಿದ ಉತ್ತೇಜಕವಾದ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಬೇಡವೆಂದು ಸು ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಸಿಯವರ ಬಲವತ್ತರವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ ಮಹಾಸ್ರ ಟಗಳ ಅತಿ ಪ್ರಯಾಸದಿಂದ ಬಂಡು ತೊಟ್ಟು ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು; ತಮ್ಮ ಸಕು ಸನ್ನಿ ಹಿತವಾಯಿತೆಂದು ನಿರುದ್ದಿಗ್ನಚಿತ್ತ ರಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸಿ, ಇನ್ನು ಔಷಧಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ವಾಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಅವರು ತೊದಲ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ "" ತಾಯಿ ಚಾನುಂದೇಶ್ವ ರಿ?' ಎಂಬ ಮಾತು ಗಳನ್ನು ಕೊನೆಯ ಸಾರಿ ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಕೊಂಡರು. ಒಡನೆಯೇ ಅಂತಿಮಕಾಲದ ಲಕ್ಲಣಗಳೆಲ್ಲ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಶ್ವಾಸವು ಸೆಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಆ ವೇಳೆಗೆ (೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸನಿ ಡೆಸೆಂಬರು ೨೮ನೆಯ ತಾರೀಖು) ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಐದು ಘಂಟೆಯ ಸಮಯವಾಯಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಸ್ನಲ ಹೊತ್ತಿನೊಳಗಾಗಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಇಹಲೋಕ ವ್ಯಾವಾರವು ಕೊನೆಮುಟ್ಟ, ಅವರು ಪರಲೋಕ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದರು. ಸತಿನಿಯೋಗವು ಸಂಭವಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾರಾಣಿಯವರಿಗುಂಟಾದ ದುಃಖವು ಅಷ್ಟಿ ಪ್ಟಲ್ಲ. ಅವರು ಶೋಕವಿಷ್ವ ಲರಾಗಿ ಥೊಪ್ಪನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆಹೊಂದಿ ಎಚ್ಚೆತ್ತು, ಆ ಬಳಿಕ ರೋದನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ದರ್ಬಾರು ಬಸ್ಸಿಯವರಾಗಿದ್ದ ರಾಯ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ಪ್ರಭು ನಿಯೋಗದ ದುಃಖವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿಬರಲು ಶೋಕ ಸಂತಾಪಗಳು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪ್ಪ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರನ್ನು ಹರರ: ದಿವಾನ್‌ರವರು ಇಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಬಂಗಲೆಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಐದು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಿತಾದರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಸ್ವಲ್ಪ et ಚು 2031 ಗಾಗಿ ಅವರೇ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಉಭಯತ್ರರ ೫೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ಬಂಡಿಗಳೂ ನಿಂತಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ Kp ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಪ ಪರಲೋಕಯಾತ್ತೆ ಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಸ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು " ಶಿವ ಶಿವಾ?' ಎಂದು ಹೇಳಿ NA ಗಳಿಂದ *ೆವಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ದುಃಖಾವೇಗದಿಂದ ಅವರು ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ ಸ್ಮೃತಿ ತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರ ಮೃತಕಳೇಬರವಿದ್ದೆಡೆಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರೊಡನೆ ದಯಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಾರಾಣಿಯವರ ಪ್ರಲಾಪ ವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ಅವರು ಮಗುವಿನಂತೆ ರೋದಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರೂ ಬಿಕ್ಕಿಬಿಕ್ಸೆ ಅಳುತ್ತ, " ಇವೊತ್ತು ತಂದೆಯಿಬ್ಲದ ತಬ್ಬಲಿಗಳಾದೆವು'' ಎಂದು ಹೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಕಲ್ಫತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಬಾಕ ಎರಡು ಮೂರು ತಿಂಗಳುಗಳಾದಮೇಲೆ ಕೂಡ, ತಮ್ಮ ಸಮಾಸ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ತಾವೆಷ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ETA ಶೋಕವು ಕಡಮೆಯಾಗದೆಂದೂ, ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಚಿತ್ರವು ತಮ್ಮ ಹೈದಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಗದೆಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರುಗಳ ಸಿ _ತಿಯೇ ಹಾಗಿದ್ದ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಸ ರಾಣಿಯವರ ಮತ್ತು ಪಿತೃ ನಿಯೋಗ ದುಃ ಬಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ ಐವರು ಮಕ್ಕಳ ಶೋಕವನ್ನು ಬದ ರೆಯ ಸಾಧ್ಯ ವೆ? ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ, ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೂ ಸ್ವದೇಶ ಪರದೇಶಗಳವರ ಮನಸ್ಸನ್ನೆಲ್ಲ ಸೆಳೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಬಂಧುವರ್ಗದವರೂ ಹರಿ ಜನರೂ ದುಸ್ಸಹನಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದುದೇನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ. ಅಲಹಾಬಾದಿನ "" ಪಯನೀರ್‌? ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಟಿ ಬಾಜೂ “ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದವರೂ, ಸ್ನೇಹಶೀಲರೂ, ಹರ್ಷ ಚಿತ್ತರೂ, ಆ ಇ ಸಮರ್ಥರೂ, ಉದಾರ ಮನಸ್ಸಿನವರಾದ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರೂ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಬಹು ದೂರದ ವರೆಗಿನ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಜನಗಳ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರ ರಾಗಿದ್ದರು.??* ೫." Well-educated, amiable, genial, a good spoitsman and high-mind- ed gentleman, Maharaja Chamarajyendra Wadiyar gained affection and esteem far beyond the limits of his own territories.” — 716 Proneer. ಸಿತೃವಿಯೋಗ ೫೫ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮಹಾಪ್ರಚಭುಗಳನರಿಗೆ ಅನೇಕ ಸನ್ಮಿತ್ರರಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಸ ಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತಿದ್ದವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೈಸ 11) ಇಸು ಕೂಡ ಮನೋಜ್ಞ ನಾಗಿದೆ : ಗಾಂಭೀರ್ಯ ವುಳ್ಳನರೂ, ನಿಗರ್ನಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದ ಆಳಿದ "ನುಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ನಡೆ 1.30 ಸುಸಂಸ್ಕೃತನಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯನ ನಡೆನುಡಿ ಗಳಂತಿದ್ದುವು. ಕುದುರೆ ಸನಾರಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಕುದುರೆ ಬಂಡಿಯನ್ನು ನಡೆಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಚತುರರಾಗಿದ್ದರು. ಆಟಪಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿ. ಕುದುರೆಯ ಜೂಜಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅವರು ಉದಾರವಾಗಿ ಧನ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತಿ ಶ್ರೈದ್ದರು./. ಅತಿಥಿ ಸತ್ಯಾ ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಧಾರಾಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಆದರಾತಿಶಯಗಳಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬಹು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಜನರಿಗೂ ಭಾರತೀಯರಿಗೂ ಅವರು ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದ ಸಸಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಸಮ್ರಾ ಜ್ಞ ಯವರ ಆಸ್ಟಾನವು ಕೂಡ ಘನತೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೌಶೀಲ್ಯ ಸಭ್ಯವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಆಸ್ಪಾನಕ್ಕಿಂತ ಬಗರಿ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರಕ್ಲಿ ನಿಶೇಷ ಸ್ರಿ ಅವರು ಸುಸಂಸ್ಕೃತರೂ, ಉತ್ತಮವಾದ ೩... ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿಯೂ ಕಲಾಪೂರ್ಣ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಶೇಷಾದರ. ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವಿಚಾರ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಶೀಲತೆಯಿಂದಲೂ ಅಂತರಾತ್ಮ ಸಾಕ್ಸಿಯಾಗಿಯೂ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಚೇ ವನ್ನು ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಭರತಖಂಡದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಉದಕಮಂಡಲದ ಅರಮಕೆ ಯಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈರೀತಿ ಭರತ ಖಂಡದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಪರಾಂಬರಿಸಿ, ಭರತಖಂಡದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹನೀಯರಲ್ಲಿ ಬಹು ಮಂದಿಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು; ಅವರೆಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನನೇಲೂ ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣಗಳ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಖಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಚಿತ್ತವನ್ನಾಕರ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ೫೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ಅಂತಹ ಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಪ್ರಭುಭಕ್ತರೂ, ಬಂಧು ಮಿತ್ರರೂ ಪತ್ನ್ನೀಪುತ್ರರೂ, ಮತ್ತು ಪುತ್ರಿಯರೂ ಶೋಕ ಸಂತಸ್ತರಾಗಿ ದೆಸೆಗೆಟ್ಟರು. ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರೂ ಮಹಾರಾಣಿಯವರಿಗೆ ವಿಧ ವಿಧವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ, ದುಃಖಿಸಕೂಡದೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಕಾಲವಶರಾದ ವಾರ್ತೆ ಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ವಿಷಾದಿಸಿ ಸಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರಿಬೆರಿಯವ ರನ್ನೂ, ತಮ್ಮ ಅಂಗರಕ್ಪಕರನ್ನೂ ಮಹಾರಾಣಿ ನೈಸ್ರಾಯಿಯನರ ಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಲು ತಮ್ಮ ಪರವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ ಕೊಟ್ಟರು... ಆಗ ಮಹಾರಾಣಿಯವನರು ರೋದಿ ಸುತ್ತ, ದುಃಖಭರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವರಿಗೊಪ್ಪಿಸಿ, ಶ್ರೀಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಲೃತಾ, ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಾಗಾಯಿತೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅಂದು ಕಪೂರ್ಥಲ ಮಹಾರಾಜರವರು ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವಂತೆಯೂ ಆ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕುಶಾಲು ಫಿರಂಗಿ ಗಳು ಹಾರುವಂತೆಯೂ ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದಿತು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ನಿರ್ಯಾಣಹೊಂದಿದ ಆ ದುಃಖಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ನಡೆಯತಕ್ಕುದಲ್ಲನೆಂದು ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಕಳೇಬರವನ್ನು ಕಾಶೀ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆಗೆದು ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯವರೂ, ಶ್ಮಶಾನಯಾತ್ರೆ ದಿವಾನ್‌ರವರೂ ತಾವೇ ಆರೀತಿ ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಕೂಡ ಆಗಲೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲ ವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಕಾಶೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಮಕ್ಕಳು ಸೊರಗ ಬೇಕಾಗುನ್ರದೆಂಬ ಕಾರಣದಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ನಿರ್ಯಾಣ ನಡೆದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗ ಬೇಕಾದುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು, ಕಲ್ಕತ್ತಾ, ಹೈ ಕೋರ್ಟನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ರಲ್ಲೊಬ್ಬರೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗುರುದಾಸ ಬ್ಯಾ ನರ್ಜಿಯವರು ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದುದರಮೇಲೆ ಕಾಶೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಿತೃವಿಯೋಗ ೫೭ ಕಳೇಬರವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು. ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ದೊರೆಯದೆಹೋದಕಾರಣ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪವಳಿಸಿದ್ದ ಹೊಂಗೆಲಸದ ಮಂಚವೇ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಂತೆ ಕಾಣುವಹಾಗೆ ಅದನ್ನಲಂಕರಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಕಳೇಬರವನ್ನು ಶ್ಮಶಾನಯಾತ್ರೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನಿರ್ಧರವಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುಗಳ ದೇಹವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಅದೇ ಕೊನೆಯ ಸಲನೆಂದು ಸೇವಕರೆಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ತಮ್ಮ ಚರಮಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ಕರ್ನಲ್‌?' ಬಿರುದನ್ನು ಸಡೆದವರಾಗಿದ್ದು ದರಿಂದ, ನೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇಕಿಗೆ ಸೈಸೆಕಿರೂ ಸೈನ್ಯ ಗೌರವಗಳೂ ಬರುವಹಾಗೆ ಗೊತ್ತಾ ಯಿತು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯನರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಗಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಫಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರಿಟಿರಿಯವರೂ, ವೈಸ್ಟ್ರಾ ಯಿಯವರ ಅಂಗ ರಕ್ಬಕರೂ," ಆಳಿದ ನಾ ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದ ಬಹು ಮಂದಿ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡಮನುಸ್ಯರೂ, ತಮ್ಮ ಜನಾಂಗದ ಪದ್ಧತಿ ಗನುಸಾರವಾಗಿ ದುಃಖ ಸೂಚಕವಾದ ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆ ಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶ್ಮಶಾನ ಯಾತ್ರೆಯ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯೊಡನೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧವಾದರು. ಕಪೂರ್ಥಲ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ಪರವಾಗಿ “ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ದಿವಾನ್‌ ರವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದೌಲತ್‌ರಾಮ್‌ರವರೂ, ಕ್ಯಾಪ್ಟ ಸ್ಸನ್‌ ಸುಂದರ್‌ ಸಿಂಗ್‌ರವರೂ, ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳವರೊಡನೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ದಿವಾನ್‌ರವರೇಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಶ್ಮಶಾನಯಾತ್ರೆಯ ಮೆರೆವಣಿಗೆ ಯೊಡನೆ ಹೊರಟರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ಮಾತ್ರ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿ ಸಂತೈಸುತ್ತ ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲ ಬೇಕೆಂದು ದಿವಾನ್‌ರವರು ಅವ್ಬಣೆಮಾಡಿದರು. ಮಹಾರಾಣಿಯವ ರಂತೂ, ದುಸ್ಸಹವಾದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ .ಬೇಗೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ಮೂರ್ಛ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಪಾರ್ಥಿವ ದೇಹದ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಹೋಗುವಂತೆ ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ವೈಸ್ಟ್ರಾ ಯಿ ಯವರ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇರೆ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಾದ ಪಾರ್ಥಿವ ದೇಹದ ಸೈನಿಕರ ಜು ಪೋಲೀಸಿನವರ ಕಾವಲು ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯು ನಡೆದಿದ್ದಿ ತು. ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆ ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ದಿವ್ಯ “ರಥದಂತಿದ್ದ ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸುಂದರ ನನು. ಒಂದೆ ಹಲವು ಬಾರಿ ೨೫೮ ಆಳಿದ ಮ ಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿದ್ದ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿ ಗಳು ಮಹಾಪ ಕ್ರಭುಗಳವರ ಅಕಾಲಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಾದಿಸಿದರು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ದ ಚಿ ಎರಡು ಘಂಟಿಗೆ ಹೊರಟ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಕಾಳೀ ಘಾಟಗೆ ಹೋಗಿ ಸೇರುವಾಗ್ಗೆ ಸಾಯಂಕಾಲ ಸುಮಾರು ಏಳು ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಯಾದುದರಿಂದಲೇ, ಮೆಕೆವಣಿಗೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ದುಃಖ ವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದ ನಾಗರಿಕರ ಸಂದಣಿಯೆಷ್ಟೆಂಬುದನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಭರತಖಂಡದ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಹಾಸಭೆಯು ("ಇಂಡಿಯನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌? ಸಭೆಯು) ಏರ್ಪಡುವುದ ಕೈಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಏರ್ಪಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ - ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆ ಯನ್ನು ಸ್ಟಾ ಪಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೂ” ಸ್ತ್ರೀ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ಅಖಿಲ 'ಭರತಖಂಡಕ್ಸೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾ ಗಿಯೂ ಸಹೆ, ಭರತಖಂಡದ ನಾನಾ ಪ್ರಾಂತಗಳವರೂ ಶ್ರೀ ದ ಒಡೆಯರವರನ್ನು ಶಕ ಪುರುಷ ರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಗೌರನಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೇ ಆ ಬಗೆಯ ಜನಸಂದಣಿಯು ಸೇರಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ. ಆದಿಶಕ್ತಿಯಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡಾಂಬಿಕೆಯ ಆರಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರಕ್ಕೆ, ಭವತಾರಿಣಿ ಯಾದ ಆ ಆದಿಶಕ್ತಿಯೇ ಕಾಳಿಕಾದೇನಿಯೆಂಬ ನಾಮಧೇಯದಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿಯಾಗಿರುವ ಕಾಳೀ ಘಾಟನಲ್ಲಿ, ಗಂಗಾಮಾತೆಯ ಮಹಾ ಸಾನ್ಲಿಧ್ಯದ ಸನಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರವು ನಡೆಯಿತು. ಅಂದಿನ ಅಪರ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲ ಮಿಲಿಟರಿ ಬಕ್ಸಿ ರಾಜಸೇನಾಭೂಷಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಸವಪ್ಪಾಜಿ ಅರಸಿನವರಿಂದ ಸಾಂಗವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದುವು. ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೇ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಡೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ, ದುಃಖ ಭರವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಕಡುಕಷ್ಟದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದಾಗ ಸಮ ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಯಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ (ಎಂದರೆ, ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೨೯ನೆಯ ತಾರೀಖು ಶನಿವಾರದ ದಿನ) ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಮುಹಾರಾಜ್ಞಿೇ ನಿತೃವಿಯೋಗ ೫೯ ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸೂಚಕ ಪತ್ರವೂ, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು (ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ನೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌, ಸಂತಾಪ ಸೂಚಕ ಜಿಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ., ಜಿ.ಬಿ.ಇ. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು) ಪತ್ರ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವ ರೆಂದು ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿದ್ದ ವಿವರವನ್ನು ಸೂಚಿ ಸಿದ್ದ ಸಂದೇಶ ಪತ್ರವೂ ಬಂದು ತಲುಪಿದುವು. ಮುಂದೆ ಏರ್ಪಡಬೇಕಾದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಿಷ್ಕರ್ನೆಯಾಗುವವರೆಗೂ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರನರ ಸಲಹೆಯಂತೆಯೂ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯನಾದಮಟ್ಟಗೂ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರ ಇಷ್ಟಾನುಸಾರವಾಗಿಯೂ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಡೆಯಿಸು ತ್ರಿರಬೇಕೆಂದೂ ಸಹ ಆ ಸಂದೇಶ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರ ಫಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರಿಟೆರಿಯವರು, ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಹೆಂಡರ್ಸನ್‌ ಅವರಿಗೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ರೆಸಿಡೆಂಟರ ತಂತಿವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಸಳುಹಿಸಿ, ಶ್ರೀ ಚಾಮ ಭರವಸೆ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಇಹಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ದುಃಖವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರು ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂತಃಪುರಗಳೇ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಬೀಗಗಳನ್ನುಹಾಕಿಸಿ ಮೊಹರು ಮಾಡಿಸುವಂತೆ ಅರಮನೆಯ ಕಂಟ್ರೋಲರವರಿಗೆ ತಂತಿ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಆಗ್ಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓಟ. ಆರ್‌. ಎ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಯವರೊಡನೆ ಮಾರನೆಯ ದಿವಸ (ಎಂದರೆ, ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೨೯ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನಸ) ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಇಹಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆಂಬ ದಾರುಣವಾರ್ಶೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತರಾದ ಮೈಸೂರು ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಬಹು ಮಂದಿ ಅರಮನೆಯ ಎದುರಿಗೆ ತಂಡೋಪತಂಡವಾಗಿ ಖಂದು ಸೇರಿ, ಮುಂದೆ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗತಿಯೇನಾಗುವುದೋ--ಇಂಡಿಯಾ ೬೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ವರು ಸರ್ಕಾರದವರೆಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಸಡಿಸುವರೋ ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಕಳವಳಸಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ನಿರ್ಯಾಣದಿಂದ ತಮಗುಂಟಾಗಿದ್ದ ಅಪಾರವಾದ ವ್ಯಸನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ದಿವಂಗತರ ಸದ್ಗುಣ ಕಥನ ಮಾಡಿ, ಅಸರ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರೈಸಿ ಶುಭಸ್ವೀಕಾರವು ನೆರವೇರಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಪಾಟುಂಟಾಗುವ ಶಂಕೆಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಕಾರಣನಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭರವಸೆಯಿತ್ತರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ನಿರ್ಯಾಣದಿಂದ ಒಟ್ಟು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವೇ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು. ಕೋರ್ಟು ಕಚೇರಿಗಳನ್ನೂ, ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ, ಇತರ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ, ದುಃಖ ಆಗಮನ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ದಿವಸಗಳು ಮುಚ್ಚು ವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈ ಸೂರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ನಿಮಿಷಕ್ತೊಂದರಂತೆ ದಿವಂಗತರ ವಯೋನು ಗುಣವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಮೂನತ್ತೆರಡು ಸಾರಿ ತೋಪುಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದರು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ದಿನದ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೇ ಮುಂತಾದುವುಗಳಮೇಲಣ ಧ್ವಜಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕಿಳಿಸಿರಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆಯಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ, ಸಿ. ಐ. ಅವರೂ, ಮಕ್ಕಳೂ ಮತ್ತು ಇತರರೂ, ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸನಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ಸಂಚಯನಾದಿಕರ್ಮಗಳು ನೆರವೇರಿದಮೇಲೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡಲನುವಾದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಫಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರಿಟೆರಿಯವರೂ, ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌ ಪೊಲೆನ್‌ ಅವರೂ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಪೇಷನಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡರು. ಅವರುಗಳು ೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳು ೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರ ಘೋಷಾ ಬಂಡಿಯೂ, ಇತರರ ಬಂಡಿಗಳೂ ಮೈ ಸೂರು ನಗರದ ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನಿನಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ನೆರೆದಿದ್ದ ಜನಗಳ ರೋದನ ಮತ್ತು ಹಾಹಾಕಾರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಗೆ ಸಿತೃವಿಯೋಗ ೬೧ ಹೊರಟುವು. ಜನಗಳು ಶೋಕ ಸಂತಸ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತ, "" ಮಹಾತಾಯಿ! ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ತಮಗೆ ಈ ಗತಿ ಬಂತೆ! ಈ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿಗೇ ನಿತೃವಿಯೋಗ ದುಃಖ ಒದಗಿತೆ!'' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತ, ಕಂಬನಿದುಂಬಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಬಂಡಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಮಾಡಿ ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಲಿಟ್ಟು ನಿಂತರು. ಪೋಲೀಸಿನವರು ಜನರನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ತಳ್ಳಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರು. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅದು ಸರಿಬೀಳದೆ, ಪೋಲೀಸಿನವರು ಹಾಗೆ ತಳ್ಳ ಕೂಡ ದೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದುದಲ್ಲದೆ, ಬಂಡಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮೆಲುನಡೆ ಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಜನರು ದಾರಿ ಬಿಟ್ಟುದಲ್ಲದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಬಿಕ್ಕಿಬಿಕ್ಕಿ ರೋದನ ಮಾಡಿದರು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶೋಕಾವೇಗದಿಂದ ಕಂಬನಿದುಂಬಿ ನೀರವ ರೋದನ ಮಾಡಿದರಾದರೂ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರೋದಿಸಲುಪಕ್ರಮಿಸಿ ಶೋಕನಿಹ್ವಲ ರಾದಾಗ, ತಾವು ತೀರ ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದೂ ಹಿರಿಯರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿ ಅವರು ರೋದಿಸಕೂಡದೆಂದು ಕೇಳಿ ಕೊಂಡರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ನಿಧನ ವಾರ್ತೆಯು ಕೂರಲಗಿ ನಂತೆ ಅವರ ಬಂಧು ಮಿತ್ತರೆಲ್ಲರ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಇರಿದು ಸಂತಾಸವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತು. ಭರತಖಂಡದ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಹಾಸಭೆಯ ಸಂತಾಪ ಸೂಚನೆ (ಎಂದರೆ, ಇಂಡಿಯನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ) ಅಧಿವೇಶನವು ಆಗ ಮದರಾಸುನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯು ತ್ಲಿದ್ದಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ನಿಧನ ವಾರ್ತೆಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಆ ಅಧಿವೇಶನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪ ಸೂಚಕ ನಿರ್ಣಯ ವೊಂದು ನಡೆದು ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರಲ್ಲಿದ್ದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂದಿನ ಸಭಾಕಾರ್ಯಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾದುವು. ಅಂದು ಸಭೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಮಹಾದೇವ ಗೋವಿಂದ ರ್ಯಾನಡೆ ಮುಂತಾದ ಮಹನೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಶೋಕ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಸಭೆಯಿಂದ ತೆರಳಿದರು. ಭರತಖಂಡದ ಸಮಸ್ತ ವರ್ತಮಾನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ""ಲಂಡನ್‌ ಟೈಮಳ್ಸ'' ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಿದೇಶೀಯ ಪತ್ರಿಕೆ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂತಾಪ ಸೂಚಕ ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ರಾಜ ಗುರುಗಳಾದ ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮತಂತ್ರ ಪರಕಾಲಮಠದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ೬೨ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ತಾನಿಯವರು ಯಥೋಚಿತವಾದ ಸಮಾಧಾನ ವಚನಗಳಿಂದ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರಿಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು. ಮೈ ಸೂರು ನಗರದ ಮಹಾಜನರು ೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳು ೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಸಂತಾಪ ಸೂಚಕ ಸಭೆಯನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿ, ದಿವಾನ್‌ರವರ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೇ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರಲ್ಲಿಗೆ ನಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಗಳು ತನ್ಮು ಶೋಕ ಸಂತಾಸಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದುದಲ್ಲದೆೆ, ಆಗ್ಗೆ ಹತ್ತುವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಕರಾಗುವ ವರೆಗೂ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅನೇಕ ಸ್ಪಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪಸೂಚಕ ಸಭೆಗಳು ನಡೆದುವು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರಲ್ಲಿ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಸ್ವದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಬಿನ್ನಹ ಪತ್ರಗಳು ಬಂದುವು. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಭರತಖಂಡದ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವ ರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯವರಿಂದ ಸಂತಾಪ ಸೂಚಕ ವಾದ ತಂತಿ ವರ್ತಮಾನವು ಬಂದು ತಲಪಿತು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ನಿಧನದಿಂದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಸತ್ಯಕ್ಕೊಂದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟ ವುಂಟಾಯಿತೆಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರು ನಿಷಾದಿಸಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರ ನಿಧನದಿಂದ ಒಟ್ಟು ಭಾರತೀಯ ಜನಾಂಗಕ್ಕೇ ಅಪಾರವಾದ ನಷ್ಟವುಂಟಾಯಿತೆಂದು ಭರತಖಂಡದವರು ವಿಷಾದಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಶೃಂಗಗಿರಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಶೋಕ ಸಂತಸ್ತರಾಗಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಮುಂಬಯಿ ಹೈ ಕೋರ್ಟನ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಲ್ಲೊಬ್ಬ ರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮಹಾದೇವ ಗೋವಿಂದ ರ್ಯಾನಡೆ, ಎಂ.ಎ. ಎಲ್‌ಎಲ್‌ಬಿ. ಸಿ.ಐ.ಇ. ಅವರ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನೂ, ಮಹಾದೇವ ಪ್ರಚಂಡ ಸಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನೂ ಸೌ ಶೀಲ್ಯವನ್ನೂ ಗೋವಿಂದ ರ್ಕಾನಡೆ ಮತ್ತು ದೇಶಾಭಿಮಾನವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸ ಯವರ ಸಂತಾಪ ಬೇಕಾದುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರು "ಇಂಡಿಯನ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌'' ಮಹಾಸಭೆಯ ಅಧಿ ವೇಶನದಿಂದ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ (ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿದಂತೆ) ತಮ್ಮಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಮೇಲೆ "ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸುದ್ದಿಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನಿತೃ ವಿಯೋಗ ೬೩ ಕೆ. ಸುಬ )ರಾಯರವರೊಡನೆ, 4 ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸಾ ಸ್ಥಾನದ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ಜ| ಮರಣದಿಂದ ನಮಗೆ ಸಂಭವಿಸಿರುವುದೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನೀವು ಯೋಚಿಸಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೀರಾ?'' ಎಂದು ಕೇಳಿ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಆಲೋಚನಾಮಗ್ನರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ತಮಗೇ ಜಾ 20 ನಷ್ಟವುಂಟಾಗಿದ್ದಂತೆ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತ ನಿರುತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಮಾನ ದಿಂದಲೂ ಅವರು ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆಂದು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಸುಬ್ಬ ಜೂ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಹಾಗೆ ಮಾನದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮಹಾದೇವ ಗೋವಿಂದ ರ್ಯಾ ನಡೆಯವರು ಮತ್ತೆ: ದೊಡ್ಡ ದಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು, PS ಹುರುಪಿನಿಂದಲೂ ಸಂತಾಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ, ""ಈ ನಿಧನದ ದೆಸೆಯಿಂದ ಅಖಿಲ ಭರತ ಖಂಡದ ಪ್ರಗತಿಯೇ ಇನ್ನು ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಹತ್ತಿಪ್ಪತ್ತು, ವರ್ಷಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಂತಾಗುವುದು?' * ಎಂದರು. ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೇ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ೬೩... ತ್ತಿದ್ದ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನೋಡಿ ಅಭಿವೃ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತಿ, ದ್ದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುನ್ಸ ಕುಂಠಿತವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಆಲಸ್ತ ಕ್ರೈ ಡಂ ಹಾಗೆ ಮಂದಗತಿಯೊದಗುವುದರ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಭರತಖಂಡದ ಪ್ರಗತಿಯೇ ಹೆತ್ತಿಸ ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಬೀಳಬೇಕಾಗು ತ್ರಿದ್ದಿತೆಂದೂ ಅವರಶಂಕೆ. ಆ ಬಗೆಯ ಶಂಕೆಯು ನಿರಾಧಾರವಾಗಿ ಸಂಕದ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮುಂದಿನ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾಯಿತಾದರೂ, ಮಹಾಪ್ರ ಭುಗೆಳವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹ ಎಂತಹ ಅಭಿಪ್ರಾಯನಿದ್ದಿತೆಂಬುದು ಅವರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ವಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌, ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಅದ್ಭುತವಾದ ರಾಜ್ಯ ಭಾರ ಸ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೂ, ದಕ್ಬರಾದ ದಿವಾನರುಗಳ ಆಡಳಿತ ವಿಚಕ್ಸಣೆ ಯಿಂದಲೂ, ಕೇವಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೆಸರು ಬರುವ ಮಟ್ಟಗೆ ಹ. means the progress of India as a whole has been thrown back Wy a decade or two.’ ೬೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದೇಶೋನ್ನತಿ ಸಾಧನೆಯು ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ೧೮೮೬ನೆಯ ಇಸವಿಯವರೆಗೆ ನಡೆದಿದ್ದ ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಆಗ್ಲೆ ವೈಸ್ರಾಯಿ ದೇಶೋನ್ಸತಿ ಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಡಸ್ಸಿನ್‌ ಎಂಬವರು, ಸಾಧನೆ «ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಡಳಿತ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯೂ, ಸುಸಂಸ್ಕೃ ತವಾದ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧನೆಯೂ, ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದ ಪ್ರಜಾಶಾಂತಿಯೂ, ಸತ್ಸರಿಣಾಮಕರವಾದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸುವಿಸ್ತರವಾದ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾ ನಾಧೀಶ್ವ ಗಾತ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಯಲು ಅವಕಾಶಕೊಟ್ಟರ ರುವ ವಿವೇಕಮಯನಾದ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯು ಸಾರ್ಥಕ ವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರುವುದಕ್ಕೆ, ಭರತ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನ ಕೈಂತ ಮಿಗಿಲೆನಿಸುವ ಮತ್ತಾವ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಿದರ್ಶನವೂ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆಬಳಿಕ ೧೮೯೨ನೆಯ ಇಸನಿಯವರೆಗೆ ನಡೆದಿದ್ದ ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು ಹರ್ಷಿಸಿ ಆಗಿನ ನೆ ಸ್ರಾಯಿಯವರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಲ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಡೌನ್‌ ಅಫಗು "ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಅನ್ಯೊ (ನೃತೆಗಿಂತ ಹೆಚಿ ಕಿನ ಅನ್ಯೋಸ್ಯತೆಯು ಪ್ರ ಗತ ಕ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರತಕ್ಕ ಮತ್ತಾ ವ ಸಂಸಾ ) ನವೂ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅಸ್ಟೆ ಸ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರನಿರುವುದು ಪ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖಸಾದನೆಗಾಗಿಯೇ -- ಎಂಬ ಜೆ 1 ನಿಯಮವು ಮೈಸೂರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯತಃ ಪರಿಪಾಲಿತವಾಗಿರು ವುದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ ವರಿಪಾಲಿತವಾಗಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಸ್ಥಾ ಶನವೂ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ?” ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದೆಂದು ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದುದೇ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದ್ದ ವೈಸ್ರಾಯಿ ಸಿಂಹಾಸನಾಧಿಕಾರ ಯವರ ಸಂದೇಶ ಪತ್ರವು ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರು ಗೆಜೆಟ್ಟನ ನಿಶೇಷ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ರೀಜೆಂಬಿರವರ ನೇಮಕ «« ಪ್ರಜಾನಾಂ ಭವಸಿ ಮಾತಾ ಆಯೆಂಷಸ್ಮಂತಂ ಕರೋತು ಮಾಂ? ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶಿೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವಟ್ಟಾಭಿವೇಕ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ನಿಷ್ಠರ್ವೆಯಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ನನ್ನಿ ಮಹೋತ್ಸವ ಧಾನದವರು ತಮ್ಮ ಪತಿನಿಯೋಗ ದುಃಖವನ್ನು ಅತಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ದಮನಮಾಡಿ, ತಮ್ಮ ಕುಮಾರರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಲ ಸಂರಂಭಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗು ವಂತೆ ಆಜ್ಞಾ ಪಿಸಿ, ಉತ್ಸವ ದಿನವನ್ನೇ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವದ ಆಹ್ವಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಸ್ವದೇಶ ಪರದೇಶ ಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರಿಗೂ ನಾನಾ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧೀಶರುಗಳಿಗೂ ಹೋಯಿತು. ಮನೋಹರವಾಗಿರುವಂತೆ ನಗರ ಶೃಂಗಾರವು ನಡೆದು, ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿದ್ದ ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರುಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ, ಮರಾಧಿ ಪತಿಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ, ಇತರ ಅತಿಧಿಗಳೂ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವ ಕ್ಳಾಗಿ ದಯಮಾಡಿದರು. ಒಂದೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರೂ, ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ ಸಿಂಹಾಸನಾಸೀನರಾಗಿ ದರ್ಬಾರು ಬಳೆಯು ತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲಾಖಾನೆಯೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರತ್ನಸಿಂಹಾಸನವು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ವ್ಯಾಘ್ರಾಜಿನದಮೇಲೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಸಿಂಹಾಸನದ ಬಲಗಡೆ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌" ಅತಿಧಿಗಳೂ, ಸಿಂಹಾಸನದ ಎಡಗಡೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಬಂಧುಗಳೂ, ಭಾರತೀಯ ಅತಿಥಿಗಳೂ, ವೈದಿಕರೂ, ಇತರರೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಬಾಲಾಖಾನೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾರ್‌ ಸಿಪಾಯಿಗಳೂ, ಭಾಲೆಯವರ್ಕೂ ಜಿಲ್ಲೋದವರ್ಕೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಬ್ಯಾಂಡ್‌, ನಾದಸ್ವರ ಮುಂತಾದ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳವರೂ, ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ನೆರೆದಿದ್ದರು; ಪಟ್ಟದ ಆನೆ, ಪಟ್ಟದ ಕುದುರೆ, ಪಟ್ಟದ ಹೆಸು, ಮುಂತಾದುವುಗಳೆಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರ ಶೋಭಿತಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದುವು. 4 F ೬೬ ಆಳಿದ ಮ ಹಾಸ್ಕಾನಿ ಯವರು ಅರಮನೆಯ ಆನೆಬಾಗಿಲಿನ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕರು ಶಿಸಿರಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಗುಂಪು ಗುಂಪಾಗಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದ ಪುರಜನರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಳವಲ್ಲ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒದೆಯ ರವರು ಅಂದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ನಿಧಿಗಳನ್ನೂ, ಪೂಜಾದಿಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ಭೂಷಿತರಾಗಿ, ಸಿಂಹಾಸನಾರೋಹಣ ಮಹೋತ್ಸವ ಮುಹೂರ್ತವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರಾಗಿದ್ದ ರ್ನಲ್‌ ಹೆಂಡರ್ಸನ್‌ ಅವರು ಅರಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿ, ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾ ಎ ರಾಜರವರಿಗೆ ಹಸ್ತಲಾಘವವನ್ನಿತ್ತು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಿಜಯ ದ್‌ ಟು dL ಮಾಡಿಸಿ, ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಖರೀತಾ ವತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಓದಿ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನಡೆದು ಪ್ರಾನ್ತವಯಸ್ಪರಾದ ನಂತರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಗೆ ರಾಜ್ಯಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ವದಿಸುವುದಾಗಿಯೂ, ಅದುವರೆಗೂ ಶ್ರೀ ವಾಣಿವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ, ಸಿ.ಐ. ಅವರು “ರೀಜಿಂಟ್‌?' ಪದನಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆನಿಡೆಂಟಿರ ಸಲಹೆಗಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂಬುದೇ ತಮ್ಮ ಅಭಿಲಾನೆಯೆಂಬು ಶಂ ಸಾಯಿಯವರು ಸೂಚಿಸಿದ ರು. ಆ ವತಿಕೆಯ ೧೧ ಲ ಇಒ ವು ವಾಚನವು ಮುಗಿದ ತರುವಾಯ (ಮನ್ಮಹಾ — ಶಿ ಜರವರಿಗೆ ಹಸ್ತಲಾಘವವನ್ನಿತ್ತು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರನ್ನು ಮಧ್ಯಾ ಇ ಇ. ೫.೦ — | 2 ಛಃ ತ್ರ ಟಿ ತ್ತಿ 20 ಹನ್ನೆರಡೂವರೆ ಘಥಂಟಯ ವೃಷಭ ಲಗ್ನದ ಉಚ್ಚಾಂಶದ ಶುಭ ಸ ಸಿಂಹಾಸನಾರೋಹಣ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳು ಭೋಗ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೊಗಳನ್ನೆ ದರು, ಸೈನಿಕರು ಕ್ರಮಪ್ರಕಾರ ""ಸುರುಟು”? ೨1] Cb ಣಿ ರೆ ಯಧಾವಿಧಿಯಾಗಿ ವಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಶುಭ ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡಿದರು. ಆಬಳಿಕ ದರ್ಬಾ ರಾದ ರಾಯ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ರಾಜವಂಶಾವಳಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಸಿ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ತಟ್ಟೆಗಳ ಖಲ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಸಹೋದರರು (ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಪಿಯವರು ಮತ್ತು ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರನರಂ) ರೀಜೆಂಟಿರವರ ನೇಮಕ ೬೭ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಭಾರಿ ಮುತ್ತಿನ ಕಂಠಿಯೊಂದನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕಂಠಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರು ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಇನ್ಸ ತ್ರೊಂದು ತಟ್ಟಿ ಖಿಸ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನೂ ನೂರೊಂಡು ನೀಳೆಯ ಗಳನ್ನೂ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ದರು. ಅನಂತರ ರಾಜಬಂಧುಗಳೂ, ಸರದಾರರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ನಜರು ಮುಜರೆಗಳಿಂದ ರಾಜಭಕ್ತಿ ನಿಶ್ವಾಸ ದಿವಾನ್‌ರವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಶೆಸಿಜೆಂಟಿರವರಗೆ ಪುಷ್ಟಹಾರ ತಾಂಬೂಲ ು ಮಾಡಿ ೦೨ ಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಮರ್ಯಾದೆ ಮಾ ಬಳಿಕ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಸರದಾರರು ಗಳಿಗೆಲ್ಲ ರಾಜನೇನಾಭೂಷಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಸ್ಸಿ ಬಸವಪ್ಪಾಜಿ ಅರಸಿನವರು ಮರ್ಯಾದೆ ಮಾಡಿದರು. ರೆಸಿಡೆಂಟಿರೇ ಮುಂತಾದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಅತಿಧಿಗಳು ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಮುಜರೆ ಮಾಡಿ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹ CS SS) ಹ ತರಿಳ೪ದಿರು ಮರಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ ವೈದಿಕ ಮಂಡಲಿ Ww ಯವರು ಶ್ರೀಮನ್ನಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ವೇದೋಕಾಶೀರ್ವಾದ ಪೂರ್ವಕ ಸ ಶಿ ಮಮ ಇದ್ರ py ೨ ps) ವಿ ತ್‌ ಡು ಇ 9.0 ತ್‌ ಖಗ ಖಿಸ್ತತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಫಲಮಂತ್ರಾಕ್ಸತೆಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ. ಸಮಸ್ನರಿಗೂ ಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋತ್ಸವ ನಿಮಿತ್ತ ನೇಕ ಭೂರಿದಾನಗಳೂ ಸಂತರ್ಪಣೆಗಳೂ ಉತ್ಸವವರಂವರೆಗಳೂ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ನಡೆದುವು. ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ನಿಜ್ಞಾನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸಮರ್ನಿತವಾದುವು. ಆಹ್ಲಾ ನಿತರಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಅತಿಧಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಅವರು ಖಿಬ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನು ದಯ ವಾಲಿಸಿದರು. ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಬಿಯವರಿಂದ ಅವರುಗಳು ಆ ಖನ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಮಹತ್ತರವಾದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಧನೆಯನ್ನೂ, ದಿನಾನ್‌ರವರೇ ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿಜ್ಞಾನನೆಯನ್ನೂ, ಬಂಧುಗಳ ಬಿನ್ನಹನನ್ನೂ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರ ಸಲಹೆಯನ್ನೂ ಲಾಲಿಸಿ, ಶ್ರೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ೬೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದವರು ದುಸ್ಸಹವಾದ ಪತಿನಿಯೋಗ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು, "" ರೀಜೆಂಟ್‌ ಪದವಿಯನ್ನು ವಹಿಸಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿ ಕೃವೆಮಾಡಿದರು. ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ $6 ರೀಜೆಂಟ್‌ ೨? ಪ್ರಜಾಕೋಟಯನ್ನೂ ಸಲಹುವ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ಪದನಿ ಯನರಾದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸು ವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಸ್ಮಯಜನಕವಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣ ದುರಂಧರರೆನಿಸಿದ ಮೇಧಾವಿಗಳು ಕೂಡ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಶ್ಲಾಧಿಸಿದರು; ಯಾವ ಉದಾತ್ತ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಅವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದರೋ ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯು ಲಭಿಸಿತು. ಶ್ರೀ ಶೃಂಗಗಿರಿ ಜಗದ್ದು ರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಶಿವಾಭಿನವ ನೃಸಿಂಹಭಾರತಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳವರು (೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ ೧೮೧೦ನೆಯ ಸಂವತ್ಸರವಾದ) ಜಗದ್ಗುರುಗಳ ಮನ್ಮಥನಾಮ ಸಂವತ್ಸರ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಬಹುಳ ಹಿತೋಪದೇಶ ಪಂಚಮಿಯ ದಿನ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ದಯ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಕೋರಿ ದಂತೆ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ಕೈಸಿದರು; ಸರ್ವದಾ ಮಂದ ಹಾಸದಿಂದ ಸಂಶೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರ ಮುಖಕಮಲವು ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅರಮನೆಯ ಸಮಾಸಕ್ಕೆ ಬರುವ ಕಾಲ ದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ ನೋಡುವವರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರನ್ನೂ ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ಸಂಯಮಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರೂ ಕೂಡ ಉತ್ಕಂಠಿತರಾಗಿ ಕಂಬನಿದುಂಬಿದರು. ಅರಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿಸಿ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೂ ಅವರ ಪುತ್ರ ವುತ್ರಿಯರಿಗೂ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಹಿತೋಪದೇಶ ಮಾಡಿ ಸಂಶೈಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಅದೇ ಮನ್ಮಥ ಸಂವತ್ಸರದ ಆಷಾಢ ಶುದ್ಧ ಸಸ್ಮಮಿಯ ಡಿಕ ಶೃಂಗಗಿರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀ ಶಾರದಾದೇನಿಯವರ ಸನ್ನಿಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ರೀಜೆಂಟಿರವರ ನೇಮಕ ೬೯ 4 ಮು ph ಲ ಲ್ಸ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಾಗಿದೆ; «ಶ್ರೀ ರಾನುಲಕ್ಷ್ಮಣಾನಿವ ಸೌಹಾರ್ದಂ ಪ್ರಾಸ್ಕ ಸುಸ್ಮಿರಂ ಸುಚಿರಂ । ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜಪುತ್ರೌ ಜೀಯಾಸ್ತಾಂ ಶಾರದಾಂಬ ತವ ಕೃಷಯಾ ॥ ಭಾರತಿ ಸಂಪದರಿತೌ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚೈನಾತಿತೀಕ್ಟಯಾ ಪೂರ್ಣ । ಆಯುಸ್ಮನೌ ಸುಖಿನೌ ಭೂಯಾಸ್ತಾಂ ಚಾಮರಾಜ ಸುಕುಮಾರೌ ॥ ದೇವ ದ್ವಿಜಗುರು ಭಕ್ತಿಂ ಸುದ್ಮಢಾಂ ದತ್ವಾ ಚ ನಿನಯ ಸಂಪತ್ತಿಂ । ಪಾಲಯ ಪದ್ಮೆಜಮಾನಿನಿ ಸತತಂ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜ ಸುಕುಮಾರೌ?? ॥ ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ 6 ಸಹ ನಾವನತು ಸಪ ನೌ ಭುನಕ್ತು ಸಹವೀರ್ಯಂ ಕರವಾವಹೈ | ತೇಜಸ್ವಿನಾವಧೀತಮಸ್ತು ಮಾ ವಿದ್ವಿನಾವಹೈ '' ॥ ಒಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಹಾಮಾತ ಶ್ರೀ ನ ಅಧ್ಯಾ 9 ಯವರೇ ಮುಂತಾದವರು ಕಲ್ಲತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ KS) ಆ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ನ ಒಂತಿರುಗಿದಮೇಲೆ ವಾರರಾಳೆಯ ೧. ಟು ನ್ನು ವಬಸಬೇಕಾಗಿದ ಆಳೆ v ಟು ಹಾರಾಜರವರಿಗೂ, ಶ್ರೀಮದ್ದುವ A ರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೂ, ಯುಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರೂ ಸಹ ಎ ಡು ಇ 0 ಸಿ ಅಂ ಇ ಸಿಮಿ ಎ ಎ) ಸಕ್ತ್ವಯನ್ನು ನಮಿಸಿ: ಬಿ ಓಕ್‌ ರಸಿಡಿಂಬ ವರ ಮೂಲಕ ಕಾಲ ತ್ರ ಗ NS) pA) Dd ಮ ಕಾಲಿ ಇಟು ಎ ದಾಹ J ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೂಡುತ್ತಿದರು. ಮಹಾಸ್ತ್ವಾನಿಯವರ ಟು ಟು [0 ೦) ಮಿ ಆಲ ಮಿ 4 ಡಾ ತಾ) ಇಳದು ಎಧು ಮತ್ತು ನೋದರ ನೋದರಿಯರ ನಿದ್ಯಾಭ್ನಾಸನ್ರ ಸಮರ್ವಕವಾಗಿ ಹ ಪು ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘನೇಂದ್ರರಾಯರನರು « ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಟ್ಯೂಟರ್‌'' ಎಂಬ ಸಹಾಯೋನಾಧ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ("ನೃನ್ಸ್‌'') ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತೆ ವೈಜ್ಞಾ ನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು (€ಎಕ್ಸ್‌ವೆರಿಮೆಂಬ್ಸ್‌ '') ತೋರಿಸು ತ್ರಿದು ದೇ ಅತಿ ವಿರಳ. w ವಾಶಶಾಲೆಯ ಕೆಲಸವು ಪೂರ್ವಾಹ್ನ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಗೆ ೭೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಅಪರಾಹ್ನ ಎರಡು ಘಂಟಿಗಳವರೆಗೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅಸರಾಹ್ಮ ಎರಡು ಘಂಟೆಯಿಂದ ಮೂರು ಘಂಟೆಯವರೆಗೆ ವಿರಾಮ. ವಿರಾಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರುಚಿಕರವಾದ ಭೋಜ ಶಾಲಾಕಾರ್ಯ ನಿರಾಮವು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಐದು ಘಂಟಿಯವರೆಗೆ ಮತ್ತೆ ವಾರಗಳು. ಅನಂತರ ಆಟ ವಾಟಗಳು ಅಧನಾ ಕವಾತು ನಡೆದು, ಆ ಬಳಿಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರುಗಳಿಗೂ ಸಹವಾಠಿಗಳಾದ ನಿದ್ಯಾರ್ಧಿಗಳಿಗೂ ಫಲಾಹಾರವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆ ಬಳಿಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರುಗಳು ಅರಮನೆಗ್ಳೂ ಉಳಿದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೂ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವ್ಲೈಟ್ಲಿ ಸಾಹೇಬರು ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಯಾಮ ವಿಚಾರಕ್ಕೂ ಗಮನಕೊಟ್ಟು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಕವಾತಿನ (""ಡ್ರಿಲ್‌'') ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ನೋಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಶಿಷ್ಯರ ಕೈ ಬರೆಹವು ಸ್ಫುಟಿವಾಗಿಯೂ ಸುಂದರ ವಾಗಿಯೂ ಇರುವಂತೆ ಕುದುರಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ "" ಮಾನೆ ಬರೆವಣಿಗೆ” (" ಕಾಪಿ”) ಬರೆಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರಲೇಖನ ದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಬಾಲಕರು ಅವರಾಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನ್ನ್ಟೈಟ್ಲಿಯವರು ಮುಚ್ಚಿಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದ ಪುಟ್ಟಿ ಣ್ಣನವರಿಂದ ಏಟು ಕೊಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಲ್ಲದೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮಾದರಿಯ ನ್ನನುಸರಿಸುವಂತೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆ ಬಂದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಂಡಾಟ ಮುಂತಾದುವುಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಾಠಶಾಲೆಯೊಳಗೇ ಕುಳಿತು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಅವರ ಸಹವಾರಿಗಳೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟ್ರಿ. ಗುಂಡವ್ಸನವರೆಂಬೊಬ್ಬರು ಸಹವಾಠಿಯವರಿಂದ ಕಥಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ. ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದು ವುಗಳೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಕಥೆಗಳೇ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಇತರರೊಡನೆ ಆದರದಿಂದ ಸಮಾನಸ್ಮಂಧರಾಗಿ ಕುಳಿತು ಕಧೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. (ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓಟ. ಎನ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರು ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ « ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌?” ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅಮಿಸಾನ್‌ - ಉಲ್‌ - ಮುಲ್ವ್‌ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌, ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟ. ಎಸ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರಂತೆಯೇ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ-- ಎಂದರೆ ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿ ವಿ ದ್ಯಾಭ್ಯಾ ಸ ೭೩ ಗಳಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ತಂದೆಯನರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಆಗಾಜಾನ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಅಂಗರಕ್ಷಕ ರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ಪುಟ್ಟಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಅಂಗರಕ್ಬಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.) ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ “ ವರ್ನ್‌ ಹಿಲ್‌? ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನೀಲಗಿರಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಶಶಾಲೆಯು ನಡೆಯು ಲಂ. ಲ್ನ ೧ ೨ sa ತ್ರಿದಿ ತು. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳು ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ — Ww [eo ೧೧ ಪಾಠಶಾಲೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಉಳದ ಕಾಲದನ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿ (ಈ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿರುವಂತೆ) ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದು, ಈಜುವುದು ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನೂ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ತಕ್ಕಷ್ಟು ದೇಹವುಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಡೆದ ಬಳಿಕ ಬಂದೂಕನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದೇ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಕ್ಟಣವನ್ನು ನಡೆದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದರು. pS ಅಜ ಈ eo ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ನಾಮಿಯವರು ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ವ ಬ ಪ.ಬಂಧ ರಚನೆಯಲಿ ತೋರಿಸಿದ ವೃತಿಬೆಯೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ನು \ NL ನು ಹಾ | 05) ನು) ಹ ವಿ ೨ ಗ ಸ್ನ ಶ್ಲಾಘಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಬಂಗಳೂರನ್ನೂ ಮೈಸೂ ಕ ಲ ಪ್ರಬಂಧ ರಚನೆಯ ರನ, ವರಸ್ನರವಾಗಿ ಹೋಲಿಸಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ ಖ A €ಖ ೧೧ ಕೆ x ಎ ಪೃತಿಜೆ ಯಲಿ ಒಂದು ನ ಬಂದವನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ತ) [ed \ A pe, ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬರೆದ ಪ್ರಬಂಧವೇ ಆ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೆಲ್ಲ ಬಂಧಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಿಂದ ಶ್ಲಾಘ ನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಆ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾನ ವ ಪರಿಶೀಲನ ಸಾಮರ್ಥ್ವವೆಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿದಿ ತೆಂಬುದು ಆ ಸೂಚಿತವಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಮಾತೃ ಭಾನೆಯಲ್ಲದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿಗೇ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಎಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾದ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ವಡೆದಿದ್ದರೆಂಬುದು ಮೂಲ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಓದಿದವರೆನ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. (ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕನಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಸಂಭಾಷಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಅನನ್ಯ ಸಾಧಾರಣವೆಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜೆ. ನಿಯರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದುದನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.) ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು (೭. | ತಿ L ೭೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ವರು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತೇ ಬರೆದ ಆ ಆಶುಪ್ರಬಂಧದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ೧೧ A pu ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿ, ಮೂಲವನ್ನು ಅಡಿಟವ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಾಗಿದೆ.* «ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಬಹಳ ವೇಗವಾಗಿ ಕುದುರೆಸವಾರಿ ಮಾಡಲನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ನಯವಾದ ಪ್ರದೇಶವಿರುವ ಕಾರಣ, ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಗೆ ಅದು ನೊಗಸಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕುದುರೆಸವಾರಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ದಲ್ಲಿರುವಂತಹ ಪ್ರದೇಶವು ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕುದುರೆಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಶಿಕ್ಷಣರಾಲೆಯು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನದಕ್ಕಿಂತ ಕುಕ ದೊಡ್ಡದು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ "ಬ್ಯಾಂಡ ಕ್‌ ಮೆ/ಸೊಂನಲಿ ಅದರಷು, ದೊಡ ದಿಲ್ಲ. ೭ ತು « ವಾಗಿ ಬಹಳ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕಮ ಮಿ 9 ಹ ಬಾ ನ ಅ ೩ ಅದ ಹ ನಿ. ಇ ಜಾ) ಲ) ೨ ೨ ರು ಇದಾರೆ ; ಮ್ಥ.ನೂೊರಿನಿಲ ಜಸು, ಮಂದಿಗಳಿಲ. ಒಂಗಳೂರಿ ಭೆ | ೨ Re) ಇಟ ಛಿ 0) ೦ ಹಾ ul 32 ಸ ಗಮದ ಬ್ಯಾ? ಗ ಲವ ದ ತಾ ಎ ಗತ ಮಿ. 0ನ 2 ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು ಬಹಳ ಸೊಗಸಾಗಿ ನಯವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ky N ಎ Ap ಇಲಿ ಎ) ಗ ಎದು ಕೂಂಡಿಬ. ಆದರೆ ಅವು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು pS ಅವು ಬಹಳ ಗಡುಚಾಗಿ ಕಲಖುಗಳು dl 3 [ಈ ಹಾ J 4 ಛೂ 21 ಸ 2 21 ಕ್ತ ವಾ ಗ ಲ re) "2. 6) CU rd] ವ ಆ ೆ ಹಾ ನ ಟೆ pa ಈ €) [0] G * °° | (121010 15 a nie place for ling as there 1% <mooth ground 101 us to 1101೮ heal, But at Mysore there 15 no Such place asin 1100107೮ for name the Dagaloe Ruling Schools a much 11. 1 one than tht of Mysoe. There 1a Dig band stand at | ೩000/10, but at Mysore thor 1s not one ೬೦ 14 At Mysore there ae lots of anmily, butat B ngalore there 16 net so many. lhe chmate at Misore 1% a bt hot, but .t banpaloe 1 very nice and cocl. At Pangaloe there are miny Inglish me 101 «॥ Mysore 10610 are net ೬೧ many The Bang lore roads are very nuean'utstay Mt at Mysore the 1ouls are not 60 nue 0 | smooth , tnev aevery had and stony At Bangalore the Lal Dbagh gardens ae very nice bat the animals are ೦೦1. At Misore the gud-ns are poor and tae animal- ar- goo man, ut we hope we will do the garden; 1 good ast.eyar tie, Jhe crops there were bad, but here they are good. Ihe Pala e at Pangal r- woof tic English fasmon but the Value at Mysore 15 old fashoned. 11 1 11 aloe tiere are English Kegimentys but ther. are none at Myson '' ೭೫ ಆದರೆ ರ್‌ ಸಾ ಯಲ್ಲಿ ಆಶು ತ್ತು ವರ್ಷದ ೦ ಅಮು pN A ಹ ಆ Eo esos og ಪು [ea] ಎತ ಸನಿಹ್ಕ ಸರಪರ ಕಾಗಿದೆ. ಠಿ ಥ್ರ ರಿ, ನಿ ಲ ಸಲಾ ಬರೆದಾಗಲೂ ೧೨ A [3 ಡ್‌ 2 ಣ್‌ ಭಿ ಟ್ನ \ ಸಿರೀಸ್ಟ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ನ್ನು ಕುರಿತು ಕನ್ನಡ ಬಾ ಯಲಿ pS NN) “ವಣ! ಸುವರು ಯ ಎ) ತಾ ಏತಿ ಸ ನ 30 ಗಾ ಚಾಮುಂಡಿ ಬಟ್ಟವ ಇವ ಬ್‌ ನ ನಿ ಅರ ರಿಜಿಮೆಂಟುಗ RS ಗ ಇಕ್‌ ೦% 1 2 ೪0೦೮೧ ು ೧೨ ದಿ ಆಗ ಲ) ಧಾತು ಸಬಂಧ ಸಾಲಕ ಯನ್ನು ಮಹಾ pe ಟು ೧ ಬೆಂಗಳೂರು ಸು ಟು ೧೦ - ೮ ನ ಎಣಣ 2» ಲೂ ಣಿ _*೯(3. ಸನ. ಟ್ಟಿ ೨2 ET ಟ್ಟ ಸನಿ pe ಇ ೮ 1೫ ಜೆ ೫73 ಯ DT (ತೆ ಟಿ q 27 Cp ಎಗ್ಲುಂಗಿ ರ Xp }3 B ಭ್‌ 5) pe 12 ನ lo ಹ ಯ ಟ್ಟ P pp © SY UN AS ಚ| ಓಂ ಸ ಟ್‌ ಟು SBR SR > 3 2 ಟು < ಗಾ ಇ 3 2 GY ಕಿ 22 xR ( 232 42 2 io BNI ಬಾಸ್‌ b SSN CRE Bp ಖಿ ಲಿ 3 3 p)) BB ೧ 3 a ಲಿ ಗ ನ ಜಾ 22 BBD 4 92 133 ಸ ೧ ೧೫೧% ಗ 2 a» 61 ಚ ದ ಯೆ 3 J ಛಿ ಜಃ o M ಲ ಎಂ ಇತಿ ಟ್ಟ ಬ ಸ ಜಗ 23 NE 17 ೫ ೧೨ 17 NE) ೫ ಲ ಟಬ ಇ ಚ್‌ ಟ್ವಜ 1 ೫11 C ದ್‌ 2 (ಎ ಉಬಿ ಸಭ as 3 ಬ್ರ ವ ಸ ಡೆ py ಎರಾ ಟೆ 1 Hy y ಸ 67) ೦ ಎಲಿ » ಅ | > ಣಾ ಸ ೧ ೧ ಬ್ರ ಪವ ಇ! Bada ED A SD c ಸ JC ಲಿ 1 ಬ 2 | 3c 1 DONE ದ್‌ ನ ಏ.ಸಿ 12 ಚತೆ'ಎ ಆ ಯ ರ ರ್‌ ಆಜಿ ಟಿ NT 12 ons ಳೀ ವ) H> > ಚ 13.೧ ಸ್ರ ಬು ಇ ಬ್ರಿ] 5 ಬಿ ತೆ ಖು as 3 ೫3 ಲ್ಲ 3 2 ಲ್‌ ಸ ಐ ಡೆ ೨ q [3 A ಚ ಟ್ಟಿ ಟ,ು ೫3 >» ೦ D೧ ೫ SD ON a ತ್ತದೆ SU 33 ಶಚಿ Le: ಟ್‌ ತ ೧3 32 ೮೭ Fe ಸ e\ ಇತಿ 1 ಎ ೧೭ 33 J ಹ 2 APP AF ಚ್ಟ ೨ ೦ 3- ತೆ್‌ 1೨.2.5) Tk ಶು I NT ಜಟಾ ಬ 2 ಜು SS JN ಸ್ಯ ಷ್ಟ 0 SS a 10. LA ಇ ಪತ್ತಿ ಇ ಹ” 6೩ hd 1c ಔಗಿ ಲ್ಲ ಇಬ. | » | ಚ್‌ ೨ ಸ. 0 SAN IO ND DTT %93 1ರ ೫ HK 32 12 2 ಜಿ ೫ 9ನ BY’ ೦ ನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಬುದಿ ಯ ಲ ಆ ಮರುದಿನ ಕನ್ನಡ ಕೆ, ಮೊದಲಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಸಲಕ್ಸಣವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾರಾಜರವರು ಸಹವಾರಿಗಳೊಡನೆ ಮನೋವಿನೋದ J ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿಶದವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದು. ಸದ್‌ ವ್ಪ್‌ ಹ ಉತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಗಿ ಬಂದರು. ಸ್ಯಾ ಯರು ಹೊ ೧ "| ಕೈ ಇಧ ಊ eu ಉನಮ್ಮ್ಮ ಉ ಖಂಡೀ ಬೆಟಿ ಕೆ, ಖಲ ಬರುವ ಗೆ 0೨ ಗ ಇ ಡಾ, ಎನನ್ನು. ಎವ ಪಾಠವಾಗುವಾಗ ಗಳೂ ಕಾಗಿ ಚಾ ನಿಸನೀತವಾಂಯಿತು. ೭೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ವರು ಪರೀಕ್ಸಿಸಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿಕೊಂಡು ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ವಾಕ್ಯರಚನೆಯನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ ಎಂದು ನೇಮಿಸಿದರು. ಆಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೆಲವರು ಆ ಬೆಟ್ಟಿನನ್ನೇರುವ ಸಾವಿರಾರು ಕಲ್ಲುಹಂತಗಳ ಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತಳ ವಿಶೇಷಗಳು ಮುಂತಾದ ತಾವು ನೋಡಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಮತಮಗೆ ತೋರಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬರೆದರು. ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರವರು ತಾವು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿ ಅವಗಾಹನೆಗೆ ತಂದು ಕೊಂಡಿದ್ದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು" ಈ ಬೆಟ್ಟವು ಸಮಾಪದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರವಾಗಿ ರುವುದು; ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ಅಮ್ಮನವರು ಈ ಬೆಟ್ಟಿವೆಂಬ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿ ಈ ಕರ್ಣಾಟಕ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರು ವರೋ-- ಎಂಬಂತೆ ತೋರುವರು; ಮತ್ತು ಅಮ್ಮನವರು ಈ ಬೆಟ್ಟವೇ ಮಹಿಷಾಸುರನು, ಇವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮೆಟ್ಟಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನು ನೀವು ಭಯಸಡಬೇಡಿರಿ ಎಂದು ಮೈಸೂರು ಜನಗಳಿಗೆ ಅಭಯಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವರೋ.-- ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುವರು? ಎಂದು ಬರೆದು ಕೆಲವು ಸ್ವಭಾವೋಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಇವರ ಪ್ರತಿಭಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷನಟ್ಟು, ಮೇಲ್ಪಟ್ಟಿವರುಗಳಿಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಶ್ರುತವಡಿಸಲು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆಗಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರನರ ಬುದ್ದಿಶಕ್ತಿಯು ರತ್ನಕಾಂತಿಯಂತೆ ಹುಟ್ಟಿನ ಗುಣ ವಾಗಿರುವುದು. ನಾಣೆಗಾರನು ಶುದ್ಧವಾದ ರತ್ನಕ್ಕೆ ಮಿರುಗಿಕ್ಕಿ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊರಪಡಿಸುವಂತೆ ಆಯಾ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ವಿದ್ಯಾಬೋಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರಪಡಿಸಿದರು.?? ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಸಂಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೂಡಿ ಉವಾಧ್ಯಾಯರ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಗ್ರದಿಸುತ್ತ, ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಲ್ಲಿ ವಿನಯ ನಮ್ರರಾಗಿ ವರ್ತಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅರ್ಧವಾಗದಿದ್ದ ಅಥವಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ತಮಗೆ ಸಂದೇಹವಾಗಿದ್ದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಉಪಾ ಧ್ಯಾಯರಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಸಹಪಾಠಿ ಗಳೊಡನೆ ನಾನಾ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತ, ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯಾಸಂಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಸಣವನ್ನೂ ಏದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೭೭ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯದೆ ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿದುದರ ಸತ್ಸಲವಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ("" ನಂಬರು''ಗಳನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ವೇಳೆ ಇತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕ ವಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದು ನಿಜವಾದರೂ ಒಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳೂ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವ ರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌, ಕನ್ನಡ, ಸಂಸ್ಕೃತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಉರ್ದು, ಚರಿತ್ರೆ, ಭೂಗೋಳ-- ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯ ಎಂಟು ಮಂದಿಗಳನ್ನೂ ಮಾರಿಸಿ, ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿ ನಮೇಲೆ ಮೊದಲನೆಯವರಾಗಿಯೂ, ಗಣಿತವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೂರನೆಯವ ರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದರು. ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯು ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದರಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾ ತೃಭಾ ಸೆಯಾಗಿದ್ದ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಪಂಗಡದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು (""ನಂಬರು''ಗಳನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ತೀರ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಾಸಕ್ಕಿಯಿದ್ದಿತು; ಆದರೆ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಚಿತ್ರಲೇಖನ ಚಿತ್ರಲೇಖನದಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕುತೂಹಲ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿದ್ದಿ ತಾದರೂ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರಿಗಿದ್ದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಳಿದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಚಿತ್ರಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕತರವಾಗಿ ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು. ಚಿತ್ರ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿದ್ದು ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಲೇಖನ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕಣ ದೊರೆತು ಅಧಿಕ ಪರಿಶ್ರಮವುಂಟಾ ದುದರಿಂದ, ಮುಂದೆ ಅವರ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಚಾತುರ್ಯವು ಪರಿಸ್ಫುಟಿ ವಾಗಲನುಕೂಲಿಸಿತು. ತೀರ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಸ್ಥೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರ ಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಹೂಜಿಗಳು, ಲೋಟಗಳು, ಸುತ್ತಿಗೆ, ಹಾಲಿನ ಪಾತ್ರೆ, ಆಲ ಆಳಿ ಉಳ ಯಲಸಿಲ್ಯಯಬ ರುಪ ಚೂರಿ, ಚಮಚ, ಇಕ್ತಳ ಎಲೆಗುದ್ದಲಿ, ತುತ್ತೂರಿ, ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಆಟದ ಸಾಮಾನುಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಚೆಂಡು, ಗಿಡಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಕತ್ತರಿಗಳು, ಗಿಡಬಳ್ಳಿಗಳು,-- ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಸುಂದರ ವಾಗಿಯೂ ಸೊಗನಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ಮೇಲಾಗಿ ಕರಡು ಲೇಖನ ಪುಸ್ತಕ ಗಳ ("ರಫ್‌ ನೋಟ್‌ ಬುಕ್ತುಗಳ?') ಹಾಳೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಜಹಜುಗಳ್ಳು ದೋಣಿಗಳು, ಹೂವಿನ ಗಿಡಗಳು, ಪುಷ್ಪವಾಓಕೆಗಳ್ಳು ಉದ್ಯಾನ ವೃಕ್ಸೆಗಳು, ಲತೆಗಳು, ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟಿ, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು ದೇವತಾ ವಿಗ್ರದಗಳ್ಳು, —ಮೆುಂತಾದುವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಬರೆದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಾಮಥೇಯವನ್ನು ಕೂಡ ಆಲಂಕಾರ ಲಿಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುದ್ದಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಅವಕಾಶದೊರೆತಾಗಲೆಲ್ಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ವುಟಿದಲ್ಲಂತೂ, ಒಂದು ಲೆಕ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿ ಅಂಚಿನಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕುದುರೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದೆ; ಆನೆಗಳ ಮತ್ತು ನಾಯಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಮೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇತರ ವ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೇಮವೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ೧೮೯೬ನೆಯ ಇನನಿ ಐನ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳು ೨೯ನೆಯ ತಾರೀಖು (ದುರ್ಮುಖಿ ಸಂವತ್ಸರದ ವೈಶಾಖ ಬಹುಳ ಬಿದಿಗೆ) ಬುಧವಾರದ ದಿನ ಎ ಉಪನಯನ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟೆಯೊಳಗೆ ಮಿಥುನ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ, ಮಹೋತ್ಸವ ಆಳದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಉವನಯನ ಮಹೋತ್ಸವವು ವೈಭನ ವಿಜೃಂಭಣೆಗಳಿಂದ ನಡೆಯಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಸಹೋದರಿಯರಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯವರಾದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾ ಜಮ್ಮಣ್ಣೆಯವರಿಗೂ ಕರ್ನಲ್‌ ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರಿಗೂ ವಿನಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ಬಳೆಯಿತು. ಈ ಮಹೋತ್ಸವಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರುಗಳೂ, ಇತರ ಮಾನ್ಯ ಅತಿಧಿಗಳೂ ದಯಮಾಡಿದ್ದು ಆದರಪೂರ್ವಕವಾದ ಸತ್ವಾರನನ್ನೂ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಸ್ಪಳಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೭೯ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಪಬ್ಬಾಭಿಷೇಕ ಮಹೋ ತವನು ನೆರವೇರಿದಾಗಿನಿಂದ ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಯ ಘನತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದರ್ನದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಅನೋಫ ಗುಣಗಳ ವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಿತಭಾಷಿಗಳಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅಂಕುರ ದಶೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದೊಂದು ವೈತಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕೇವಲ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಂದಲೇ ಸೇವಕರಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಸರಳ ಮನೋಹರವಾದ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಹಾ ಐ ಜಿ ೭. dd [6೦ ೩೬ CL ಓ ರಾಜ ವದವಿಯ ಘನತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ, ತಾವು ಇತರರಿ ಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಗರ್ವವನ್ನಾಗಲಿ ವಿನಯೋ ಲಂಘನವನ್ನಾಗಲಿಎಂದೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದವರಲ್ಲ. ಅವರು ಗುರುಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೂ, ತಾವು ಪ್ರಭು ಇಗಿದ್ದೂ pe ಲನ ವನಿ ಅ ನ್‌ ತಮ್ಮ ಸಹವಾಠಿಗಳೂಡನೆ ಸಮ ನಸ್ತಂಧರಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದು ದೂ ಗ ವ್‌ ವ ುಸ್ತರಿಗೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳು ತಮ್ಮನಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳ ಂತೆ ಹೊರತು ತಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಕ್ಸೆನಾತವನ್ನೂ ತೋರಿಸಕೂಡ ಬಿ ಒಂದು ದಿನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಲ್ಲೊಬ್ಬರು ತಾವು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳದೆ ತಪ್ಪಿದ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಬೆ ಎರಡೆರಡು ಏಟುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆ ಬಳಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಅವರೂ ಉತ್ತರ ಹೇಳದೆ ತಪ್ಪಿದಾಗ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಕೈಯನ್ನು ಚಾಚಿ ಅಂಗೈಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಹಿಡಿದು « ನನಗೂ ಎರಡು ಏಟು'' ಎಂದರು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಅಪ್ರತಿಭ ರಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರಿಗೆ ಏಟು ಕೊಡುವುದುಂಟಿ? ಕೂಡದು ಕೂಡದು'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಭುಗಳು, “ನಾನೂ ಅವರಂತೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳದೆ ತಪ್ಪಿದೆ... ನನಗೂ ಅವರಂತೆಯೇ ಎರಡು ಏಟು ಬೀಳಬೇಕು. ನನಗೂ ಎರಡು ಏಟು ಕೊಡಿ'' ಎಂದರು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಉಪಾಯ ಕಾಣದೆ, “ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೂ ಏಟು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ'' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬೆತ್ತವನ್ನೇ ಮುರಿದುಹಾಕಿದರು. ಆ ದಿನದ ಆ ಘಟನೆಯಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಉವಾಧ್ಯಾಯರಿಗೂ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೂ ಉಂಟಾದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಆಂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವರ್ಣಿಸಲಳವಲ್ಲ. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರಿ (ಯವನರು ಆ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯ ತವಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪತಿಹೇವರು ಜೀವಿಸಿದ್ದು ಆ ಸದ್ವರ್ತನೆ ಯನ್ನು ಕಂಡು ಪುತ್ರಾ ಫಗ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ನಡೆದುದನ್ನು ನೋಡುವ ಸುಯೋಗವು ತಮಗಿಲ್ಲದೆಹೋಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂದು ಕಂಬನಿ ದುಂಬಿದರು. ಕೇವಲ ಬಾಲ್ಯವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅನ್ಯಾದ್ಧಶವಾದ ಮಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ, ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಲ್ಲಿ ಅಮಿತವಾದ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಾವು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಚಿತ್ತೆ ಏಸಬೇಕಾದರೂ ಮಹಾಮಾತೃತ್ರಿ ಯವರಿಗೆ ಅತೆ ನಾಡ; ಅವರ ಅನುಜ್ಞೆ ಸ್ಲೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, NEE; ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಶೇ ಯನ್ಸಿಡುತ್ತಿ, ದ್ಹುದೇ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರ ದಿನಚರಿ. ಪ್ರತಿ ಸಜಾ ನಡೆದ ನಾನಾ ಸಂಗತಿ ಗಳನ್ನೂ ಮಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ನಿಜ್ಞಾ ನಿಸಿದಲ್ಲದೆ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಅವರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಸಹ ತಾವು ನಡೆದುಕೊಂಡುದು ಹೇಗೆಂಬ ವಿವರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವಿಶದವಾಗಿ ಮಾತೃಶಿ ಯವರಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾ ಸಿಸಿ, ¢ ಅಮ್ಮಯ್ಯ! ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದು ಸರಿಯ??? ಎಂದು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಒಪ್ಪದಿದ್ದ ಸಂಗತಿಗಳಾವುವಾದರೂ ಇದ್ದರೆ, ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಕೂಡಿ ಜಮ ಯ್ಯ! ಇದು ತಪ್ಪು. ನಿಜ. ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದು ಸರಿ. ನಾನು ಇನ್ನೆಂದೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ, ““ ಮೊಹರಂ”? ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಜನರು ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ("ಅಳ್ಳೆ ಬಾಬಯ್ಯ?” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ) ವಿಕಟ ರೂಪಗಳ ಕಾಗದದ ಮೊಗವಾಡ ಗಳನ್ನು ದಾರದಿಂದ ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಸೋದರಿಯವರಾದ ಫ್ರೀ ಚೆಲುವಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಸೋದರರನ್ನೂ ಅವರು ಹೆದರಿಸಿ ಹಿಗ್ಗಿದರು. ಮುಂದೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಕೂಡದೆಂದು ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರು ಒಂದು ದಿನ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ, "ಅಮ್ಮಯ್ಯ! ಇನ್ನೆಂದೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂದು ದೈನ್ಯದಿಂದ ಹೇಳಿದರು. ಆದಾಗ್ಲೂ, ತಮ್ಮ ಮೂವರು ಸಹೋದರಿಯವರೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರೊಡನೆಯೂ ಆಟವಾಡಿ, ಲಲ್ಲೆಯಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ವಿಪುಲವಾದ ಉತ್ಸಾಹ. ಮಹಾಸ್ರ್ರಭುಗಳವರು ತಮ್ಮಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿಯು ಆ ಬಾಲಕರ ಮಾತಾಸಿತೃಗಳಿಗೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಿಗೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೮೧ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ತುಂಟರಾದ ಕೆಲವರು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸರ್ವದಾ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೋಸಬರಬೇಕಾದುದು ಸಹಜವಾಗಿದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮೊಡನೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಲಕರ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತಾಡಿ ಅವರ ಕೋಪವನ್ನಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ, ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಬ್ಬ ರೊಡನೆ ಮಾತು ಬಿಟ್ಟರು. ಅನಂತರ ಒಂದೆರಡು ದಿನಗಳಮೇಲೆ ಮತ್ತಿ ೇೀರ್ವರು ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳು ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಜಗಳವಾಡಿ ಹೊಡೆದಾಡಿ ಮಾತು ಬಿಟ್ಟರು. ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕುರಿತು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು “ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಹೀಗೆ ಮಾತುಬಿಟ ರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ, ಸೆ ಸ್ನೇಹೆದಿಂದಿರಬೇಕು ೫ ಎಂದರು, ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬರು % ನೀವು ಮಾತ್ರ ಇಬ್ಬರಸ ಸಂಗಡ ಮಾತುಬಿಟ್ಟಲ್ಲ ಉವೇನೊ? ಅದು ಮಾತ್ರ ಸರಿಯೊ??? ಎಂದು ಜರು, ಮಸಾಜ "ಅವರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರು. ಮಾತು ಬಿಟ್ಟಿ. ನಾನೇನು ನಿಮ್ಮಹಾಗೆ ಜಗಳವಾಡಿ, ಗುದ್ದಾಡಿ ಮಾತು ಬಿಟ್ಟಿನೇನು??' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಅವರು ಉತ್ತರ ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧ ರಾಗಿ ಅದೆಲ್ಲಾ ನಮಗೆ ಬೇಡ. ಮಾತು ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಮಾತು ಬಿಟ್ಟ ಹಾಸೇ. ಹ್ಯಾಗೇ, ಏನೂ, ಏಕೇ, ಅನೊ ೀದೆಲ್ಲಾ ನಮಗೆ ಬೇಡ. ಅವೊತ್ತು ನೀನೇ ಹೇಳಲಿಲ್ಲವೇನೊ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಮಾ ಅಂತ. ನಾವೆಲ್ಲಾ ಸಮ. ನಿಮ್ಮಂತೆಯೇ ನಾವೂ. ನೀವೂ ಇಬ್ಬರ ಕೈಲಿ ಮಾತು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. ನಾನಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರೊಡನೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಮಾತುಬಿಟ್ಟಿದ್ದೀನಿ > ಎಂದರು. ಒಡನೆಯೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ತಾವು "ಮಾತು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ): ಇಬ್ಬರು ಬಾಲಕರ ಬಳಿಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ, ಆ ಬಾಲಕರನ್ನು ತಾವೇ ಮಾತನಾಡಿಸಿ ಆ ಬಳಿಕ ಇಗೋ! ಇವರಿಬ್ಬರ ಜೊತೆ ಕಟ್ಟ ಮಾತನಾಡಿ ದ್ವೀನಿ. ನೀವೂ ಇನ್ನು ಒಬ್ಬರ ಸಂಗಡ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡಿ ಮತ್ತೆ'' ಎಂದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಬ್ಬರೊಡನೊಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಜೇಬುಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕೊಟ್ಟು, ತಾವೂ ತಿಂದು ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾ ವಮಿಯವರು ಅಕಾಲದ ದೆ ಗಳನ್ನೂ ಅತ್ಯು ತ್ಮಮನಾದ ಹಣ್ಣು ಗಳನ್ನೂ ತಂದು ತಂದು ತಮ್ಮ 'ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೊಡು ತ್ರಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ವಸ ಸತ್ತ ಕೈೈಸೇರಿದಾಗಲೂ ತಮ್ಮ 5 F ೮೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೆಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಲಾದೀತೋ ಎಂಬುದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಕುತೂಹಲ. ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು-- ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲಾ ಗಿದ್ದಂತೆಯೇ--ಮೇಲಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಮಿಠಾರಿಸಿದ್ದರು ; ಆದಾಗ್ಲೂ ಅವರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಹಜೀನಾಯವೂ ಆದಾವೋ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಗಳಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳಲ್ಲಾರಾದರೂ ತಮಗಿಂತ ಹಿಂದೆಬಿದ್ದ ಬಾಲಕರನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಹಾಗೆ ಹಾಸ್ಯ್ರಮಾಡಿದವರಗೆ ಬುದ್ದಿ ಹೇಳಿ ಹಾಗೆ ಹಾಸ ಕೈ ಗುರಿಯಾದವರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ವಚನಗಳಿಂದ ಹುರಿದುಂಬಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು... ಹೀಗೆಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿನೋದ ಇ ಎ 9 ಪ್ರಿಯರಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದೇನೂ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಅವರ ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ಅವರ ವಿನೋದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇತರರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯಭಾವನೆ. ಅವರು ತಾವೇ ಇತರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದೂ, ತಮ್ಮನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದಾಗ ತಾವೂ ಅವರೊಡನೆ ನಗುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಸಹಜ ಪ್ಪ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ಹತ್ತು ಅಧವಾ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರು ತಮ್ಮನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದವರೊಡನೆ ತಾವೂ ಕಿಲಕಿಲನೆ ನಗುವುದು ತೀರ ವಿರಳವೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ವಿಷಪೂರಿತವಾದ ಅಧವಾ ಕಟುವಾದ ಹೌಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸಹ್ಯ ; ಶುದ್ಧ ವಾದ ಮತ್ತು ಸರಳವಾದ ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವರಮಾದರ. ಒಂದು ದಿನ, ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ರಾಜಕುಮಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಊಳಿಗ ಮಾಡಲು ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದ ಬಾಲ್ಯವಯಸ್ಸಿನ ಒಬ್ಬ ಸೇವಕರಂತೆ ಉಡುವನ್ನುು ಧರಿಸಿ, ಮಂದಲಿಗೆಯೊಂದನ್ನು ಕೌಂಕುಳಿನಲ್ಲಿ ಇರುಕಿ ಕೊಂಡರು. ಅವನ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಮಾತಿನ ರೀತಿಯನ್ನೂ ಅನುಕರಣಮಾಡುತ್ತ, ತಮ್ಮಜೆ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಸಹೋದರಿಯವರು ಆ ಕತ್ತಲೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ತಮ ನ್ನು ಸರು ಇಗೆ ಹೋದುದಕ್ಕಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತ, ಅವರನು ದ್ದೇತಿಸಿ' ವಾದಾವಧಾನ ಹೇಳುತ್ತ " ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ, ಹ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಪಾದ ಬೆಳೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಬೆಳೆಯಬೇಕು? * ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ನಿಜಸ್ಥಿತಿಯು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಿ * ಮಹಾರಾಜ ಕುಬಿ: ಂಬದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರರುಷಭೇದನಿಲ್ಲದೆ "" ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ?” ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದು ಅರವು ನೆಯಲ್ಲಿ ಅನುನ ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಸಂಪ್ರ ದಾಯ. ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಕಾ ಸ ಲಪ ಅವರು ನಗುವುದಕ್ಕುಪಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ತಾವೂ ನಗಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಒಂದು ಸಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತನ್ಮುಉಡುಸನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹಾಕಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದು, ಹಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಅವರೇ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿ ದೂರದಿಂದಲೇ "« ಅಯ್ಯಾಜಿ'' ಎಂದು ಕೂಗಿ ಮಾತನಾಡಿಸಿದಾಗ ದೊಡ್ಡ ನಿನೋದವಾಯಿತು. ಮೂವರೂ. ನಕ್ಕರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, «ನಾಟಕ್ಕ ನಾಟಕ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತೀರಿ, ಅಯ್ಯಾಜಿ » ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಕ್ಕರು. ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈ ಬಗೆಯ ವಿವಿಧ ನಿನೋದಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರನ್ನೂ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೇ ಮುಂತಾದ ವರನ್ನೂ ನಗಿಸಿ ನಗಿಸಿ ಉಲ್ಲಾ ಸನಡಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾಡಿಕೆ. ವ್ರತಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾದ ಆಸಕ್ತಿ; ಅತ್ಯಂತವಾದ ಸಡಗರ; ಅತಿಶಯವಾದ ಶ್ರದ್ದೆ. ಹತ್ತೇ ವರ್ಷ ನಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಕೂಡ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂ ದೇವತಾರ್ಚನೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಕಾಶಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪುರಾಣೋಕ್ಕಗಳಾದ ಸತ್ಯಥೆಗಳ ಎಷ್ಟು ಕೇಳಿದರೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತಿ ನೋದವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳು ವುದರಲ್ಲಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕತರನಾದ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ಭಕ್ತಿ ಪೂರಿತಗಳಾದ ಪುರಾಣೋಕ್ತ ಸಭೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗಿದ್ದಿತು. ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗೆ ಮೂಡಿದ್ದ ಭಕ್ತಿಯೇ ಮಹಾ ವೃಕ್ಸೃನಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ಅವರ ಅಭಿರುಚಿಯು ಸರಳ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದಿತು. ನನರಾಪ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಉತ್ಸವ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರತು, ಉಳಿದ ವೇಳೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕೆಂಕಾಪಿನ ವೋಷಾಕುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಧರಿಸಲು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸುತರಾಂ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿದಶೆಯಲ್ಲಿ ದ್ಹಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗದ ಬಾಲಕರಂತೆ ಗಜಕ್ಕೆ ಆರಾಣೆಗಳ ಬೆಲೆಯ ಚೆಕ್ಕು ಬಟ್ಟಿಗಳ ಅಂಗಿ ಷರಾಯಿಗಳನ್ನೂ “ಫೆಲ್ಫ್ಸ್‌” ಟೋಪಿಯನ್ನೂ ಧರಿಸಲು ಅನರು ಬಹಳ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಸ್ವಲ್ಪ ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿದ ಮೇಲೆ ರುಮಾಲನ್ನು ಧರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇ ಹೊರತು, ಬಗೆಬಗೆಯ gt [ತು ಆಳ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಟಾ ವೀಯೆವರು ಭಕ್ಕ್ಯ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಿಷ್ಠಾ ನ್ನ್ನ ಭೋಜನವು ಅವರಿಗೆ ಸೊಗಸು ತ್ರಿರಲಿಲ್ಲ. ಸರಳತೆಯ್ಕೂ ಸೌಜನ್ಯವೂ, ಸ್ನೇಹಸ್ರವೃತ್ತಿಯೂ, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ವೈ ಶಿಸ್ಥ ಕ್ಸಗಳಂತಿದ್ದ ಸದ್ಗುಣಗಳಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದು ವು. ಮಹಾಸ ರುಗಳ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮಥ್ಯ ೯ವುಂಟಾಗು ವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸ್ತಿನಿಂದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ತ ಹಾಗೆ 2... ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂಡಿಯಾ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರು ಆಲೋಚನೆ ಹೇಳಿದರು. ಅದರ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ರಾಜಕುಮಾರರ ಶಿಕ್ಷಣಕಲೆ ಆಗಮನ ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರನೀಣರೆಂದು ಆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌, ಐ.ಸಿ.ಎಸ್‌. ಅವರು ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದರು. (ಅವರಿಗೆ ಆಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ""ಸರ್‌'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಲಭಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.) ಅವರು ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಹಿಸಿ ""ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌?” ವಾಠಶಾಲೆಯ ಶಿಸ್ತಿನ ವ್ಯವಸ್ಪೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದುದಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಾಲಕರೂ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಪಾಠ ಶಾಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪೂರೈಸಿದ ತರುವಾಯ ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿ ನಿಂದ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದುದು ತಪ್ಪಿ, ಅವರೆಲ್ಲರ ಭೋಜನ ವಸತಿಗಳಿಗೆ ಸಹ ತಮ್ಮ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಏರ್ನಾಡಾಗಬೇಕೆಂದು ಕೋರಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡೊಡನೆಯೇ ಒಂದು ದಿನ ತಮ್ಮ ತಿಷ್ಯರವರನ್ನು ತಮ್ಮೊಡನೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಮಾತೃಹೃದಯದ ಅದರಿಂದ ಮಹಾಸ್ನಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅಪರಿಮಿತ ಕಳವಳ ವಾದ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಯಿತು. ಏಕೆಂದಕ್ಕೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿ ರೆ ಅಪಾಯವೆಲ್ಪಿ ಸಂಭನಿಸೀತೋ - ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಸೇವಕರು "ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಡಿಗೆ ಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕುಲುಕು ಓಟದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು. ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗು ತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರೆಷ್ಟು ಬಯಸಿದರೂ ನಾಗಾಲೋಟದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ 3ಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶನೇ ಅದುವರೆಗೆ ದೊರೆತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಅಂದು ಮನವಾರೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೮೫ ದೊರೆತುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಹಸಪ್ರೇಮಿಗಳಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಹಳ ವಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇನರ್‌ ಅವರು, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯನರೊಡನೆ, ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಬಹು ದೂರದವರೆಗೂ ವೇಗವಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದು ಆಬಳಿಕ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗಲೇ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ಯವರ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಆತಂಕವುಂಟಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಮುಂಜಿ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ತಪ್ಪಿ ಹೋಗಿ-- ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು--ಪ್ರತಿದಿನವೂ ರಾತ್ರಿಯ ಭೋಜನದ ವೇಳೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ಕೈಸಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಬೇಕಾದ ಏರ್ಪಾಡು ನಡೆಯುವ ವಾರ್ತೆಯು ಬಂದಾಗ ಸ್ತ್ರೀಜನೋಚಿತನಾದ ಮಾತೃಹೈದ ಯದ ಕಳವಳಕ್ಕೀಡಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪರಿತಪಿಸಿದರು. ದಾರುಣವಾದ ಪತಿನಿಯೋಗ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ-- ತಮ್ಮ ಪುತ್ರಪುತ್ರಿ ಯರೇ ತಮ್ಮ ಜೀವರತ್ನಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿರುವಲ್ಲ--ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೆನಿಸಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದಿನವೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಅಗಲಿರಲಿಲ್ಲ ವಾದ ಕಾರಣ, ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಅವರು ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರು ತಮ್ಮ ನಿದ್ಯಾಗುರುಗಳ ಕೋರಿಕೆಯೇ ಸಾಧುನೆಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಅನುಜ್ಞೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಮಹಾಮಾ ತೃಶ್ರೀಯವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಮಹಾ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ" ಹೋಗಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರಭು ಗಳು; ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವಹಿಸತಕ್ಕವರು. ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಶಿಕ್ಚಣವಾಗದೆಹೋದರೆ ನಿರ್ವಾಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಸನ್ನಿಧಿಯ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ನಾವುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವೆವು?' ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಮಾತ್ಮೃಶ್ರೀಯವರು, "ಹಾಗಾದರೆ ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರನ್ನು ನಮ್ಮಿಂದ ಅಗಲಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವಿರೇನು??' ಎಂದು ಪ್ರಶೆಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯ ರವರು ಸಮಾಧಾನೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅರಿಕೆಮಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ, "" ಅವರಿಗೆ * ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಬೇಕಾದಾಗ್ಗೆ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಘೋಷಾ ಪದ್ಭತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತೆರೆಯ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈ ರೀತಿ ಶಿಕ್ಷಣವಾಗುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ. ವೈಸ್ರಾಯಿ ಪದನಿಗೂ ಗವರ್ನರ್‌ ನದನಿಗೂ ಬರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಶಿಕಣ ವಡೆ ದವರೇ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರಾಗತಕ್ಕವರಿಗೂ ಇದೇ ರೀತಿ ಶಿಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಈ ಏರ್ವಾಡನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡವೆ? ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಆಯಾಸವಾಗಕೂಡದೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ... ಈ ಏರ್ವಾಡನ್ನು ಮಾಡದೆಹೋದರೆ ನನಗೆ ನರಕ ವಾಗುತ್ತೆ. ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಿಸಿ ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಪವಾಗುವಂತೆ ಏರ್ವಾಡು ಮಾಡಿಯೇ ನಾನು ಉದ್ಭಾರವಾಗ ಬೇಕು? ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದು, ಆ ಬಳಿಕ ಅವರ ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಸಿಯವರಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಆಪ್ತಮಿತ್ರರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರ ವಥ್ಯವಚನಗಳನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, “ನೀವು ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದಮೇಲೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯಲಿ. ನಾವು ಒಂದು ದಿನವೂ ಅಯ್ಯಾಜಿಯನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಅವರೇ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದು ನಾವು ಅವರನ್ನಗಲಿರಬೇಕಾದುದು ಹೀಗೆ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ? ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮೆಹಾನ್ರಭುಗಳಿಗೂ ಅವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೂ ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿ (ಎಂದರೆ, "" ಸಮ್ಮರ್‌ ವ್ಯಾಲೆಸ್‌'' ಭವನದಲ್ಲಿ) ಭೋಜನ ವಸತಿಗಳ ಏರ್ವಾಡೂ ನಡೆದು ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣವು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಮುಂದಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಅವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿ ವಿಚಕ್ಸೃಣೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಚಣಕೊಡಲು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರು ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸೂರ್ಣ ರಾಘ ವೇಂದ್ರರಾಯರವರೇ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಉನಾಧ್ಯಾಯರುಗಳೂ ಅವರಿಗೆ ಉರ್ದ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಠಸ್ರವಚನಗಳು ನಡೆಯು ) ನಶಾಸ್ತ್ರ, ಚರಿತ್ರೆ, ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ವ್ಯವಹಾರ ಅರ್ಧಶಾಸ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಬೋದಧನೆಯೂ ತು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪಾಠವನ್ನೊಪ್ಪಿಸದೆ ತಪ್ಪಿದಕ್ಕೆ ನ ಔಂವೂಜಿಷರಿ' ಎಂಬ ಪುನರ್ರೆೇಖನ, ಬೆಂಚಿನಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಳ೭ ಆಟಗಳಿಗೆ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು, ಮುಂತಾದ ಶಿಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಗಸಾಧನೆಯಾಗಲು “ರೌಂಡ್‌ ರೇಸ್‌, «ಕ್ರಿಕೆಟ್‌? “ವುಟ್‌ ಬಾಲ್‌, ""ಟಿನ್ಸಿಸ್‌?, (ರ್ಯಾಕೆಟ್ಸ್‌?', "ಪೋಲೊ? ಮುಂತಾದ ಚೆಂಡಾಟಿಗಳು; « ಜಿಮ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌]; ಕುದುರೆ. ಸವಾರಿ; ಬೈಸಿಕಲ್‌ ಸನಾರಿ; ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಶಿಕ್ಕಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರು ವಿಜ್ಞಾನಶಾಸ್ತ್ರ ವಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದು ದರ ಜೊತೆಗೆ ವಾಠಶಾಲೆಯ ಆಡಳಿತ ನಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾದಾಮಿ ಭೀಮರಾಯರವರು ಭೋಜನ ವಸತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಟ್ಟ ಆಡಳಿತಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಈ ವಾಠಶಾಲೆಯು ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಿಂದ ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಿನವರೆಗೂ ನಡೆಯಿತು. ಮಹಾನ್ರಭುಗಳು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಐದು ಘಂಟಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರೆ ಯಿಂಡೆಚ್ಚಿತ್ತು, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲನು ಕೂಲಿಸುವಂತೆ ""ಬ್ಯೂಗಲ್‌?' ಎಂಬ ತುತ್ತೂರಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯನ್ನು ಧ್ವನಿಗೈದು, ಪ್ರಾತರ್ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಯವರ ಪಾಠಶಾಲಾ (ಸ್ಟಾನ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗಳೂ ದೇವತಾರ್ಚ ದಿನಚರಿ ನೆಯೂ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ), ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಪಿಯಾನೊ ವಾದ್ಯವನ್ನೂ ಪಿಟೇಲನ್ನೂ ನುಡಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಮಾಸ್ಟರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಡೆನ್ಸ್ರೀಸ್‌ ಅವರಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ, ಕೊಳಲು, ಮ್ಹದಂಗ್ಯ ಪಿಟೀಲು ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀಣೆ ಶೇಷಣ್ಣ ನವರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಗೆ ದಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗ್ಗೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಂಟೂವರೆ ಘಂಟಿಯಾಗು ತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಸ್ನಾನಾಹ್ನಿಕಗಳನ್ನೂ ಭೋಜನವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಗೆ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ದಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ತರಗತಿಯು ಮಹಡಿಯ ಕೆಳಗೂ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯ ೮೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ರವರ ತರಗತಿಯು ಮಹಡಿಯ ಮೇಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ತರಗತಿ ಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗ:ವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ, ಕವಿತಿಲಕ ಸೋಸಲೆ ಅಯ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಭಗವತ್ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿವತಾಂಡವ ಸ್ತೋತ್ರ, ಮುಕುಂದ ಮಾಲಾ ಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ಯಾಮಲಾ ದಂಡಕ-- ಇವುಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಅವರು ಬಹಳ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿ ದ್ದರು... ಅವರ ಭಕ್ತಿಯು ಎಷ್ಟು 1 ಗಾಢವಾದುದೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಅನಿರೀಕ್ಸಿತನಾಗಿ ಅವರು ಒಂದೊಂದು ವೇಳೆ ""ಸ್ವಾಮಿ, ನಂಜುಂಡೇಶ್ವರನು ನನ್ನನ್ನು ಸೇವೆಗೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಪ್ರೇರಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡ ಬೇಕೆಂದು ವಿಜ್ಞಾ ಸನೆ?' ಎಂದು ತಾತ್ಪ್ಫರ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫೈ ನರ್‌ ಕ ಬರೆದುಕಳುಹಿಸಿ, ಮತಾ ದೊಡನೆ ನಂಜನಗೂಡಿಗೆ ದಯಮಾಡಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದುದೇ ನಿದರ್ಶನ. ಆದರೆ ವಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಠಶಪ್ರವಚನ ಗಳಿಗೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ವಾಠತಾಲೆಯು ನಡೆಯದ ವೇಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಆರೀತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಯಿಂದ ಸಾಯಂಕಾಲ ಐದು ಘಂಟಿಯ ವರೆಗೆ ಪಾಠವ್ರವಚನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಹ್ನ ಎರಡು ಘಂಟೆಯಿಂದ ಮೂರು ಫಂಟಿಯವರೆಗೆ (ಹಿಂದೆಯೇ ಸೂಚಿತ ವಾಗಿರುವಂತೆ) ವಿರಾಮವಿದ್ದು, ಬಿಡದಿ ಬಕ್ಸಿಯವರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾಹಾರ ಸೇವನೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಐದು ಘಂಟೆಯ ಮೇಲೆ ಆಟಪಾಟಿಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿ ದ್ದುವು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ, “ಹಾರಿಸಾಂಟಲ್‌ ಬಾರ್‌”), “ಪ್ಯಾರಲೆಲ್‌ ಬಾರ್ಸ್‌'' ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕಮಾಡುತ್ತ, ಶಿಕ್ಷಕರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವೀರಾಸಾಮಿಯವರನ್ನು ಕೂಡ ಬೆರಗುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಬಗೆಯ "ಜೆಮ್ಕಾಸಿ ಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌? ಅಂಗಸಾಧನೆಯು ವಾರದಲ್ಲೆ ರಡು ದಿನ ಗಳೂ, ಕವಾತಿನ (ನ ಲ್‌?) ಅಂಗಸಾಧನೆಯು ವಾರದಲ್ಲೆರಡು ದಿನಗಳೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ಉಳಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ೬. “ ಟೆನ್ಸಿಸ್‌?' ಮುಂತಾದುವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ಈ ಆಟಪಾಟಗಳು ಅಥವಾ ಅಂಗಸಾಧನೆಯು ಸಾಯಂಕಾಲ ಆರೂವರೆ ಘಂಟೆಯ ತನಕ ನಡೆದ ಬಳಿಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಹೊಂದಿ ಅನಂತರ ರಾತ್ರಿ (೫೧ ೨ರಲ೦ಗೇಜರು “೦೮ ence sor ೧೧೫೮೧೯೦೮ ಔಣಜರಟೀರಾ ೦೧೦ಎ "Rue Pecos’ ಆಟೀ ಐಕಿಣ ಇ೧೧ಜಜೇಆನಿಳಾ ಣೀಂಜನಿಣ ಆ ಆ ತಬು ಲಂಬ ಕಂಂಜಬಳಂಣ ೫೬೧೫೦೬೩1 ಔಣ “೦ಆ ಎಬಿ 3೮೧೩ ೧೧೫೧೧೦೪೧೮೦೫ "ಜಂ ೨ಬ೮ಂ೧೪ತಿಛಾಕಾ "ಯಲ € ೧ಜಣಜಣಕಾ ಇಂಡ “ಆಜ 7೦೮ ಎಇ ಆ ಬೀರಾ cop ಬಂಬಲe ಔಂಜಜಂಣ೯೦೮ ಔಜಟೀಕಾ೦ಇ ೧೯ ಔಬಣಂe ೧೫೮೧೦೬ ಮೀಣ 5೧೧, ತ "ಇ ಬಲಿ" ೧೧೫೮೧೦೦ಅಐಎಂಲ್ಹ 6 ತ 9 ಲೀ ಧೀ ಔಜಟೀಯಯಉಾ ೮೧೫೮ಂ೦೮೮ಗಜಲಯಂ ೧ ಬಶಿಣಾ) 4 } ವಿದಾ ಭ್ಯಾ ಸ ೮೯ ಎಂಟೊವರೆ ಘಂಟಿಯವರೆಗೂ ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡು ತ್ರಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸ್ಟಾನ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಭೋಜನ ಮಾಡಿ, ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ವಿನೋದ ಗೋಷ್ಟಿ ಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಆ ಬಳಿಕ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರ ವಯಸ್ಸು ಕೊಂಚ ಹೆಚ್ಚಿ ದೇಹಪುಷ್ಟಿಯು ಅಧಿಕವಾದಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಪಣ, ಯುದ್ಧಕಲೆಯ ಬೋಧನೆ, ""ವನೋಲೋ?? ಎಂಬ ಜೆಂಡಾಟದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮುಂತಾದುನೆಲ್ಲ ನಡೆದುವು. ಈ ಬಗೆಯ ಸೈನಿಕೋದ್ಯೊ ಹ್ಲೋಗ ಶಿಕ ಕಣವು ನಡೆಯುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾರಕ್ಕೆರಡು ದಿನಗಳು ಸೈನ್ಯದ ಇ ೫ (5 ಮಿಲಿಟರಿ ಡಿ ಸಿಲ್‌?) ಎಂಬ ಶ ಶ್ರಮಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಂಗಸಾಧನೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ತಪ್ಪಿ )ಸಿಕೊಂಡವರನ್ನು ಬೆಂಚಿನಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದೇ ಜ.28 ಶಿಶೆ ಗೆ ಗುರಿಮಾಡುತ್ತಿ, ದ್ವರು, ಒಂದು ಸಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹಾಧ್ಯಾ ಯಿಯವರೊಬ್ಬ ರಿಗೆ ಮಂಡಿಯು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು ಗುಣವಾದ ಮೇಲೆ ಸಹ ಸ ಕವಾತಿಗೆ ಹೋಗದೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಂಡಿಯು ಇನ್ನೂ ನೋವೆಂದು ಹೇಳಿ ನಟಸುತ್ತ ಕುಂಟುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಕ್ಚಕರು ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನೇ ನಂಬಿ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅವರನ್ನು "" ಹುಂಟಿ, ಕುಂಟ, ಸುಳ್ಳಿನ ಕುಂಟ, ಎಂದು ಕರೆದು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದರು. ಅವರು ನಾಚಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ತಪ್ಪನ್ನೊಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕವಾತಿಗೆ ಬರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಪಡೆದ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಚಣದಿಂದ ತಮಗೆ ಮುಂದೆ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಉವಯೋಗವಾಯಿಶೆಂದು ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪಕಾರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮವುಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಮಂದಿ ಯೋಧರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಆ ಯೋಧರಿಗೆ ಅವರು ನಾಯಕರಾಗಿ ನಿಂತು ಸೈನ್ಯದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳನ್ನು ಅವರು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಸಹ ಶಿಕ್ಷಕರು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಗುರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಂದೂಕವನ್ನು ಹಾರಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಅವರಿಗೂ ಅವರ ಸಹಪಾಠಿಗಳಿಗೂ ದೊರೆಯಿತು. ಶ್ರೀ ರೀಜೆಂಟರವರಿಗೆ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರಿಟರಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಕ್ಯಾಂಬಲ್‌ ಅವರು ಕುದುರೆಯ ಬಂಡಿಯನ್ನು ಚತುರತೆಯಿಂದ ನಡೆಯಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ೯೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಹಾ ಯವರು ಅದನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇಲ ಬಳಿಯ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ್ಲೆ ಚಿರತೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗೋಪಾಲರಾಜ ಅರಸಿ; ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರೂ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಒಂದೊಂದು ಸಲ ಬೇಟೆಗೆ ದಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಮೃ ವಿನೋದದ ಅಭಿರುಚಿಯುಂಬಾಗುವುದಕ್ಕೂ, ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ 1 ಸ್ಪೈರ್ಯಗಳೂ ನಾಹಸಬುದ್ಧಿ ಯೂ ಬಳೆವಣಿಗೆ ಹೊಂದುವು ಅದರಿಂದ ಬಹಳ ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ "ರಾಯಲ್‌ ಸು ಪಾಠಶಾಲೆಯು ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೂ " ಪೇಪರ್‌ ಚೇರನ್‌?” ಎಂಬಆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾಡಿಕೆ. ಈ ಆಟದಲ್ಲಿ ಅವಿತುಕೊಳ್ಳುವವರೂ, ಆ ಹಿಡಿಯುವವರೂ, ಉಭಯತ್ರರೂ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ಪ ಅವಕಾಶವುಂಟು. ಪ್ರತಿ ಶನಿವಾರವೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಟ ರನ್ನೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ fe ಲ ತ್ತಿದ್ದರು, ಆಗ್ಗೆ ನ ಶ್ರ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ಜ್‌ ಶ್ರಿ) ೇ ಕೃಷ್ಣ ಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ರವರೂ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ೫೫೫೫೬ ರವರೂ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ “ಜೋಕರ್‌?” ಎಂಬ ಇಸ್ಪೀಟಾಟ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡಿ ಹಾಕುವ ಆಟ, ""ಆಕ್ಟೈಂಗ್‌ ಗೇವತ್‌?? ಎಂಬ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯುಕ್ತ ರಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾ ಜು ಅತು ವಿನೋ ವಾಗಿ ತೀವ್ರಾ ಬಿಲಾಷೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿ ದ್ದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅವರು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ತೀರ ಗಂಟು ಗಿದ್ದ ಮರದ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದು ಏಿನೋದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೈಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ೮ ದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್‌ ಮುಖ್ಯಾಮಾತೃರಾಗಿದ್ದ ಗ್ಲ್ಯಾಡ್ಕ್ಯನ್‌ ಎಂಬವರು ಪ್ರತಿ ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಿದ್ದುದು ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಗೆ ಬರ. ಬೆಂಗಳೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು e Se galow eek Es ಕಷಿ Gch 24% Nanded ACES ರ್ಸ್‌ ಸಿ we Mu ಇಯಂ 7-304, pal Rea ೫.ಟ್ಮ ೬.೬ CW ಕಾ ಕಾಗ MKhan , ಔಯಂಯಯಯ್ಯಂ- Hs ೧.೬ Sake Kas. ಊಂ Mak nN om ಭೋಜ ಯ soit Rea Jae «ಎಲ್ಲಿ a, ಆಯೆ ar ತೀಟ ಎಲಂಂ Rall: a ಡಿ someon ant. Hao ಇಲ್ಲ Jode lage ಎಂಬ aha ಒಂ par ಯು na ಸ Kua Rey Wado Hald mea al ಗೈಯೊಒ. otc ಟೂ ae ಲ್ಲ ಕಿ ಡಿಂ.. ೦.4 cud Bal wud Batt aaron Devaurdal oll aul ಹ Hep Cr Mekala Vanada Tg. he kad (ಒಟ ಒಲ Tefal ves Dy HU place arit ia st ತಲ್ಲ ತಳ್ಳು ಯೂ ra dered (ಟ್ಟ) mld Wu opnavel Tad Ghee Lume Lr V: Muay Codon ah Mena Cd pa SOF. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಥ್ವಾನಿಯನರ ಕೈ ಬರಹ (ದಿನಚರಿ ಪುಸ್ತಕದ ಒಂದು ಹಾಳೆಯ ಭಾನ ಚಿತ್ರ) ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸ ೯೧ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ನಡೆಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರ್ಯವು, ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಎತ್ತಿನ ರಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ತಾವೇ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಅರಮನೆಯ ಆವರಣದ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆನಂದಿಸು ತ್ಕಿದ್ದುದು. ನೀಲಗಿರಿಯ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ಆಗಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಎತ್ತಿನ ರಧದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿ ತಾನು ಸಾರಧ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಲು ಅನುಮತಿಸಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲ ಮಹಾಸ್ತಾ ಮಿಯವರಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ. ಎತ್ತಿನ ರಧದ ಸಾರಧ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಲು ಅವರಿಗಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹಕ್ತೆ ಸರಿಯಾದ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯೇ ಎತ್ತುಗಳ ಯೋಗಕ್ಸೆ| Mn ವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದರಲ್ಲೂ ಇದ್ದಿತು. ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುತ್ತ ತ್ರಿದ್ದ ಎತ್ತುಗಳ ನ ನೊಗವನ್ನಿ ಳಿಸಿದಮೇಲೆ ಅವಕ್ಕೆ" ತಾನೇ ಮೈ ತೊಳೆದು, ತಾವೇ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಾಕೆ, ತಿರುವಿದ್ದ ಅವರೇಕಾಳು ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನ ತುರಿ ಉಂಡೆಗಳನ್ನು ಸ ಸಹ್ಯ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವಕ್ಕೆ ತಾವೇ ತಿನ್ನಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಬೇಸಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀಲಗಿರಿಯ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಶಾಲೆಯು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರವೂ ನೀಲಗಿರಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟ ಶಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಧವಾ ನೀಲಗಿರಿಯಮೇಲೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಕಡೆಗಿರುವ "ಕ ವೈಕಾರಾ'? ಜಲಪಾತದ ಸಮಿಾಪಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಧವಾ «ಲಾರೆನ್‌ ನ ಅಸ್ಫೈಲಮ್‌” ಸರೋವರದ ಬಳಿಗಾಗಲಿ ವಿನೋದ ಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ಮಧಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯ ರೊಡನೆಯೂ, ತಮ್ಮ ಸಹವಾರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ದಯಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ನಲಾಹಾರಾದಿಗಳು ಮುಗಿದಮೇಲೆ ನೀಲಗಿರಿ ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗು ತ್ತಿದ್ದರು, ವಿನೋದ ಕೂಟಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ್ಗೆ, ಮಹಾ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ನವಮಾರಿ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿ, ದ್ದ ಕಾಲುದಾರಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ 'ಬ್ಬಿಬ್ಬ ರು ಸಹವಾಠಿಗಳ ಸಹಾಯದೊಡನೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯರೇ ನೀರನ್ನು ಚುಮಕಿಸಿ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಮಂಡಿಸಲು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಡೇರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ನಿಕ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷ. ವಿನೋದ ಕೂಟಗಳು ನಡೆದಾಗ್ಗೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ತಮ್ಮ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಿಗೂ ಸಹಪಾಠಿಗಳಿಗೂ ಫಲಾಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಆದರ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ೯೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ವಿನಿಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಗೆಯನ್ನು ' ಕಂಡು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯನರು ಹಿಗ್ಗುತಿ ತ್ರಿದ್ದರು, ಹೀಗೆ ಅವರು ಪಾಠಶಾಲಾ IE ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ನಾನಾ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ, ತೀವ್ರಾಸಕ್ಕಿಯನ್ನೂ ಔತ್ಸುಕ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿ ದ್ದ ರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸಾ _ಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ Fe ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ' ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದ ವರಲ್ಲಿ, ಕೆಲವರ ಹೆ ಗಳನ್ನು ಓಂದೆಯೇ ಸಲಾಕೆ ಶ್ರಿ (ಮಾನ್‌ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳು ತಿರುಮಲಸ್ತಾಮಿಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗುಂಡಪ್ಪ ನನರು ಮುಂತಾದವರು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿ ವ ಯವರೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಪಾಠಶಾಲೆ ಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹೋದರು. "ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌?” ವಾಠಶಾಲೆಯು ನಡೆದ ವಶೆಗೂ. ಅವರೊಡನೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿ, ದ್ಹವರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಓಟ. ಎಸ್‌. ಅಲೀಖಾನ್‌ರವರು; ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಸಿ. ಬಸವರಾಜ ಅರ ನವರು; ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾದಾಮಿ ಶಂಕರರಾಯರು. Rl ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾದಾಮಿ ಲಿಂಗೋಪಂತರನರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಶಾಮಣ್ಣನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗಜಾನನ ಕರ್ವಿಯವರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ವೆಂಕಟನು ಬ್ಬ ರಾಯರವರು- ಈ ನಾಲ್ವರನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರು ಹೈ ಸ್ವೂಲು ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೇತನಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸಿದರು. ಈಗಿನ ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಅಮಿಾಾನ್‌-ಉಲ್‌-ಮುಲ್ಚ್‌ ಸರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌, ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಎಸ ರಾಮಚಂದ್ರ ಚಕಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ೩.2೫೬: ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್‌ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಮುಂದೆ ಕಾಲೇಜು ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ವಿ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರಾಜ ಅರಸಿನನರೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಸಿ. ಸುಬ್ಬರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ ಸಹ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೦೧-೧೯೦೨ನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒದೆಯರವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದವರು ಆರು ಮಂದಿ: ಅವರುಗಳಾರೆಂದರೆ: ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಜಿ. ಮ್ಸೇಕ್ರಿ ಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಚನ್ನರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಸುಬ್ಬ ರಾಯರವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಮಲ್ಲರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾ ಸ ೯ಫ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಚ್‌. ಮುದ್ದರಾಜ ಅರಸಿನವರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ದಾಸಪ್ಪ ನವರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕಾಶೀನಾಧ ಕರ್ನಿಯವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಫ್‌. ಸಿ. ದೇವರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಈಚೆಗೆ ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೀ ಕೃಷ್ಣೇ ಅರಸಿನವರು ಮುಂತಾದವರು ಆ ಮೊದಲೇ ಕೆಲಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಜೊಕಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಪ್ರಾಣಿದಯೆಯೂ ಅನುಕಂಪ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತಂತೆ ವರ್ತಿಸು ತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ಮಾರಿದ ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲು ವರ್ತನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ತರುಣದಲ್ಲೊಂದುದಿನಗೌಳಿಗನು ಹಸುವಿನ ಹಿಂಗಾಲುಗಳನ್ನು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಿಗಿದು, ಅದರ ಅಗಡುತನವನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಅದನ್ನು ಹೊಡೆದು, ಕರುವನ್ನು ದೂರವಾಗಿ ಕಟ್ಟ, ಹಾಲನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಹಸುವಿನ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ದುಃಖಾವೇಗದಿಂದ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿದ್ದುದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕರುವು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿ ಕೊರಳನ್ನು ಚಾಚಿದ ರಭಸದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕೊರಳಿನ ಹಗ್ಗವು ಬೀರಿ ಕೊಂಡು ಬಾಧೆಯಾಗಿ ಕರುವು ""ಗೊರಗೊರ?' ಎಂದು ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದು ದನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಎಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಪ್ರವಾಹವು ಉಕ್ಕಿ, ಅವರು ಕಂಬನಿದುಂಬಿದರು. ಪರಿವಾರ ದವರು ಕಳವಳದಿಂದ ಓಡಿಬಂದು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, «ಇಂಧಾ ಹಿಂಸೆಯ ಹಾಳು ಹಾಲನ್ನು ನಾವು ಕುಡಿಯಬೇಕೆ? ನಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟಿ ಗಾಗಿ ಈ ಮೂಗು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಯೆ?'' ಎಂದು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಹೇಳಿ ಬಿಕ್ಕಿ:ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳತೊಡಗಿದರು. ಪರಿವಾರದವರು ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಸಮಾಧಾನೋಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಡಿ ಸಂತೈಸಿ ಅದು ತುಂಟಿ ಹಸುವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿ ಸಾಧುವಾದ ಹಸುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, "ಹಾಗೂ ಆಗಲಿ. ಕರುನಿಗೆ ಹಾಲು ಬಿಡದೆ ಬಡಕಲಾಗಿ ಮಾಡಿರುವುದೇಕೆ? ದೂರವಾಗಿ ಕಟ್ಟುವುದೇಕೆ? ಮೂಳೆ ಗಳನ್ನೆಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿರುವುದೇಕೆ?'' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆ ೯೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನವಿಯವರು ಗಳಿಗೆ, "" ಗೌಳಿಗನ ಬಡತನ, ಹಾಲನ್ನು ಮಾರಿ ಜೀವನಮಾಡುವ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಆತುರ”? ಎಂದು ಪರಿಜನರು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ""ಈ ಅನ್ಯಾಯದ ಹಾಲನ್ನು ನಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟಿಗೆ ಹುಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೇನೊ?? ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಲನ್ನೆಲ್ಲ ಕರುವಿಗೇ ಕುಡಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರು, *" ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಅಸ್ಟು ಹಾಲನ್ನೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕರುವೇ ಕುಡಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅಜೀರ್ಣ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಮೇಲೆ ತುಂಟಿ ಹಸುವಾದ್ದರಿಂದ ಕಾಲು ಕಟ್ಟಿ ಹಾಲು ಕರೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಮಾಫ್‌ ಮಾಡಬೇಕು, ಮಾಸ್ವಾಮಿ'' ಎಂದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, "ತುಂಟಿ ಹಸುವೋ ಗಿಂಟಿ ಹೆಸುಮೋ! ನಮಗೆ ಹೀಗೆ ಕರೆದ ಹಾಲು ಇನ್ನು ಬೇಡ. ಸಾಧುವಾದ ಹಸುವನ್ನು ತಂದು, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಾಲು ಕರೆದು ಕೊಟ್ಟಿರೆ ಆಗಬಹುದು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಹಾಲೇ ಬೇಡ?” ಎಂದು ಅನ್ರಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಬೇರೆ ಹಸುವು ಬಂದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, «ಕರುವನ್ನು ಹಗ್ಗ ದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಕೂಡದು. ಅದು ಕೊರಳನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನೀಡಿದಾಗ ಬಾಧೆಯಾಗಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಕೂಡದು. ಕರುವನ್ನು ಹೆಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಬಡಿದುಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಕರುವಿಗೆ ಅರ್ಧ ಹಾಲು ಬಿಡಬೇಕು?” ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಹಸುವಿಗೆ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡದೆ ಹಾಲನ್ನು ಕರೆದುದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೃಪಿ,ಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗಾಗ ಇತರರಾರಿಗೂ ಗೋಚರವಾಗದಂತೈೆ ಎಲ್ಲಿ ಬಡಕಲು ಕರುವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅದನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಮೈದಡನಿ, ಗರಿಕೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿ, ಒಂದು ಚೌಕದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದು ಅದರ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟ, ಆ ಬಳಿಕ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದ ಆಳುಗಳನ್ನು ಕರೆದು ಅದನ್ನು ಅದರ ಯಜಮಾನನ ಬಳಿಗೆಬಿಟ್ಟು ಬರುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರು ಕಂಚಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಎಷ್ಟು ಹಣವನ್ನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರುಗಳನ್ನು ಕಂಡರಂತೂ ಆಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ. ಒಂದುಸಲ ಅವರು ಸುಂದರ ವಾದ ಕರುವೊಂದನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳ ಲಿಚ್ಚಿಸಿದರು. ಆ ಕರುವು ಒಬ್ಬ ಅಗಸರವನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಆತನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತನಗೊಂದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೯೫ ಊಳಿಗವನ್ನು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡಿಸಿದರೆ ತಾನು ಅದನ್ನು ವಿಕ್ರೆಯಿಸುವುದಾಗಿ ಆತನು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ರೀತಿ ಉದ್ಯೋಗ ವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿದಾರ್ಧಿಗಳಾಗಿದ್ದ ತಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರಲಿಲ್ಲ ವೆಂದೂ, ಆ ಕರುವಿನ ಬೆಲೆಯ ಮೂರು ನಾಲ್ಕರಷ್ಟು ಮೊಬಲಗನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ತಾವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ನಮುಹಾಸ್ಟಾವಿ ಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆತನು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸದೆಹೋಗಲು, ಅವರು ತಮಗೆ ಆಶಾಭಂಗವುಂಟಾದುದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆರಡು ದಿನಗಳು ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದರು. ಹಸುಗಳಿಗೂ ಕರುಗಳಿಗೂ ಆರೈಕೆ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿ. ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿಯ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯಲ್ರ ಅವರಿಗೆ ಆಸ್ಥೆ. ಆಗಿನ ಮೆರೆನಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರ ಹಸು, ಯುವರಾಜರ ಹಸು, ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಸನ್ಮುಣ್ಣಿಯನರ ಹಸು, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯನರ ಹಸು, ಶ್ರೀ ಚಲುನಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರ ಹಸು, ಇವುಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅರಮನೆಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ಗಳಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂದವಾಗಿ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರು ಪ್ರತಿಸ್ಸರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ಸಡಗರನಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಪಟ್ಟದ ಆನೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಗೆ“ ತಾವೇ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು- ಅಂದವಾಗಿ ಬಣ್ಣ ಹಾಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆನೆಯಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಯಾವ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದರೆ ಆ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವು ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹಸುಗಳಿಗೂ, ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ, ಆನೆಗಳಿಗೂ ಸ್ವಹಸ್ತದಿಂದ ಮೇವನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ. ಅವರು ಆಗ್ಗೆ ಅನೇಕ ನಾಯಿಗಳನ್ನೂ ಸಾಕಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಾರಾದರೂ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ, ತಮ್ಮ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಅವರು ವ್ಯಕ್ತ ಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಅವುಗಳನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಪೋಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವಾಗ ಒಂದೇ ಕುದುರೆಯು ದಣಿಯುವವರೆಗೂ ಸವಾರಿ ಮಾಡದೆ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೇರಿ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪದ್ದತಿ. ಪಕ್ಸಿಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರಿಗೆ ಆಶೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ೯೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತರು ಗುಲ್ಮ ಲತಾದಿಗಳು ಸ್ಥಾವರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಕ್ಕೂ ಜೀವ ವುಂಟಿಂದೂ, ಅವೂ ಆ ಮಟ್ಟಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಂದೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅಚಲವಾದ ನಂಬಿಕೆ. ಆದಕಾರಣ, ಗಿಡ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೇ ಅವರಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಆನಂದ; ಹೂಗಳನ್ನು-- ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಲಾಬಿ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅಪಾರವಾದ ಪ್ರೇಮ. ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಜನರು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸುವ ಅವಕಾಶವು ತಪ್ಪುವಂತೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತರೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಸಮಾಧಾನಸಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಾ ರಾದರೂ ಉದ್ಯಾನದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತರೆ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ. ಒಂದು ಸಲ, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತಾಗ, ಅವರು "" ಜೋಕೆ! ಇನ್ನುಮೇಲೇನಾದರೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಗಮನಿಸದೆ ಪೋಲೀಸಿನವರಿಗೆ ಹಿಡಿಸಿ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ? ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೆದರಿಸಿ ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಒಂದು ದಿನ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು, "" ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಅವರು, “ ಪೂಜೆಗೆ ಬೇರೆ ಹೂಗಳನ್ನು ತರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಉದ್ಯಾನದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಉದ್ಯಾನದ ಸೊಬಗನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಬಾರದು. ಉದ್ಯಾನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾವಾಡುವುದೂ ದೇವರಿಗೆ ಇಷ್ಟವೇ. ಆದಕಾರಣ, ಅದೂ ದೇವರ ಪೂಜೆಯೇ” ಎಂದರು. ಹೀಗೆಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ತಮಗೆ ಸಮಾನಸ್ಮಂಧರಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಲು ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ಅವರೂ ಅವರ ಸೋದರರೂ ತಮ್ಮ ಪದನಿಯನ್ನೇ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಾರದೆ, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ತಮಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿಯೇ ಕಂಡು ಪೂರ್ಣವಾದ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಅದೇ ಮನೋ ಧರ್ಮವನ್ನೇ. ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೂ ತಮಗಿದ್ದಂತೆ ಊಳಿಗದವರಿರ ಬೇಕು; ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೂ ತಾವು ನೋಡಿದಂತೆ ನೋಟಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು; ಅವರೂ ತಾವು ಭುಂಜಿಸಿದಂತಹೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಭುಂಜಿಸ ಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗಿದ್ದ ಅಭಿಲಾಷೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅಸಭ್ಯತೆ ಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಿ ರೇಗಿ ಬಿರುನುಡಿಗಳನ್ನಾಡಿದರೂ ಕೂಡ-- ಆ ರೀತಿ ದುಡುಕಿ ನಡೆದ:ದಕ್ಕಾಗಿ-- ನಗುತ್ತ ವಾಸ್ತವ ಸರಿಸ್ಸಿತಿಯೇನೆಂಬುದನ್ನು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೯೭ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಕೇಗಿದ್ದವರೇ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಚುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ನಿದರ್ಶನಗಳಿವೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಯಾವ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲರಿಗಿಂತ ತಾವು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂಬ ಮನೋಧರ್ಮವೇ ಇಲ್ಲದೆ, ಅವರಲ್ಲಾರಾದರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಾಡಿದಾಗಲೂ ಶಾಂತರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ್ಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಜೊತೆಯ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರು ಕಠಿನ ವಾದೊಂದು ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಇತರರಿಗಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರ ಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಸಡೆದರು. ಆಗ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ರೆಕ್ಕವನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆತನನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಆತನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದರು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು, «« ನೀವು ಇವೊತ್ತು ಇತರರಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಎಂದಿನಂತೆ ಲೆಕ್ಕವನ್ನೇಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ ತಿಳಿಯದು. ಇದು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಆತನನ್ನೇಕೆ ಕೇಳಬೇಕು? ನೀವೇ ಆ ಲೆಕ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು?” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಅಸಮಾಧಾನಸಡದೆ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಮಾಡ ಲುದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರ ಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಆ ಮೊದಲೇ ಪಡೆದಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ಕೊಂಚ ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೊರಳನ್ನು ಕೊಂಕಿಸಿ ಅಪಹಾಸ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತ ಅಣಕದ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಕೂಡ, ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರು ಪ್ರಸನ್ನ ಗಂಭೀರ ವಾದ ಮುಖ ಮುದ್ರೆಯಿಂದಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಅವರು ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮಾಪಕ್ಕೆ ಕರೆದು, *" ಲ ಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರ ವರ್ತನೆಗೂ ನಿಮ್ಮ ವರ್ತನೆಗೂ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿ. ಅವರೆಷ್ಟು ತಾಳ್ಮೆಸೌಹಾರ್ದಗಳಿಂದಿದ್ದಾರೆ ! ನೀವೆಷ್ಟು ಗರ್ವದಿಂದ ಅಣಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ! ಸ್ರತಿ ದಿನವೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೇ ಎಲ್ಲರಿ ಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿಮ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುತ್ತಿದ್ದಿತೋ ನಾನರಿಯೆ. ನೀವು ವಿನಯದಿಂದ ನಡೆದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣವನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಡವೆ? ಶೀಲವು ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದಿರುವ ಸಕ್ಬಕ್ಕೆ ನೀವು ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ "ಸೀನಿಯರ್‌ ರ್ಯಾಂಗ್ಸರ್‌'* ಪರೀಕ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸಡೆದರೆತಾನೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? " ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹು Oo _ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ ಬೋಧನೆಗೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ವಿಶ್ವನಿದ್ಧಾ ನಿಲಯದ ಸರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಟವಾದ ಉಚ್ಛ ತರಗತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ. 6 F ೯೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ದಾಗಿದ್ದಿತಲ್ಲವೆ? ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಅವರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಾರಿದಷ್ಟು ವಿನಯಸರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಂತೆಯೇ ವಿನಯಶೀಲರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೀವೂ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಎಂದು ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದರು. ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು «ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌? ಚೆಂಡಾಟಿವನ್ನು ಆಡಲು ಹೊರಬಾಗ್ಗೆ ತಮ್ಮೊಡನೆ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನನುಕೂಲತೆಯಿದ್ದ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಯೊಬ್ಬರ ಕೈಗೆ ತಮ್ಮ ಕೈಯಿನ ಚಿನ್ನದ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿಟ್ಟರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಎರಡು ಮೂರು ದಿನಗಳು ಕಳೆದರೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವರೇ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, " ಚಿನ್ನದ ಗಡಿಯಾರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಹೋಗಿದೆ. ನೀವು ಕೇಳಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ'' ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ""ಕೇಳುವುದೇನು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳು ವುದೇನು? ಅದು ಯಾರಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಆಯಿತು. ನೀವೇ ತೆಗೆದುಕೊ ಳ್ಳಿ” ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಅವರು ನಕ್ಕು "« ನಾನು ತೆಗೆಡುಕೊಂಡಕೆ ಆಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡವರು ಸುಮ್ಮನೆ ಬಿಟ್ಟಾಕಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಲು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು, "ನನ್ನ ಗಡಿಯಾರ ನಾನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಒರಿಯರೇನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಯೋಚನೆ ನಿಮಗೇಕೆ? ಆ ಗಡಿಯಾರ ನಿಮ್ಮದೇ?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರು. ನೀಲಗಿರಿಯಲ್ಲೊಂದು ದಿನ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಯೊಬ್ಬರು ಎಡವಿ, ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಬಂದಾಗ ತ ಬಾಸ ತಮ್ಮ ಕರವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹರಿದು ಒದ್ದೆ ಮಾಡಿ ತಾನೇ ಅವರ ಬೆರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟ ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಮಗೆ ಸರಿಸಮಾನರೆಂದೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು ದರಿಂದ, ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ನರಸ್ಸರವಾಗಿ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳೂ ನಿನಾದಗಳೂ ಸಂಭವಿಸಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಥಾಪಕರು ದಾಗಲೆಲ್ಲ ಶಾಂತಿ ಸ್ವಾಪಕರಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಸಡಿಸಿ, ಮತ್ತ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೆಲೆ ಗೊಳಿಸಲು ಬಹಳ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಜಗಳಗಳೂ ಮನಃ ಕಷಾಯವೂ ಉಂಬಾದಾಗ್ಗೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರುಗಳ ಅಧಿಕಾರ ವಾಣಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರ ಆಪ್ತ ನಾಕ್ಯ ಗಳೂ ಸೇರಿ ಶಾಂತಿ ಸ್ಟಾಸನೆಗೆ ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಫೂಲ್‌” ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಸೀರಿ ದಿದ್ದ ಮುಸಲಾ ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೊಬ್ಬ ರು ಆಟಿಪಾಟಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲೋಕ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ರ್ಳ ರಂಜನ ಮಹಲಿಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ "ರೌಂಡ್‌ ರೇಸ್‌' ಚೆಂಡಾಟವನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ಅವರ ಕಾಲುಗಳ ಕೆಳಗೆ ಜೆಂಡು ಹೊರಟು ಹೋಯಿತು. ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಅರಸಿನವರು, "ಹೀಗೇಕೆ ಚೆಂಡು ಕಾಲು ಕೆಳಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದು? ಆಟ ಹೋಯಿಶಲ್ಲಾ! ಅದಕ್ಕೆ ಯಾರು ಹೊಣೆ??' ಎಂದು ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡು ಚೆಂಡಿನಿಂದ ಒಂದು ಏಟು ಹೊಡೆ ದರು. ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನವರಾದ ಆ ಮುಸಲ್ಮಾನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯವರು ಅಳುವುದಕ್ಕುಪಕ್ರಮಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅಧ್ಯಾಪಕರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಾದಾಮಿ ಭೀಮರಾಯರವರು ಅರಸಿನವರನ್ನು ಆಕ್ಟೇಪಿಸಿ "" ಚೆಂಡನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟವ ರಾರು? ಹೀಗೆ ಹೊಡೆಯಬಹುದೆ??' ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅರಸಿನನರು ಎಳೆಯ ತನದ ರಕ್ತದ ಕಾವಿನಿಂದ ಮೈಮರೆತು, "" ಹೊಡೆಯದೇ ಏನು! ನಾನು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌. ನನಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಅಧಿಕಾರವಿದೆ?” ಎಂದು ಎದುರು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರಿಮಾನ್‌ ಭೀಮರಾಯರವರು ಮುನಿದು, ಕೃಮಾಪಣೆ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಅಸ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅರಸು ಪಂಗಡದ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯವರು ಅರಸಿನವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಓರೆಯಾಗಿ ಕರೆದು ಕೊಂಡುಹೋಗಿ, "" ನಾವು ಅರಸುಗಳು. ಅವನು ಇಲ್ಲಿಯ ಹುಡುಗನಲ್ಲ. ಇದರಮೇಲೆ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಮುಸಲ್ಮಾನರ ಹುಡುಗ. ನೀನು ಖಂಡಿತ ಕೃಮಾಸಣೆ ಕೇಳಕೂಡದು?' ಎಂದು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ಅರಸಿನವರು (""ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌?') ಕ್ಪಮಾಪಣೆ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಭೀಮರಾಯರವರು, ""ಅವರ ಕ್ಪಮಾಪಣೆ ಕೇಳದೆಹೋದರೆ ನೀವು ಇನ್ನು ಆಟಕ್ಕೇ ಬರಕೂಡದು? ಎಂದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಆಗ ಅರಸಿನವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ, "" ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಕ್ಪಮಾವಣೆ ಕೇಳಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲೇನು ಅನಮಾನ?'' ಎಂದರು. ಅರಸಿನವರು, "ನಾನು ಅರಸು ನಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೂ ಮಾಂಸತಿನ್ನುವ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕ್ಬಮಾನಣೆ ಶಕೇಳಲೆ??' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನವರು ನಕ್ಕು, "ನಾವು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪ್ರೀತಿಸಿ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರಂತೆ ಅನ್ಯೋನ್ಯವಾಗಿರಬೇಕು. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರೂ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವವರಲ್ಲವೇನು? ಅದಕ್ಕೂ ನಾವು ಅವರಲ್ಲಿ ಗುರುಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಏನು ಸಂಬಂಧ?” ಎಂದು ಕೇಳಿ, ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಭೀಮರಾಯರಿಗೆ ಎದುರು ೧೦೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಾತನಾಡಿ ಅನವಿಧೇಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಅರಸಿನವರು, "" ನಾನು ಭೀಮರಾಯರಲ್ಲಿ ಕೃಮಾಪಣೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಆ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಹುಡುಗನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕ್ಪಮಾಪಣೆ ಕೇಳಲಾರೆ?' ಎಂದರು. ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೊಡೆದಮೇಲೆ ಶೃಮಾಪಣೆ ಕೇಳುವುದೇ ಭೂಷಣವೆಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮೇಲಿನವರೊಬ್ಬರು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯಿಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಡಿದ್ದ ವಿವೇಕವಾಣಿಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಭಿಸಿ, ಅವಕ್ಕಿಂತ ಉಪಾದೇಯವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳು ವುದಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, “ಟೆನ್ನಿಸ್‌ ಆಡುವಾಗ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಡಿಯಜೆ ತಪ್ಪಿದರೆ ಕೂಡ ನಾನು ಮುಸಲ್ಮಾನ್‌ ಬಂಧುಗಳಾದ ನನ್ನ ಜೊತೆಯ ಆಟಗಾರರ ಕೃಮಾಷಣೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸೆಟ್ಟುಹೊಡೆದ ಅಪರಾಧ ಕಾಗಿ ಕ್ಲಮಾಪಣೆ ಕೇಳದೆ ಉಂಟಿ?'' ಎಂದೂ ಸಹ ಹ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಹ ಕಿನಿಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ, ಕ್ಷಮಾಪಣೆ ಬೇಡುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದಮೇಲೆ ಅರಸಿನನರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಭೀಮರಾಯ ರವರಲ್ಲಿಯೂ, ಆ ಮುಸಲ್ಮಾನ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯವರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಸೃಮಾಸಣೆ ಕೇಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತರರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಕರುಣೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದುಸಲ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೋನರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ಅಪರಾಧಿ ಕರುಣಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಯಾದೊಬ್ಬ ನಲ್ಲಿ ಆಗ್ರ ಹಗೊಂಡು ಎರಡು ಪೆಟ್ಟು ಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅವರು ಸೂಟು ಇನ್ನೊಂದುಸಲ, ಲೋಕರಂಜನ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣರಚಿತವಾದ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹಗಳು ಕಳವಾಗಿ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೀನರ್‌ ಸಾಹೇಬರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸತ್ತೆಮಾಡಿಸಿ ಅಸರಾಧಿಗಳನ್ನು ಕಾರಾಗ ಹಕ್ಕ ಸೇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನ ರು ಅವರನ್ನು ಷ್ಟ ಕ್ಚಮಿಸುನಂತೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ನಾಹೇಬರವರಿಗೆ ಬಿನ್ನವಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹಾಧ್ಯಾ ಯಿಗಳಾಗಲಿ, ಅಧ್ಯಾಸಕರಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸನ್ನಿಧಿಯ BID ರೋಗಗ್ರಸ್ಮರಾದರೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜ ಪದನಿಯನ್ನೇ ಮರೆತು ಸಾಮಾನ್ಯರಂತೆ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, MRSS ಧೈರ್ಯಹೇಳಿ, ಅವರಿಗೆ ತಮಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕಿ೦ಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಉಪಚಾರಗಳು ನಡೆಯಲು ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ವೈದ್ಯರು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಔಷಧವನ್ನು ಕುಡಿಸಿ ಅವರ ಸಮಿಾಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಜತವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ರಾಜ ಕುಮಾರರುಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣಕೂೊಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇನರ್‌ ನಾಹೇಬರು ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಬೆರಗಾಗಿ ಅದು ಅನನ್ಯ ಸುಲಭವಾದ ಸದ್ವರ್ತನೆಯೆಂದು ಶ್ಲಾಫಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. " ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ವಿನೋದಪ್ರಿಯಶೆಯೂ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿದ್ದಿತು. ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೂಡನೆ ಸೇರಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿನೋದಗಳಿಂದ ವಿರಾಮಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಅವರಿಗೆ ನಿನೋದಪ್ರಿಯತೆ ತೀವ್ರಾಭಿಲಾಷೆಯಿ ದ್ದ ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಡ್ಡಹೆಸರು ಗಳಸ್ಸಿಟ್ಟು* ಕೂಗಿ, ತಾವೂ ನಕ್ಕು ಇತರರನ್ನೂ ನಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮಗೇ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳು ಅಡ್ಡ ಹೆಸರನ್ನಿಟ್ಟು ಹೊಗಿ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಕೂಡ ಅವರು ತಾವೂ ತಮ್ಮ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಸೌಹಾರ್ದ ದಿಂದ ನಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಇತರರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರೀತಿಯನ್ನೂ, ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಸಲಾಂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಮುಜರೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಅನುಕರಣಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ನಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿನೋದ ವಿಧಾನ. ಅಂಗನಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವರು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಲೋಕ ರಂಜನ ಮಹಲಿಗೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಒಂದುಸಲ ಹೀಗೆ ಓಡುತ್ತ ಒಂದು ಹೊಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಯ್ದು ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಟೋಪಿ ಯನ್ಸಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಲಕರಂತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಮಹಾರಾಜ ರೆಂದು ಅರಿಯದೆಹೋದ ಆ ಹೊಲದವನು, "" ಬೆಳೇ ಒಳಗೆ ಹೋಯ್ತಾನೆ; ಯಾನಾ, ಅವನು?” ಎಂದು ಕೀರಲು ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಗಿದನು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮೌನದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರಲು, ಆತನು, "ಕಿವಿ ಕೇಳಾಕೆಲ್ವಾ? ಯಾನಾ ಅವನು, ಹಿಂಗೆ ಬೆಳೇ ಒಳಗೆ ಓಡಾವ?? * ತೀರ ಎತ್ತರವಇಗಿ ತೆಳ್ರಗಿದ ರೆ 4" ಜನರಲ್‌ ಸಿಕ್‌; ಗುಂಡಗೆ ದಪವಾಗಿದರೆ ಡಿ ಳೆ 0 ಬ ಇ = "" ಮೇಜರ್‌ ಡ್ರವರ್‌''; ಹಟಿವಾದಿಯಾಗಿದ ರೆ. 4 ಕೊಂಟು ?'; ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ w ಅಡ್ಡಹೆಸರುಗಳು. ಹಂಪಿ ಅಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಟಾನಿಯವರು ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ರೈತನ ಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸಿ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ""ಯಾನಪ್ಪಾ, ಹಿಂಗೆ ಓಡಿದರೆ ಏನಾಯ್ಕದವ್ಪಾ! ಬೇರೇ ದಾರೀನೇ ಇಲ್ರೇಲ್ಲಯ್ಯಾ?” ಎಂದರು. ಅದಕ್ಕೆ ರೈತನು, " ಬೇರೇ ದಾರೀ ಇಲ್ದಿದ್ರೇ ಇದು ದಾರೀನಾ? ಥೊರೆಗೋಳ್ಗೆ ಹೇಳ್ಕೊಂಡೀ ನಿನ್ನೇ ಒಂದು ಬೇರೇ ದಾರೀ ಮಾಡೀ ಸ್ಕೊಳೋ ಮಾರಾಯಾ!) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಲೋಕರಂಜನ ನುಹಲಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದಮೇಲೆ, ಆ ರೈತನನ್ನು ಅಶ್ವಶಾಲೆಯ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ (ಎಂದರೆ, ತಬೇಲಿಗೆ) ಕರೆಯಿಸಿ, " ಏನಯ್ಯ! ಈ ದಿನ ಯಾವನೋ ಹುಡುಗ ನಿನ್ನ ಹೊಲಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನಂತೆ. ನೀನು " ಬೆಳೇ ಒಳಗೆ ಹೋಯ್ಕಾನೆ, ಯಾನಾ ಅವನು? ಎಂದೆಯಂತೆ. ನೀನು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಾಡದೆ ಅವನು ಓಡಿಬಂದನಂತೆ. "ನೀನು ಕಿವಿ ಕೇಳಾಕಿಲ್ಹಾ? ಯಾನಾ ಅವನು' ಎಂದೆಯಂತೆ. ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಅವನು ಬೆಳೇ ಒಳಗೆ ಓಡಿ ಬರಕೂಡದೆಂತ ಕಟ್ಟುಮಾಡಿದ್ದೇವೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಹಾಗಿಬ್ಬ'' ಎಂದರು. ರುಮಾಲನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬೇಕೆ ಪೋಷಾಕನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು — ಬೆಳಗಿನ ಮಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಡುಪಿನಲ್ಲಿ ದೂರದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದುದು ನಿಜವಾದರೂ ಆ ರೈತನು ಗುರುತಿಸಲಾರದೆ, ಅದಾ ಬುದ್ದಿ! ಯಾನೋ ಹೈದ ಬೆಟ್ಟದ ಕಡೆಯಿಂದ ಓಡಿಬಂದ. ಯಾನೋ ಟೋಪೀ ಹೈದ, ಹೊಲಾ ತುಳಿದು ಹಾಳುಮಾಡಿ ಓಡಿ ಬೆಳೇ ಒಳಗೆ ಹಾಯ್ದ. "ಯಾನಾ ಅವನೂ’ ಅಂತ ನಾ ಕೂಗು ಹಾಕ್ಲೆ'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಒಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪೋಷಾಕನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ ಜೆಳಗಿನಂತೆ ಟೋಪಿ ಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಈಚೆಗೆ ಬಂದು, ""ಆ ಹುಡುಗ ಹೀಗಿದ್ದನೇನಯ್ಯ??? ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ರೈತ ದೃಷ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿ, "ಹಂಗೇ ಇದ್ದದ್ದು. ಇವರೇ; ಇವರೇ? ಎಂದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ನಕ್ಕರು. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ರೈತನಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟರು. ರೈತನು ಸಂತೋಷಭರಿತನಾಗಿ ತೆರಳಿದನು. ಸರ್‌ ಅಸುತೋಷ್‌ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯೊಂದು ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಚಡ್ಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಂಗಸಾಧನೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭವನದ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಗುದ್ದಲಿಯಿಂದ ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಿಂಭಾಗದ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೦೬೩ ಆಗಂತುಕರೊಬ್ಬರು «ಸರ್‌ ಅಸುತೋಷ್‌ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಮನೆ ಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಯೆ? ನಾನು ನೋಡಲಾದೀತೆ?'” ಎಂದು ಕೇಳಿದರಂತೆ. ಅವರು ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ಅವರು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಮುಂಭಾಗದ ಕೊಟಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ?” ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿ, ಆತ ಹೊರಟುಹೋದಮೇಲೆ ಮನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಉಡುಪನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಆತನು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಕೊಟಡಿಗೆ ಹೋಗಿ, "" ಶೀವು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡ ಬಯಸಿದರಂತೆ. ನಮ್ಮ ತೋಟಗಾರ ನನಗೆ ಹೇಳಿದ”? ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಕ್ಟರಂತೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಜೋಗದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಲು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಬಿಜಯಮಾಾಡಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಷ ಭಯ್ಯನೆಂಬ ವೃದ್ಧನೊಬ್ಬನು, ""ನನ್ನೊಡೆಯಾ, ಹಿಂದೆ ನಡೆದದ್ದು ಏನು ಹೇಳಾನೇ? ಹೊಳೇ ದಾಟ್ತಿಜೆ. ನೆರೆ ಬಂದು ಪೀರು ಉರುಳುರುಳೀ ತೆರೆತೆರೆಯಾಗಿ ಉಕ್ಕೀ ಉಕ್ಟೀ ಬಂತು. ಹಂಗೇ ಹೊಳೇ ಬಂದಾಗ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗ್ತಿದ್ದೆ. ದ್ಯಾವ್ರೇ ಕಾಪಾಡನ್ಪಾ, ದ್ಯಾವ್ರೇ ಉಳೀಸಿ ಕಾಪಾಡಪ್ಪ -- ಎಂದೆ. ಹೆಂಗೋ ದ್ಯಾವ್ರೇ ಕಾಪಾಡಿ ಉಳೀಸ್ಟ'? ಎಂದು ರಾಗರಾಗವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನನ್ನು ನದೇ ಪದೇ " ವೃಷಭಯ್ಯ, ಹೇಳಯ್ಯ. ನೀನು ಹೊಳೆದಾಟ ಬದುಕಿ ಬಂದ ಬಗೆ ಹೇಗೆ, ಹೇಳಯ್ಯ. ಎಷ್ಟು ಸಲ ನೇಳಿದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲ? ಎಂದು ಹೇಳ್ಕಿ, ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಅವರು ವಿನೋದ ಸುಖವನ್ನನುಭವಿ ಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಊಳಿಗದವರಲ್ಲೊಬ್ಬನಾದ ಪುಟ್ಟನಂಜಪ್ಪ ನೆಂಬಾತನು, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಪ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ತಾನು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿಗಳ ಕಾಲ "" ಕುಮಂದಾರಿ?'' ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದುದಾಗಿ (ಎಂದರೆ, "" ಕಮ್ಯಾಂಡರ್‌'' ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದುದಾಗಿ) ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ನಂತೆ. ಬಾಲಕರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳೊಡಗೂಡಿ ಆತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ವಿನೋದೋತ್ಸುಕತೆ ಯಿಂದ, "" ಪುಟ್ಟನಂಜಸ್ಪ! ಇಪೃತ್ತನಾಲ್ಕು ಘಂಟೆ "ನಾನೂ ಬೆಲ್ಸ್‌ ಹಾಕಿ ಕುಮಂದಾರಿ ಮಾಡಿದ್ದೀನಿ” ಅಂದೆಯಲ್ಲಾ! ಅದು ಹೇಗೆ, ನಿಂ೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ನರು ಕೊಂಚ ಹೇಳಯ್ಯಾ? ಎನ್ನುವರು. ಆತನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣು ಗಳನ್ನರಳಿಸಿಕೊಂಡು "" ಕುಮಂದಾರಿ ಮಾಡಿದ್ದೀನಿ, ಮಾಸ್ಟಾಮಿ. ಮುಮ್ಮುಡಿ ಥೊರೆಗಳು ಬೆಲ್ಬೂ ಕತ್ತೀ ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದು. ಒಂದು ದಿನವೆಲ್ಲಾ ಕುಮಂದಾರಿ ಮಾಡೆ. ಮಾರನೇ ದಿನ ಬ್ಯಾಡವೆಂದ್ರು. ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲ್ಸಕ್ಕೇ ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟು. ಈಗಲೂ ಕುಮಂದಾರಿಮಾಡೇನು. ಅಂತೂವೇ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿ ಕುಮಂದಾರಿ ಮಾಡ್ದೋನು ನಾನು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುವನು. ಅವನು ಹೊರಟುಹೋದ ಬಳಿಕ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಇತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಗಹಗಹಿಸಿ ನಗುವರು. ಪುಟ್ಟ ನಂಜಪ್ಪ ನಿಗೆ ಹಣದ ರೂಪದ ಪಾರಿತೋಸಿಕವು ಲಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅಂಗಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ನದಾತಿ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ (""ಇನ್‌ನಂಟ್ರಿ'' ಯಲ್ಲಿ) ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದವರು; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು oe ಸೈನ್ಯ ದಲ್ಲಿ («ಕ್ಯಾ ವಲ್ರಿ''ಯಲ್ಲಿ) ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದವರು. ಪದಾತಿ ಸೈನ್ಯವು ಅಶ್ವಾ ರೋಹಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿ ತ ಶ್ರೇಷ್ಟ ತಗ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಸನುವು ಸದಾತಿ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೆ ೦ದೂ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪದೇ ಪದೇ ಮಸಗು ತ್ರಿದ್ದ ಮ ಕೇಳಿ ಕೇಳಿ, ಮಹಾಸ್ಟಾ ನಿಯವರೂ ಅವರ ಜೊತೆ ಯವರೂ ನಕ್ಕು ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರು ಇತರ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ವಿನೋದಪ್ರಿಯ ರಾಗಿ ಉಲ್ಲಾ ಸಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಷಃಕಾಲ ಐದು ಘಂಟೆಗೆ ಕ ಬ್ಯೂಗಲ್‌” ತುತ್ತೂರಿಯನ್ನು ಧೃನಿಗೈ ದಾಗ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಏಳುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಪಾರಿತೋಷಿಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಏಳದೆ ನಿದ್ರಾಲೋಲ ರಾಗಿ ಗೊರಕೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವರನ್ನು ಅವರು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವುದು ; ಈಜುವಾಗ ಜೊತೆಯವರನ್ನು ತಟಕ್ಕನೆ ನೀರಿಗೆ ತಳ್ಳಿ ಲಲ್ಲೆಯಾಡುವುದು; ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ತುಂಟಿ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಕುದುರೆಯ ಅಡಗುತನದಿಂದ ಅವರು ಭೀತರಾಗಿ ಪಾಡುಪಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಲಿಯುತ್ತ ಅವರು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕುದುರೆಯೊಡನೆ -- ಅದರ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಓಡುವುದು; ಸಂಗಡಿಗರನ್ನು ಸರಿಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುವುದು; ಮುಂತಾದುವುಗಳೆಲ್ಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರ ವಿನೋದ ಪ್ರಿಯತೆಯ ನಿದರ್ಶನಗಳು. ಸಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಏಂಜ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವ್ಯಾಸಂಗ ನಿಚಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಇತರ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯವರೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆನಿಸ ಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತ, ಒಟ್ಟ ನಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ತಮ್ಮ ಭೂ ಜಟ ಹೂ ಮೇಲೆನಿಸಿ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಟಾ ನವನ್ನು ನಡೆದಿದ್ದ ಅಂಶವನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಂಕಗಳ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು (" ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌?) ನೋಡಿದರೆ, ವ್ಯಾಸಂಗ ದಲ್ಲಿ ನಿಷ ಹಲಿಪಾತೆ ವಲದ ಶಿಸ್ತು ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದುದೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ತನಾ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮಸಗುತ್ತಿದ್ದುದೂ, ಕೆಲ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏರದೆಹೋಗಿದ್ದರೂ ಆ ಆ ತಿಂಗಳಿನ ಒಟ್ಟು ಅಂಕ ಗಳನ್ನು (« ನಂಬರು '' ಗಳನ್ನು) ಕೂಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ತಕಕ ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಾಷೆ ಗಳಲ್ಲಂತೂ ಅವರು ಇತರ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಹೊಂದಿ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯವರಿಗಿಂತ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕನರಾಗಿದ್ದೂ — ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌, ಕನ್ನಡ, ಸಂಸ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು ದಲ್ಲದೆ, ವಾರ್ಸಿ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ತಕ್ಕಮಟ್ಟ ಗೆ ಪರಿಶ್ರ ಮ ಹ ಆ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಹ (ಎಂದರೆ, “ಸ್ಪೈನ್ಸಿ”ನಲ್ಲ ಸಹ), ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಅಭಿರುಚಿ; ತರಗತಿಯ ಪಾಠಗಳಿಗೆ ಗಮನ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ, ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಬಂಧ ನಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ನೂತನ ಸಂಶೋಧನಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗಹನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಯರವರಿಂದ ಅರಿತುಕೊಂಡು ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದರು. ಅಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಅಭಿಲಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದೂ ಒಂದು. ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಶೀಲರಾಗಿ, “ ಫ್ಲೈ ಟ್‌ವರ್ಕ್‌'' ಎಂಬ ಮರಗೆಲಸ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾ ನವನ್ನು ನಿರಂತರವೂ ಪಡೆಯು ತ್ತಿದ್ದರು; ನಾನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಮತ್ತು. ಯಂತ್ರಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ೦೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಥಾಮಿಯನರು ಸಂತತವೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಾಗಿಯೂ ಇದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮರವನ್ನೂ ರಟ್ಟನ್ನೂ ತಗಡನ್ನೂ ತಂತಿಯನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೈಲಿನ ಸ್ಟ್ರೀಂ ಎಂಜನ್ಸಿನ ಮಾದರಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರು. ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯಾಕೃತಿ ಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಒಳಗಿನ ಯಂತ್ರಭಾಗಗಳು ಕೂಡ ಸಪ್ರಮಾಣ ದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಜೋಡಣೆಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರು. (ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಬಾಲಕರ ವಿಚಾರವು ಹಾಗಿರಲಿ. ನಿಜ್ಞಾನ ಕಲಾಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರೌಢ ತರಗತಿಗಳ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಕೊಡ ಎಷ್ಟು ಮಂದಿಗಳು ಅಂತಹ ಮಾದರಿಯನ್ನು ರಚಿಸಬಲ್ಲರು?) ಅದಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಚಿತ್ರಲೇಖನ, ವಿವಿಧಾಕೃತಿ ರಚನಾ ನೈಪುಣ್ಯ, ಮತ್ತು ಹಸ್ಕಕೌಶಲ್ಯ-- ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ತೆಳುವಾದ ಮರದ ಹಲಗೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಕೃತಿ ಗಳಿಗೆ ಕೊರೆದು ನಾನಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿತು, ಆ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಅವರು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಡೆದಿದ್ದರು. ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹಪಾಠಿಗಳನ್ನು ಮಾರಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವುವೇಳೆ ಲಗಾಮನ್ನು ಕೂಡ ಕುದುರೆಯ ಕೊರಳಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೇ ಕಟ್ಟ ಸವಾರಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಬೆತ್ತದಿಂದ ಕುದುರೆಯ ಕೊರಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಕುದುರೆಯು ಅವರು ಬಯಸಿದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುವಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಎಂತಹ ತುಂಟು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲಾದರೂ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಎತ್ತರವಾದ ಬೇಲಿಗಳ ಮೇಲೂ, ಆಳವಾದ ಹಳ್ಳಗಳ ಮತ್ತು ಕಮರಿಗಳ ಮೇಲೂ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬೇಲಿಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ತುಂಟು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ ತಲೆಕೆಳಕಾಗಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ಆಗ ಬಹಳ ಸೆಟ್ಟಾದುದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು, ಆ ಬಳಿಕ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಬಹಳ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಅದೇ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕೈಕೊಂಡು ಜಯಶಾಲಿ ಗಳಾದರು. ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಾಗ, ಒಂದೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಂಡಿಯಿಂದ ಕುದುರೆಯ ಪಾರ್ಶ್ವವನ್ನು ಅಮುಕಿ ಹಿಡಿದರೆಂದರೆ ಮರ ಸುತ್ತಿನ ಹಿಡಿತದಂತಿರುತ್ತಿದ್ದಿತಂತೆ. ಮಂಡಿಗೂ ಕಾಟರಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಎರಡು ಕಡೆಗೂ ಒಂದೊಂದು ಅರ್ಧಾಣೆ ಬಿಲ್ಲೆಯನ್ನು* ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು * ಆಗ್ಗೆ ಕಾಲಾಣೆ ನಾಣ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ವಾಗಿದ್ದ ಅರ್ಥಾಣೆ ನಾಣ್ಯಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಬೈಸಿಕಲ್‌ ಸವಾರಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೦೬ ಮಂಡಿಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಅನೇಕ ಮೈಲಿಗಳ ದೂರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಮೇಲೆ ಸಹ, ಆ ಎರಡು ನಾಣ್ಯಗಳೂ ಮೊದಲಿದ್ದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಮಂಡಿಗಳ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಡಲಿಸಿದ ಕೂಡಲೆ ಅವು ಕೆಳಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದುವು. ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸದೆ-- ಬಾಲಕರು -- ಹೀಗೆ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟನೆಂಬು ದನ್ನು ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಶ್ರಮನಿರುವವರು ಮಾತ್ರವೇ ಗ್ರಹಿಸ ಬಲ್ಲರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶ್ರಮಸಹಿಷ ಷ್ಣುತೆಯನ್ನು ಬಾಲ್ಗದಿಂದಲೇ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ, ನೀಲಗಿರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಆಗ್ಗೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿ ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌? ಮಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡು ತ್ರಿದ್ದವರೊಬ್ಬರು ಘಾತಕ. ಅವರಾಹ್ನ ನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿಯ ಇಳಿ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ""ಕೇರ್ಸ್‌ ಹಿಲ್‌'' ಗುಡ್ಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವ ರೂಡನೆಯೂ ಇತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟರು. ಅಂದು ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಆಯಾಸ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರೂ ಹೊರಟೇಬಿಟ್ಟರು. ಇಳಿದು ಇಳಿದು ಸಾಕಾಗಿ, ಕತ್ತಲಾದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಬರುವಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ಕಡಿದಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಬಂಡೆಗೆ ಹತ್ತಿ ಹತ್ತಿ ಎಲ್ಲರೂ ದಣಿದು ಹೋದರು. ಇತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲರೂ ಉವಾಧ್ಯಾಯರೊಡನೆ ತಮ್ಮ ದಣಿವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಪರಿಪರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಾತ್ರ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಾನ ವಾಗಿದ್ದರು. ಅದೇ ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ನೀಲಗಿರಿಗೆ ಬಂದ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕಳವಳಸಟ್ಟು ಲಾಂದ್ರಗಳೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಆಳುಗಳು ಹುಡುಕಿ ಹುಡುಕಿ ಸಾಕಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಇತರರೂ ಅರಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ೦ಟುಮಾಡಿದರು. ನೀಲಗಿರಿಯ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಚಃ ಇಪ್ಪ ತ್ತು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರವಿರುವ ಮುಕುರ್ತಿ ಬೆಟ್ಟ ಕ್ರೈ ಒಂದು ಲ ಪ್ರಯಾಣ. ಬಳೆಯಿತು. ಮಲಗಿರುವ ರಾಕ್ಸಸನ ಮೂಗಿನಂತಿರುವು ದೆಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಜನರು ಮುಕುರ್ತಿ ಬೆಟ್ಟವೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಿರುವ ಆ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ, ಹತ್ತು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರ ಮಾತ್ರ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸವಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದು. ಉಳಿದ ಹತ್ತು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರ ನಡೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಆಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟ ಲ ಹಿ೦೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ವನ್ನು ಹತ್ತಬೇಕು. ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರೂ ಅವರ ಜೊತೆಯವರೂ ಆಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೂ ನೀರು ಮುಂತಾದ ಪಾನೀಯಗಳ ಕೂಜಾ ಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತಬೇಕಾಯಿತು. ಕೆಲವರು ಹತ್ತಲಾರದೆ ಬಳಲಿಹೋದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, "“ ತನ್ಸಿ ತನ್ನಿ, ನಾನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಹೊರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹತ್ತಿ ಬನ್ರ್ಟಿ?' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತಾವು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಸಾಮಾನುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಹಿಡಿದಿದ್ದುವುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಇತರರೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿತ ವಾಗಿಯೇ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಹೋದರು. ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ರಕ್ಸೆಕನಾಗಿರುವುದ ರಿಂದ ಭೀತಿಗೇ ಅವಕಾಶನಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅಚಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಮೂಡಿದ್ದಿತು. ಒಂದು ದಿನ್ನ ಅವರ ಪರಿವಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿಯವರೊಬ್ಬರು, « ತಮಗೊಂದು ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹೋಗೋಣ, ಬನ್ನಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ? ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರನ್ನು ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರವಿರುವ ಶಿದ್ದಲಿಂಗಪುರದ ಶಿವದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕತ್ತಲಾಗುವ ವೇಳೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋದರು. “ದೇವರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ, ಸ್ತೋತ್ರ ಹೇಳಿ ದಯಮಾಡಿ”? ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆಳಿನ ಸಂಗಡ ಅವರನ್ನು. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ತಾವು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹೊರಗೇ ಉಳಿದರು. ಆಳು ಮೇಣದ ಬತ್ತಿಯೊಂದನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋದ ಬಳಿಕ, ಅವರು ಶಿವಸ್ತೋತ್ರದ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ, ಉತ್ಸಾಹಭರದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆತು ನಿಂತರು. ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಹಾಗೆ ಮೊದಲೇ ಆಗಿದ್ದ ಸಂಕೇತದಂತೆ ಆ ಆಳು ಮೇಣದ ಬತ್ತಿಯೆನ್ನು ತಾನೇ ಆರಿಸಿ, ಅದು ಗಾಳಿಗೆ ಆರಿಹೋದಂತೆ ನೆವ ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿಕೊಂಡುಬರು ವುದಕ್ಕೆಂದು ಹೊರಗೆ ಹೋದವನು ಮತ್ತೆ ಬರಲೇ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಯಿಸಿ ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಕುದುರೆ ಬಂಡಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟೀಹೋಗಿದ್ದಿತು. ಅತ್ತ ಅರಮನೆ ಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗಣೆಯ ವೇಳೆಯು ಮಾರಿತು; ಮಹಾಸ್ಕಾಮಿಯವರಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದ ಅಧಿಕಾರಿಯು, " ಹಸ್ತಾವಧಾನ ಪಾದಾವಧಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಧೈರ್ಯ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೦೯ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಥ್ಲೈರ್ಯಬರುವಂತೆ ಮಾಡಲು”? ತಾವು ಕೈಕೊಂಡ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಸದ ಕಗ್ಗತ್ತಲಿನ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರ ನಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರ್ರೀಯವರಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು. ಲಾಂದ್ರಗಳೊಡನೆ ಕುದುರೆ ಬಂಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆಯಿಸಿಕೊಂಡುಹೋದ ಜನರು ನಗರದಿಂದಾಚೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಅರಮನೆಗೆ ಸವಾರಿ ಚಿತ್ರೈಸಿದಮೇಲೆ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, " ಅಯ್ಯಾಜಿ! ಭಯವಾಗಲಿಲ್ಲವೆ? ನಿಮಗೆ ಹೀಗೆ ಅನಕಾರಮಾಡಿ ದವರನ್ನು ಇನ್ನು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಡುವುದಿಲ್ಲ'' ಎಂದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು, "ಅಮ್ಮಯ್ಯ, ಹಾಗೆಮಾತ್ರ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಅವರು ನನಗೊಂದು ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ನಾನು ಹೆದರುವೆನೋ ಏನೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಬೇಕು?” ಎಂದರು. ಮುಹಾಮಾತೃಶ್ರೀೀಯವರು, "" ನಿಮಗೆ ಭಯವಾಗಲಿಲ್ಲವೆ? ಅಲ್ಲಿ ಹಾವಿನ ಕಾಟ... ಹಾವುಗಳು ಬಂದಿದ್ದರೇನು ಗತಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, «ಭಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬೆಳಕು ಕಡಮೆಯಾಗಿದ್ದ ಮಾತ್ರವೇ ಭಯವೇಕೆ? ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಸ್ತೋತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನೆ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿಯೇ ಇದ್ದರು; ಶಿವನೇ ರಕ್ಸಕ, ಶಿವನೇ ಸರ್ವವೂ ಎಂತ. ಶಿವನು ಕಾವಲು ನೋಡಿಕೊಂಡಮೇಲೆ ಹಾವು ಚೇಳುಗಳು ಬರುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ??? ಎಂದರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಆನಂದಬಾಪ್ಪದೊಡನೆ ಮಗನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, "ಈ ಭಕ್ತಿ ಸರ್ವದಾ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ, ಅಯ್ಯಾಜಿ'' ಎಂದು ಹರಸಿದರು. ಅವಾಯಗಳು ಸನ್ಲಿಹಿತವಾದಾಗಿನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಧೈರ್ಯ ಸ್ಟೈರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರಶಾಂತರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೇವಲ ಹತ್ತನೆಯ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೆದಿಮೂರ ನೆಯ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂರು ಫಟನೆ ಗಳನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಕುಟುಂಬ ಪರಿವಾರ ಸಮೇತರಾಗಿ ೧೮೯೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದರು. ೧೧೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಕಾನಿಂಯವರು ಆಗ್ಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು ಪುಟ್ಟ ಮಹಾಸ್ತಾನಿಯವರನ್ನೂ, ಅವರ ಜೊತೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನೂ "" ಎಲೆಫ್ಯ್ಯಾಂಟಾ'' ಗುಹೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದೋಣಿ ಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುವಾಗ್ಗೆ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ರಭಸಕ್ಕೆ ದೋಣಿಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಆಂದೋಳಿತವಾಗಲುಪಕ್ರಮಿಸಿತು. ಅದುವರೆಗೆ ಎಂದೂ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಪಟ್ಟು, "" ಅಯ್ಯೋ ಹೋದೆ, ಹೋದೆ?' ಎಂದು ಕೂಗಿಕೊಂಡಾಗ ಆತನಿಗಿಂತಲೂ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯರಾಗಿ ಆತನಂತೆಯೇ ಅದೇ ದಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರೂ ಅವರ ಸೋದರರೂ ಒಡನೆಯೇ ಒಂದೇ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ "" ನಾವಿ ದ್ದೇವೆ, ನಾನಿದ್ದೇನೆ. ಹೆದರಬೇಡ”? ಎಂದರು. ಅದನ್ನುಕಂಡು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ಕರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರು ಕೂಡ ಬೆರಗಾದರು. ಅಂಬಿಗರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಸಾಹಸದಿಂದಲೂ ಜೋಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಅಪಾಯದಿಂದ ವಾರಾದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ತರುವಾಯ, ಒಂದು ದಿನ ಹೆಣೆ ಸನುಗಳು ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ಕಡಿಯಲು ಬಂದಾಗ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಹಾಂ ಮಾಡುತ್ತ ಚದರಿ ಮನಸ್ತಿಯಾಗಿ ನುಗ್ಗಿ ದರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದು ಸರಸರನೆ ತ್ರಿನಯನೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಘಂಟಿಗಳಕಾಲ ನಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಬಳಿಕ ಜೇನು ನೊಣಗಳು ಕಡಿದಿದ್ದ ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಡೆಯಿತು. ಒಂದು ಸಲ, ನೀಲಗಿರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್‌ ಸಾಹೇಬರನರೊಡನೆಯೂ ಅವರ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ನಾಲ್ಕು ಅಶ್ಚ ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದ ರಧದೊಳಗೆ ಕುಳಿತು ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಮಳೆ ಬಂದು ಸಿಡಿಲು ಹೊಡೆಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಒಂದು ದೊಡ ಯೂಕ್ಷಿಸ ಸ್‌ ಮರವು ಧಗ್ಗನೆ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡು ಉರಿಯತೊಡಗಿತು. “ಚಕ ಶವ ನ ಉರುಳಿ ನಷ್ಟು ದೂರ ಬಂದಿದ್ದ ವಕ್ಸಕ್ಕೆ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಿಕ್ತ ಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶ ದಿಂದ ಪಾರಾದ ಸ ಆಗಲೂ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರು ಉಡ್ವೇಗಹೊಂದಜಿ ಸಮಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕ್ಯಾಂಬಲ್‌ ಸಾಹೇಬರು ಆಶ್ಚರ್ಯಭರಿತರಾದರು. ಅಂದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮೃತ್ಯುನಿನ ಕರಾಳದಂಷ್ಟ್ರದಿಂದ ವಾರಾದರೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು, ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೧೧ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸಹೋದರಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಜಯ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರಿಗೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರಿಗೂ ೧೮೯೭ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳು ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮನಮ್ಮುಣ್ಣಿ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ನೆರವೇರಿ ಮೈಸೂರು ಯವರ ವಿವಾಹ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೂ, ಮೈಸೂರು ಮಹೋತ್ಸವ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿದ್ದ ಮಾನ್ಯ ಅತಿಥಿಗಳೂ, ಮೈಸೂರು ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳೂ ಆನಂದಸಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವಾದ ಬೀಗರ ಉರುಟಣೆ ಮುಂತಾದ ಉತ್ಸವಗಳೆಲ್ಲ ಪೂರೈಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅರಮನೆಯು ಅಗ್ರಿ ದಗ್ಗವಾದ ಅನಾಹುತವು ಒದಗಿ ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ಅಗ್ನಿಯ ಅನಾಹುತ ಹೃದಯವೇದನೆಯ ನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಅರಮನೆಯ ಅವ್ವೆಯರ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನಿವಾಹ ಮಂಟಿಸವು ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಕಾರಣ, ಅದರ ದೆಸೆಯಿಂದ ಅರಮನೆಯ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಉರಿಯು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೮ನೆಯ ತಾರೀಖು ಭಾನುವಾರದ ದಿನ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಿಂದ, ಅರಗು ಮೆರುಗೆಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಮರದ ತೊಲೆಗಳೇ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳೂ ಧಗಧಗನೆ ಉರಿಯಲಾರಂಭವಾದುವು; «ಬೆಂಕಿ, ಬೆಂಕಿ; ನೀರು, ನೀರು”? ಎಂಬ ಕೂಗಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಅರಮನೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ದಿವಾನ್‌ರವರೇ ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಅಗ್ಗಿಜ್ಯಾಲೆ ಯನ್ನಾರಿಸಲು ಮಾಡಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ವಿಫಲವಾದುವು. ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡಿಂಗ್‌ ಇಂಜಥಿಯರವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮೆಕಚಿನ್‌ ಸಾಹೇಬರವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಟ್ಟಾಚಿ ವೆಂಕಟರಾಯರವರೂ, ಈಚೆಗೆ ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚೆಂಗಯ್ಯ ಶೆಟ್ಟಿಯವರೂ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗಿನ ಅಮಲ್ಪಾರರವರೂ ಬೆಂಕಿಯನ್ನಾರಿಸುವ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹಿಡಿದರು. ಆದರೆ ನಿಧಿಯೇ ಪ್ರಕಿಕೂಲವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆತಾನೆ ಫಲವಾದೀತು? ನೀರನ್ಸೆರಚಲು ನೋಡುವ ವೇಳೆಗೆ ಆ ದಿನ ನಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಲ್ಲಿಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನೊದಗಿಸುವ ಯಂತ್ರಗಳು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದುದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಜನರು ವಿಫಲಮನೋರಥರಾಗಿ ದೊಡ್ಡಕೆರೆಯ ಕೆಸರನ್ನು ತಂದು ಎರಚಿದರು. ೧೧೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಗ್ನಿ ಜ್ವಾಲೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟರವರ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಔಿರಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್‌ ಸಾಹೇಬರವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೋನರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ ಮತ್ತು ರಾಜಸೇನಾಭೂಷಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಕ್ಸೆ ಬಸವಪ್ಪಾಜಿ ಅರಸಿ ನವರೂ, ಇತರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಜಗನ್ಮೋಹನ ವ್ರಾಸಾದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕರ್ಣಾಟಕ ರತ್ನ ಸಿಂಹಾಸನ, ವೈರಮುಡಿ, ನಟ್ಟದಕತ್ತಿ, ಚಾಮರಾಜಮುಡಿ, ಮುಂತಾದ ಸವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮೊದಲು ಆರಮನೆಯಿಂದ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಎರಡು ಮೂರು ಘಂಟೆಗಳ ಕಾಲದೊಳಗಾಗಿ ಉರಿಯು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅಂಬಾ ನಿಲಾಸದ ಕಡೆಗೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಗಮಾಲು ಮಹಲು, ಸರಸ್ವತೀ ಭಂಡಾರ, ಆಯುದಶಾಲೆಗಳ ಕಡೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಉರಿಯು ಸೀತಾನಿಲಾಸ, ರಮಾವಿಲಾಸ ಮುಂತಾದ ತೊಟ್ಟಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಸಹಸ್ರಾರು ಜನರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ರಶ್ತಾಭರಣಗಳನ್ನೂ ದಿವ್ಯ ದುಶೂಲ ಗಳನ್ನೂ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ತಂದು ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ರಾಶಿಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸಾಮಾನುಗಳೂ, ಅನರ್ಫ್ಯವಾದ ರತ್ತಾಭರಣಗಳೂ, ಥಳಥಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುತ್ತಿನ ಕಂಠಿಗಳೂ, ಕಂಠೀರನ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕತ್ತಿಗಳೂ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಣಿಯವರು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಬಂಗಾರದ ಬಂದೂಕ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದ ಒರೆಯ ಕತ್ತಿ ಮುಂತಾದುವುಗಳೂ, ರಾತಿ ರಾಶಿ ಸುವಸ್ತುಗಳೂ, ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದುವು. ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ವಂಚ ಕಲಶಗಳು ಬಿದ್ದಾಗ ಅರಮನೆಯ ಮುಂಡೆ ನೆರೆದಿದ್ದ (ಎರಡು ಸಾವಿರಗಳಿ ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ) ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲ ರೋದಿಸಿದರು. ಕುದುರೆ ತೊಟ್ಟ, ಕನ್ನಡಿ ತೊಟ್ಟಿ, ಸರಸ್ತತೀ ಭಂಡಾರ ಮತ್ತು ಮದನನಿಲಾಸ ತೊಟ್ಟಿಯ ಕಲಕೆಲವು ಭಾಗಗಳೂ, ಬಾಲಾಖಾನೆ, ಅಂಬಾನಿಲಾಸ, ರಮಾವಿಲಾಸ, ಸೆಜ್ಜೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳೂ ಅಗ್ನಿದಗ್ಗವಾಗಿ ಅವಾರವಾದ ನಷ್ಟವುಂಟಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸೈನಿಕರು ತಂದ ಬೆಂಕಿಯ ನ್ನಾರಿಸುವ ಯಂತ್ರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸಹಸ್ರಾರು ಮಂದಿಗಳು ಶ್ರಮ ವಹಿಸಿ ಉರಿಯನ್ನಾರಿಸಿದರು. ಅರಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳೇನೆಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ವರದಿಯನ್ನೊಪ್ಪಿಸಲು ಒಂದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೧೩ ಸಮಿತಿಯು ನೇಮಕವಾಗಿ, ಅವ್ವೆಯರು ಪ್ರಮಾದವಶದಿಂದ ಕೆಂಡ ಗಳಿದ್ದ ಬೂದಿಯನ್ನು ಎರಚಿದ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಗಿನ ಹೊಸ ಅರಮನೆಯ ಕಟ್ಟಡವು ನಿರ್ಮಿತವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅರಮನೆಯು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು (ಹದಿಮೂರೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದೂ) ಚಿತ್ತ ದಮನದಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೂ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುತ್ತ ತಮ್ಮಮನಸ್ಸಿಗೆ ಖೇದವೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಎಂದು ತೋರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿರುದ್ದಿಗ್ಗಮನಸ್ಮರಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದರು. ಅರಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿದ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಅವರು ಅಶ್ವಾರೂಢರಾಗಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಆರ ಘಂಟೆಗೆ ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಹಲವರು ಸೇವ ಕರು ಬಿಕ್ಕೆ ಬಿಕ್ಕಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಮುಸಲ್ಮಾನ್‌ ಮತದ ವೃದ್ಧಸೇವಕ ನೊಬ್ಬನು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ತಾನು ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ್ದ ಅರಮನೆಯು ಉರಿದುಹೋಯಿತೆಂದು ಪ್ರಲಾಸಿಸುತ್ತ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದ್ದುವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಷಾದವನ್ನು ದಮನಮಾಡಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, "" ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬೇವು ಬೆಲ್ಲ ಎರಡೂ ಉಂಟು, ದೇವರ ದಯದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿಹೋಗುವುದು. ಬಂದದ್ದ ನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು. ಅಳಬೇಡಿ. ಸುಮ್ಮನಿರಿ?” ಎಂದು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿದರು. ಭರತಖಂಡದ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಅರವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬೆಳಗಿದ ವಜ್ರೋತ್ಸವವು ೧೮೯೭ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಜೂನ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವರ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರದೇಶ ವಜ್ರೋತ್ಸವ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿತು. ಅದರ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದೇನಾಲಯ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಪೂಜೆಗಳೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳೂ ನಡೆದುವು. ಕೆಲವು ಜನ ಸೆರೆಯಾಳುಗಳಿಗೆ ಕೃಪಾ ಪೂರ್ವಕೆವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಬಡವರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನವೂ, ವಸ್ತ್ರ ದಾನವೂ ನಡೆದುವು. ವಿದ್ಯಾಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಟಿಪಾಟಗಳೂ ಸಭೆಗಳೂ ನಡೆದು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೆ ಲಾಡುಗಳನ್ನೂ ಪಾರಿತೋಷಿಕ ಗಳನ್ನೂ ಹೆಂಚಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ರೀಜೆಂಟರವರು 7 F ೧೧೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಂಿಯವರು ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯವರ ನಾಮಾಂಕಿತದಮೇಲೆ ಜೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಟಿಕಾನಲೋಕನದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಬಹಳ ಪ್ರೇಮ. ಅರಮನೆಯ ಕರಿಕಲ್ಲು. ತೊಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ಥ್ವಾಮಿಯವ ರಂಗಭೂಮಿಯ ರೀರ್ವರೂ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ನಾಟಕ ಮೇಲಣ ಪ್ರೇಮ ಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಲಸೀ ಪ್ರಹಸನ (ತುಲಸೀ ""ಫಾರ್ಸ್‌'') ಪ್ರದರ್ಶನ ದಲ್ಲಿಯೂ ರಂಗಭೂಮಿಯಮೇಲೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದ ನಿನೋದಾತ್ಮಕಗಳಾದ ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಕೆಲವುವೇಳೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರೂ ಶ್ಲಾಘಾರ್ಹವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಳಿದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅಥವಾ ಮೃದಂಗವನ್ನು ನುಡಿಸಿ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಲವು ಶ್ರೇಷ್ಟ ನಾಟಕಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಉಂಟು, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಬಾಲಕರಾಗಿ ದ್ದಾ ಗ್ಗೆ ನಟರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ ಎರಡು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಅಪ್ರತಿಮ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಅವರ ಔದಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಥೈರ್ಯಕ್ಕೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಪರಿಸ್ಸುಟವಾಗಿದ್ದ ಕಲಾಭಿಮಾನಕ್ಕೂ ನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿವೆ. ಸಾಂಗಲಿ ನಾಟಕ ಸಂಘದವರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮರಾಟ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಪ್ರ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಪ್ಷಗಾನಗಳ ಬಯಲಾಟಗಳ ಹೊರತು ಉಚ್ಚಹಂತದ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನನಿಲ್ಲದಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀ ಚಾಮ ಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ನಂಸ್ಕೃತದಿಂದಲೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಿಂದಲೂ ಶಾಕುಂತಲ, ರತ್ನಾವಳಿ, ಮೃಚ್ಛಕಟಕ, ಒಥೆಬೋ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕ ಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಭಾಷಾಂತರಮಾಡಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನಾಡಲು ಅರಮನೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ""ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಕರ್ಣಾಟಕ ನಾಟಕ ಸಭಾ” ಎಂಬ ನಾಟಕ ಮಂಡಲಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ನಟ ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಸಂಬಳ ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಒದಗಿತು. ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ರೀಜೆಂಟಿರವರಿಗೆ ನಟರ ನಾನುಧೇಯಗಳ ಸಟ್ಟಯನ್ನೊನ್ಸಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೧೫ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ನಟರಿಗೂ ಅವರನರ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೂಪಾಯಿ, ಎರಡು ರೂಪಾಯಿ, ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಈ ಮೇರೆಗೆ ಸಂಬಳಗಳ ಹೆಚ್ಚು ವರಿಯನ್ನು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿ ಅನುಮೋದನ ಕ್ಶಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದರು. ಆಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ನಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ರೀಜೆಂಟ ರವರು ಆ ಸಟ್ಟಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭಾನಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸಿ ಸಟ್ಟಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹೊಡೆದು ಹಾಕಿ ಆಆ ನಟರ ಯೋಗ್ಯ ತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಹಳ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಸಿ ಸಂಬಳಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಗೊಳಿಸಿ, ನೀಲಿಯ ಸೀಸದಕಡ್ಡಿ ಯಲ್ಲಿ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಬರೆದು "" ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿ ಹಾಡುವವರಿಗೆ ತುಂಬ ಶ್ರಮ. ಅವರಿಗೆ ಜೀವನವಾಗಿ ಹಾಲಿಗೆ ಆಗುವಷ್ಟು ಹಣವ ನ್ನಾದರೂ ಕೊಡಬೇಡನೆ? ಹೊಟ್ಟೆಯ ತುಂಬ ಊಟವಾಗಿ ಹಾಲು ಬೀಳ ದಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಸುಖವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಕಂಠದಿಂದ ಇಂಪಾಗಿ ಧ್ವನಿ ಯಾದರೂ ಹೊರಟೀತೆ? ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ತಿದ್ದಿ ಬರೆದಿರುವುದೂ ಸಾಲದು. ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟನ್ನಾದರೂ ಕರುಣಿಸಿ ಅಸ್ಪಣೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ನ್ಟಾರ್ಥನೆ'' ಎಂದು ಬರೆದು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಕ್ಲಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ನೊದಲಿನ ಸಲಹೆಯನ್ನೊಬ್ಪಿಸಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ""ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಸಾಹ?” ಎಂದು ಹೇಳೆ, ಅನುಭವ ನಿ್ಲವವರ ಸಲಹೆಯೆಂಬುದನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಪತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, "“ ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರು ಪ್ರಭುಗಳು... ಅವರು ಉದಾರ ಹೃದಯದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಹಾಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸಿ, ತಾವು ಇನ್ನೂ ಐದ್ಭೆದು ಶೊಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, " ಅದು ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಉತ್ಸಾಹ. ಇದು ರೀಜೆಂಟಿರನರ ಸಂತೋಷ? ಎಂದು ಅನ್ಬಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ನಕ್ಕರಂತೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮನಸ್ಸೆಲ್ಲಿ ನೋಯುವುದೋ ಎಂಬ ಮರುಕದಿಂದ `ನೀವು ಸಲಹೆಮಾಡಿರುವುದೂ ಸರಿ. ರಾಜಭಕ್ತರು ಅರಮನೆಯ ಸಣವೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಹಣನೇ ಆಗಿದ್ದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಹಿಡಿತಮಾಡಬೇಕಾದುದೇ ಯುಕ್ತ. ಅಯ್ಯಾಜಿಯವರು ತಾವು ಮಹಾರಾಜರೆಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯದೆ ಕೊಡುಗೈಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದೂ ಯುಕ್ತ. ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳ ಸಂಬಳಗಳು ಬಹಳ ಕಡಮೆಯಾಗಿರುವ ಕಾರಣ, ಅವರು ಸುಖಜೀವನ ಮಾಡಿ ಕಲಾಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಲನುಕೂಲಿಸಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ೧೧೬ ಅಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಕಾನಿಂಯನರು ನಾವು ಇನ್ನೂ ಕೊಂಚ ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿದೆವು?” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ರಂತೆ. ಔದಾರ್ಯವು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಬರಬೇಕಾದ ಸಹಜ ಗುಣ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಉದಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಧಾರಾಳಿಗಳಾದರು. ಒಂದು ದಿನ, ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟಿದ ಕಡೆಗೆ ಸಂಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ದಯಮಾಡಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕಿವಿಯಿಂದ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿದ್ದ ವಜ್ರದ ಕಡುಕನ್ನು ತಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾದ ರೈತನಿಗೆ ಮುಕ್ತಹಸ್ತದಿಂದ ಪಾರಿತೋಷಿಕನನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಆತನು ಈಗಲೂ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಊಳಿಗದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅರಮನೆಯ ನಾಟಕ ಸಜೆಯ ನಟರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳಿಂದ ದೊರೆತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನೂ ಸಂವಾದಿಸಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವರುಗಳ ಸಂಬಳ ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗನುಕೂಲಿಸುವಂ ತೆ ರಂಗಪರಿಕರಗಳಿಂದಲೂ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳಿಂದಲೂ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ನಾಟಿಕಶಾಲೆಯೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಕ್ಸೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಬಂದೊಡನೆಯೇ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕೆಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು.. ಅರಮನೆಯ ನಾಟಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವರ್ಗದ ನಟರಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ರನಿವರ್ಮರು “ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಗಳಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಟ ನಟರನ್ನು ನಾನು ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಿಲ್ಲ ಎಂದರಂತೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಶಕುಂತಲಾ ನಾತ್ರಾಭಿನಯವು ಪ್ರೇಕ್ಬಕರನ್ನು ಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಿತು; ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಕೂಡ ಅವರ ಪಾತ್ರಾಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೆಚ್ಚಿ, ಅವರನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ನೇಮಕಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ವುವಾಗಿಯೂ, ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕಾಲದೊಳಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಳವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕಲಾಭಿ ಮಾನದಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುತಿಸದೆ ಅರಮನೆಯ ನಾಟಕ ಸಭೆಯ ನಟರಾಗಿಯೇ ಉಳಿದರು. ನಾಟಕ ಶಿಕೋಮಣಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ವಿ. ವರದಾಚಾರ್ಯರವರು ಕೂಡ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು «ಗುರುಗಳೇ? ಎಂದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೧೬೭ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಗೌರವ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರ* ದುಷ್ಯಂತ ಪಾತ್ರಾಭಿನಯವೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲಕ್ಶ್ಮೀಪತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರ ಶಕುಂತಲಾ ಪಾತ್ರಾಭಿನಯವೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದುವಂತೆ. ಅರಮನೆಯ ನಾಟಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಟ ನಟರೂ ಇದ್ದರು. ಶ್ರೀ ವೀರರಾಘವನೆಂಬ ಯುನಕನೊಬ್ಬನು ಮಂದಾರವಲ್ಲಿಯ ಸಾತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಚಿನ್ನದ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ಸಾರಿತೋಷಿಕವಾಗಿ ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಒಥೆರೋ ನಾಟಕದ ಭಾಷಾಂತರನಾದ ಶೂರಸೇನ ಚರಿತ್ರೆಯೆಂಬ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ಟನ್‌ ರಾಮರಾಯರ ಶೂರಸೇನ ನಾತ್ರಾಭಿನಯನವು ಸರ್ವಾದರಣೀಯವಾಗಿ ನಿತು. ಅರಮನೆಯ ನಾಟಕ ಸಭೆಯವರು ಬಳ್ಳಾರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾಟಕಾ ಭಿನಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ದಂಡಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ (ಎಂದರೆ, ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟನಿಂದ) ಬಂದಿದ್ದ ಲೈಸ್ಬನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ರವರು, " ಈತನ ಅಭಿನಯವು ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ. ಇವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಟರ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಶ್ರೀಷ್ಟರು ಕೂಡ ಒಥೆಲೋ ವಾತ್ರಾಭಿನಯದಲ್ಲಿ ಈತನನ್ನು ಮಾರಿ ಸುವರೇ ಎಂಬುದು ಸಂದೇಹಾಸ್ಟದವಾಗಿದೆ?? ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಟರಾದ ಸರ್ಟನ್‌ ರಾಮರಾಯರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಸರ್ಟನ್‌ ರಾಮರಾಯರ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಬೆರಗಾದ ಬಳ್ಳಾರಿಯ ಮಹಾಜನರು ಅವರಿಗೆ ಮೆರೆವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಆ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲ ಹಲವು ಮನೆಗಳ ಸದ್ಗೃಹಸ್ಥರು ಅವರಿಗೆ ಆಗಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕೃ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಆರತಿಮಾಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಕಲಾಭಿಮಾನನನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನಟರಿಗೆ ಗೌರವ ಶೋರಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರು ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವು ನಡೆಯಿತು. ಕಾಪಾಲಿ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಸರ್ಟನ್‌ ರಾಮರಾಯರು ಹಾವಾಡಿಗರಿಂದ ತಂದಿದ್ದ ನಾಗರ ಹಾವುಗಳನ್ನೇ ಮೈಗೂ, ತಲೆಗೂ, ತೋಳುಗಳಿಗೂ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದು * ಈಚೆಗೆ ಸ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಪಾತ್ರ ಮು ಂತಾದುವುಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ನವರಲ್ಲ ; ಅನರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿಂದಿನನರು. ೧೨೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು ಸಭಿಕರನ್ನು ಸ್ತಂಭೀಭೂತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು, ಆಗ ನುಡಿಸಿದ ನಾಗಸ್ವರ ವನ್ನಾಲಿಸಿ ಆ ನಾಗರ ಹಾವುಗಳೆಲ್ಲ ಹೆಡೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ ತಲೆದೂಗಿದ ಸೊಬಗನ್ನೂ ನಟನ ನರ್ತನವನ್ನೂ ಕಂಡು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮೆಚ್ಚಿ, «ಇಲ್ಲೇ ಹಾವುಗಳು ಇಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ. ಇನ್ನು ಶಿವನ ಮೈಮೇಲಿರುವ ಹಾವುಗಳೆಷ್ಟು ಚೆಕ್ನೋ! ನಾನು ಈ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಕು” ಎಂದು ಅಸ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಸರಿಜನರು ನೇಪಥ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋದಾಗ ಮುಹಾಸ್ತಾನಿ ಯವರು ಆ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಮೈದಡವಿ, ""ಶಿವನ ಆಭರಣಗಳು. ಶಿವ ಶಿವ, ಶಂಭೋ, ಶಂಕರ?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಆನಂದ ಪರವಶರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಪುಟ್ಟ ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿದ್ದ ವಜ್ರದುಂಗುರವನ್ನು ಸರ್ಟಿನ್‌ ರಾಮರಾಯರಿಗೆ ಸಾರಿತೋಷಿಕವಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸಿದ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಸರ್ಟನ್‌ ರಾಮರಾಯರ ಕೈಬೆರಳಿಗೆ ಧರಿಸಲಾಗುವಂತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರ ದುಂಗುರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಉಂಗುರ ವನ್ನು ತರಿಸುವಂತೆ ಬಕ್ಸಿಯವರಿಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಅವರು ಆ ಉಂಗುರವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, "" ಅಯ್ಯಾಜಿ! ಇಗೋ, ನಿಮ್ಮ ಉಂಗುರ! ಜೆರಳಿಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳ'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, "ಇದು ನಿನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ಸರ್ಬನ್‌ ರಾಮರಾಯರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಉಂಗುರ. ಅದೇಕೆ ಅವರು ಉಂಗುರಾ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟರು? ಇದರ ಬೆಲೆ ಕಡಿಮೆಯೆಂದೆ? ಇನ್ನೇನನ್ನಾದರೂ ಕಳುಹಿಸೋಣವೆ?'' ಎಂದು ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು, "" ಅಯ್ಯಾಜಿ! ನಿಮ್ಮ ಪುಟ್ಟ ಬೆರಳಿನ ಉಂಗುರ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಬೆರಳಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆಯೆ?” ಎಂದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ""ನಿಜ್ಕ ನಿಜ; ತೋರಲೇ ಇಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡದೊಂದು ವಜ್ರದ ಉಂಗುರವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಕೊಡಬೇಕು, ಅಲ್ಲವೆ?” ಎಂದರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರ್ರೀಯವರು ನಕ್ಕು, " ಕೊಡಬೇಕು, ಕೊಡಿ. ಕೊಡಿ. ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತ ಈ ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಯ್ಯಾಜಿ! ಬಕ್ತೆಯನರು ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರದುಂಗರಾ ಕಳುಹಿಸಿಯೇ ಇದನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ' ಎಂದು ಅಸ್ಪೃಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಅತುಳ ಹರ್ಷವೂ ವಿಪುಲ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಉಂಬಾದುವು. ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಹರೀ ಅವರು ಆ ವಜ್ಜುದುಂಗುರವನ್ನು ಸ್ತೀಕರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಬೆರಳಿಗೆ ಧರಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಿತೃನಿಯೋಗವುಂಟಾದ ಕಾರಣ, ಮಹಾರಾಜ ವದವಿಯ ಗುರುತರವಾದ ಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ತೀರ ಯಾಜಮಾನ್ಯದ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲ ಸಡೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ, ಉತ್ಸಾಹಪರತೆ ಸ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ನಿರಾತಂಕವಾದ ಸಾ ಸುಖವನ್ನನುಭವಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಅಧಿಕನಾದ ಅವಕಾಶವೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೇ ರೀಜೆಂಬಿರವರು ರಾಜ್ಯ ಭಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು ದೇನೋ ವಿಜ; ಆದರೂ, ತಮ್ಮ ಪುತ್ರ ರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರಿಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದೊಂದು ವೈತಿಷ್ಟ್ಯದಿಂದ ತಿಕ್ಚಣ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದಕಾರಣ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಿರ್ವಹಿಸಚೇಕಾವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿರು ತ್ರಿದ್ದು ವು. ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಸಮಸ್ತರ ತ್ಲಾಘನೆ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಗೂ ಪಾತ್ರರಾಣರು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿಯೂ ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸು ತ್ತಿದ್ದ ನ್ರೀತಿಸರತೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿಯೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರೂ, ಇತರರನೇಕರೂ ತಮ್ಮ ಕೋರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರಲ್ಲಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ದಕ್ಟಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾ ಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿಯೇ ಸೆರವೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಲು ಪ್ರಾ ರಂಭಿ ಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾಮಾತೃಪ್ರೀಯವರೂ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದರೂ ಆ ಬಗೆಯ ಯಾಜಮಾನ್ಯವನ್ನು ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ, ಪ್ರೀತ್ಯುತ್ಸಾಹಗಳಿಂದಲೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ, ಅವರ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸೋದರಿಯವರು (ಶ್ರೀ ಜಯಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರು) ಅಶ್ವರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಗಾಳಿ ಸವಾರಿಗಾಗಿ ಚಿತ್ರೈಸಲು ತಮಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ದ ಉತ್ತಮಾಶ್ಚಗಳ ಜೊತೆಯೇ ಬೇಕೆಂದು. ಮಹಾಸ್ತಾ ನಿಯವರಿಗೆ 'ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದರು. ಆ ಮಾತು ಗಳು ಕಿನಿಗಳಿಗೆ ಬಿಡ್ಡೊ ಡನೆಯೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಚಿಂತಾಕುಲ ರಾಗಿ ಪೇಚಾಡಿದರು. ಎಂದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳದಿದ್ದವರು ಅಂದು ಇಲ್ಲವೆಂದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿ ಉತ್ಸಾಹಭಂಗಮಾಡುವುದು 8೨6 ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಿಯವರು ಹೇಗೆಂದು ಅವರು ವಿಷಾದಿಸಿದರು. ಆ ಉತ್ತಮಾಶ್ಚಗಳಲ್ಲೊಂದರ ಕಾಲಿಗೆ ಮೂಗುಪೆಟ್ಟು ಬಿದ್ದು ನೋವಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಡೆಯು ತ್ರಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೇರೆ ಜೊತೆಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಲು ಕಳುಹಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಸಹೋದರಿಯವರು ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಜೊತೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಹೋದುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾವು ಅತ್ಯ ಂತ ವಿಷಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ದಾಗಿಯೂ, ತಮ್ಮನ್ನು ಕೃಮಿಸುವ ಗೊಡ್ಡ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಜಯ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರು, "" ತಮ್ಮಯ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಬೆಣ್ಣೆಯಂತೆ ಮ ದು ಎಂದರು. ೧೮೯೮ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ BE ಒಡೆಯರವರು ಅಶ್ವಾ _ರೋಹಿಗಳಾಗಿ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ನ ಆಯತಪ್ಪಿ ಬಿದ್ದು ಭುಜದ ಮೂಳೆಯು ಮುರಿದುಹೋಯಿತು. ಅವರು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು SANS ಸಾಧ್ಯವಿ ವಿಲ್ಲದೆ, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಹೊಂದಬೇಕಾಯಿತು. ಆಗ ಅವರ ಸೋದರರಾದ ಶಿ ಶ್ರೀಮನ್ರ ಸುಂ ಅವರಲ್ಲಿ ಪಿ ಪ್ರೀತ್ಯಾದರ ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಂಡ ಬಗೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿಡವಕೆಲ್ಲರೂ ಸಹೋದರರೀರ್ವರೂ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸೋದರರೇನಾದರೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ತಾವು ದಯಮಾಡಿದರೆ, ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಶಬ್ದವಾಗ ದಂತೆ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ, ಊಳಿಗದವರೇನಾದರೂ ಬೇಗ ಬೇಗ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟರೆ ಸಂಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ದೂರವಾಗಿ ಕರೆದು, "" ನಿಡ್ಲೆ ಬಂದಿದೆ. ಮೆಲ್ಲಗೆ ಓಡಾಡಿ. ಎಚ್ಚರವಾದೀತು”? ಎಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೮೯೮ನೆಯ ಇಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ಭಂಡಾರವನ್ನೂ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಸಂಚಾರ; ಶೃಂಗೇರಿಗೆ NN = ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವಮೊ ಗ್ಗ ಪ್ರಯಾಣ ಕಡೂರು ಮತ್ತು ಹಾಸನ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟುಗಳಿಗೆ ಸಂಚಾ ರಾರ್ಥವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋದರು. ಅವರು ಗಳು ಶಿವಮೊಗ್ಗಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಕ್ಟಿನ ಜೋಗದ ಜಲಪಾತದ ಅದ್ಭುತ ಸೌಂದರ್ಯ ವನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಗರ, ಕೊಡಚಾದ್ರಿ, ತೀರ್ಥ ಹಳ್ಳಿ, ಶೃಂಗೇರಿ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಬಾಬಾಬುಡನ್‌ ಬೆಟ್ಟ, ಬೇಲೂರು, ಪಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೨ಓ ಹಳೇಬೀಡು-- ಮುಂತಾದುವಕ್ಕೆಲ್ಲ ದಯಮಾಡಿ ಅನಂತರ ಮೈ ಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶೃಂಗೇರಿಗೆ ೧೮೯೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೭ನೆಯ ತಾರೀಖು (ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ ೧೮೨೧ನೆಯ ವಿಳಂಬಿ ಸಂವತ್ಸರದ ಕಾರ್ತಿಕ ಬಹುಳ ನವಮಾ ಬುಧವಾರ) ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯಸ್ವಾಮಿಗಳವರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಶ್ರೀ ನಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಾಲಯಹೊಳಗಿನ ಹನ್ನೆರಡು ಶಿಲಾಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದೊಂದು ಸಂಕ್ರಮಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿಲು ಬೀಳುವಂತಿರುವ ಶಿಲ್ಪರಚನಾ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಅವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೂ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಶೃಂಗೇರಿ ಮಠದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಮಠದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮಾಡಿದ ಮರ್ಯಾಡೆಗಳನ್ನೆ ಲ್ಲ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತುಂಗಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟ ಅವರುಗಳು ನರಸಿಂಹ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ಅಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರ ಉಪದೇಶ ವಾಣಿಗಳನ್ನಾಲಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಗುರುಗಳನ್ನಗಲಿ ಲಕ, "“ ಮನಸ್ಸೆಲ್ಲಾ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಲಾರದೆ ಕಳವಳವಾಗುತ್ತಿದೆ?? ಎಂದರು. ಆಗ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಮಂದಸ್ಮಿತದಿಂದ, “ಇಲ್ಲಿಯೇ ಈ ದಿನ ನಿಲ್ಲು ವುದಾಗಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರಿಗೆ ಹೇಳಿಬಿಡಬಹುದಲ್ಲವೆ? ಮಹಾರಾಜರವರು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೇನೂ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲವಷ್ಟೆ! ಮೇಲಾಗಿ ನಮಗೂ ಅಮಿತವಾದ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, “ಅವರು ನಮ್ಮ ನಿದ್ಯಾಗುರುಗಳು. ನಾನು ಈ ದಿನ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿಜ್ಞಾವಿಸಬೇಕಾದುದೇ ಅಲ್ಲ. ಅವರು ಅನುಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರ ಆಗಬಹುದೇ ಹೂರತು ಅನ್ಯಥಾ ಕೂಡದು?” ಎಂದು ಬಿನ್ನನಿಸಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಭರಿತರಾಗಿ ತಾವೇ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಅಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಡಿದ್ದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರು ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಅವರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳು ೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಾಪಕರುಗಳೊಡನೆಯೂ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳೊಡನೆಯೂ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ೧೨೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಕೊಂಡು ಬರಲು ಸಂಚಾರಹೊರಟಿರು ; "" ಡೂಪ್ಲೆ'' ಎಂಬ ಜಹಜಿನಲ್ಲಿ ಮದರಾಸು ನಗರದಿಂದ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ವೈಸ್ರ್ರಾಯಿಯವರಾ ಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ ಅವರನ್ನೂ ಸೈನ್ಯಾಧಿನತಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಗಳಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕಚನರ್‌ ಅವರನ್ನೂ ದಲ್ಲಿಯ ಸಂಚಾರ ಸಂದರ್ಶಿಸಿ, ಕುಚ್‌ಬಿಹಾರ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾ ರಾಜರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸಡೆದು, ಕಾಶೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈನಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಹಾರಾಜರನರಾದ ಪ್ರೀ ಪ್ರಭುನಾರಾಯಣ ಸಿಂಹ ರವರ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿದ್ದ ರು; ಕಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದಾ ಗ ಡಾರ್ಜೀಲಿಂಗ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿ, ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ಸಾರಿ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ RR ; ಆಗ್ರಾ ನಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಜಗತ್ತ ಸಿದ್ದ ವಾದ ತಾಜಮಹಲ್‌ ಕಟ್ಟ ಡವನ್ನು RES ಅಲ್ಲಿಗೆ ಘನ ಪ್ರಭುಗಳಾಗಿರತಕ್ಕವರು. ಮಾತ್ರ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಜೋಡು ಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯದೆಯೇ ತಾಜ್‌ಮಹಲಿನೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸರಾಂಬರಿಸ ಬಹುದೆಂಬ ನಿಯಮವನ್ನರಿತಿದ್ದೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ಜೋಡು ಗಳನ್ನು ಹೊರಗೇ ಬಿಡುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಬರಿಯ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸ ಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿನ್ಲವೆಂದು ಜೊತೆ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಗ್ರಾ ನಗರದ ಮಹಾಶಯರು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಾ ಸ್ನಾಮಿಯವರು, « ಲೋಕೋತ್ತರ ಸೌಂದರ್ಯ ನಿಧಿಯ ಎದುರಿಗೆ ಗೌರವ ತೋರಿಸಬೇಕಾದುದೇ - ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಧರ್ಮ'' ಎಂದು ಅಪ್ಪ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ಆ ಸಲದ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಗೋಕುಲ ಬೃಂದಾವನ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ, ಲಕ್ನೋ, ಕಾನ್ಫುರ, ದೆಹಲಿ, ಅಮೃ ತಸರ, ಲಾಹೋರ್‌ ಮುಂತಾದ ನಗರಗಳಿಗೆಲ್ಲ ದಯಮಾಡಿಸಿ, 1 ಜಾ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸಯ್ಯಾಜಿರಾವ್‌ ಗಾಯಕವಾಡ ಮಹಾರಾಜರವರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಆ ಬಳಿಕ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿ, ಕೋಟ್ಯಧೀಶ್ವರರಾದ ಸರ್‌ ಟಾಟಾ ಅವರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಬಿಜಾಪುರ, ಹಂಪೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿಯ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಸಂಪತ್ತಿ “ಯನ್ನವ ಲೋಕಿಸಿ ಮೈ ಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಮಹಾಪ್ರ ಗಳವರ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಪ್ರವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಢಿಮೆಯಿಂದ ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡ ಮಹಾಶಯರೊಬ್ಬರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರೊಡನೆ “ ತಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರನರು ಇ ಬಣ ೬೮ ೧೫೧೦೦೮ಗಜಂಜ ಐತಣ ಗ ಪಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ತತ್ತಿ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೋಡಿ!” ಎಂದು* ಹೇಳಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರಿಗೆ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗುವ ವೇಳೆಗೆ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ಬಳೆಯಬೇಕೆಂಬುದು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯ: ವರಿಗಿದ್ದ ಅಭಿಲಾಷೆ. ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿವಾಹ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜವಂಶದಿಂದ ಮಹೋತ್ಸವ ಕನ್ಯಾ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗಿದ್ದುದನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರು ಕನ್ಯಾನ್ವೇಷಣ ಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ದಾರ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನನರನ್ನೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಎನ್‌. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರನ್ನೂ ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಕಾಥ್ಯವಾಡ ಸಂಸ್ಕ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೊಂದರ ವಾಣಾ ರಾಜವಂಶದ ರುೂಲಾ ರಾಣಾ ಸಾಹೇಬರವರಾದ ಶ್ರೀ ವಿನಯ ಸಿಂಹರವರ ಕುಮಾರಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಪ್ರತಾಪಕುಮಾರಿದೇವಿಯವರನ್ನು (ಆಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು) ತಂದು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಶಾರ್ವರಿನಾಮ ಸಂವತ್ಸರ ಜ್ಯೇಷ್ಟ ಶುದ್ಧ ನವಮಾ ಬುಧವಾರದ ದಿನ (೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ಆರನೆಯ ತಾರೀಖನ ದಿನ) ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸಿಂಹಲಗ್ನ ವೃಷಭ ಮಿಥುನಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವ ವಿಜೃಂಭಣೆ ಗಳೊಡನೆ ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿತು. ಅನೇಕ ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರುಗಳೂ ಇತರ ಮಹನೀಯರೂ, ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿ ದಯ ಮಾಡಿದ್ದರು. ವನೈಸ್ತಾಯಿಯವರು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನೊಪ್ಪಿಸಿ ಆ ನಿವಾಹದಿಂದ ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಣಿಯವರಿಗೂ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಗೂ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಸಂತೋಷಾತಿಶಯಗಳನ್ನು ಮದರಾಸು ಆಧಿಪತ್ಯದ ಗವರ್ನರವರು ಶ್ರುತಪಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನಾನಾ ರಾಜಮಹಾರಾಜರುಗಳ ಕಡೆಯ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳ ಕಡೆಯ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳು ಸಮರ್ಪಿತವಾದುವು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ದಾರ್‌ ಲಕ್ಸ ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಚೆಲುವಾಜನ್ಮುಣ್ಣಿ ಯವರನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವೈಭವ ವಿಜೃಂಭಣೆಗಳಿಂದ ನಿನಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ನೆರೆವೇರಿತು. ೫ "ಅಸ್ಟೇ ಮಹಾರಾಜಾ ಸಾಹೇಬ್‌ ಕೈಸೀ ಬಾತ್‌ ಕರ್ತೆ (ಹೈ ಹೆಮಾರ ಸಬಾನ್ಮೇ. 33 ೧೨೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ವಿಯವರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ, ಜೂನ್‌ತಿಂಗಳು ೧೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯವರೂ, ಕೊಡಗು ಪ ಪ್ರಾಂತ ದವರೂ, ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಪ್ಲಾಂಟಿರುಗಳೂ, ನಾನಾ ಸಂಘಗಳೇ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ, ನಿಜ್ಞಾಪನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನೊಫ್ಪಿಸಿ ದಾಗ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅನೋಫಘವಾಗಿ ಆಶುಭಾಷಣ ಮಾಡಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರು, ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿಐಯರವರು ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲ ಪರಮಾನಂದ ಭರಿತರಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡಿದರು. ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದುದು ಅದೇಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ಸಲವಾದುದ ರಿಂದ, ಸಭಾಕಂಪವಿಲ್ಲದೆ ಭಾಷಣಮಾಡಿಯಾರೆ-- ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲ ಸಂದೇಹಗ್ರಹಸ್ತರಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸಂತೋಷಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದ್ದುವು. ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೧೪ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಉಭಯ ದಂಪತಿಗಳೂ ದಿವ್ಯಾಭರಣ ಭೂಷಿತರಾಗಿ, ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಎರಡು ಆನೆಗಳಮೇಲೆ ಅಂಬಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವೈಭವದಿಂದ ಮೆರೆನಣಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಪುರಜನರು ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಡಿಗಳಮೇಲೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದರು. ಉತ್ಸವಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದು ನೆರದಿದ್ದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಮಂದಿ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ವಾದ್ಯಗಾರ ರಿಂದಲೂ, ಸೈನಿಕರಿಂದಲೂ, ರಾಜಬಂಧುಗಳ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳ ರಥಗಳಿಂದಲೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಶಯರುಗಳಿಂದಲ್ಕೂ ಪರಿವೃತವಾಗಿ ವಿಜೃ ಂಭಣೆಯಿಂದ ನಡೆದ ಆ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ರಾತ್ರಿ ಏಳು “ಅಂಟಿಗೆ ಹೊರಟು ನಗರದ ನಾನಾ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಐದು ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಯಾಯಿತು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ನಿವಾಹಾನಂತರವೂ "ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಟೂಲ್‌ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಗಲ ಮುಂದುವರಿದು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ ಒ್ರನಿದ್ಯಾಪ್ರೌ ಢಿಮೆಯಿಂದ ತಮ ಒ ಅಧ್ಯಾಪನ ಸದಾಚಾಕ ನಿಷ್ಠೆ ಕರುಗಳನ್ನು ಬೆರಗುಮಾಡಿದ್ದ ಷು. ತಮ್ಮ ಸದಾಚಾರ ನಿಷ್ಠ ಯಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ಬೆರಗು ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ pi ಎಂದೂ « ಸೋಡಾವಾಟರ್‌?' ಮುಂತಾದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನಾಗಲಿ, “ಬ್ರೈಡ್‌” ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೨೫ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಬ್ಬಗಳ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ರತಾದಿಗಳನ್ನಾಚರಿಸತಕ್ಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನಿರಾಹಾರ ದಿಂದಿದ್ದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವತಾರ್ಚನೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿ ಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಪಾಕರ್ಮ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದುಸಲ ನೀಲಗಿರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ಫರ್ನ್‌ ಹಿಲ್‌'' ಅರಮನೆಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮೈಲಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೋಟಗಿರಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಬೇಕೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ಲೇನರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದ ವೇಳೆಯು ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಸ್ನಾನಾದಿ ಪ್ರಾತರಾಹ್ನಿಕಗಳು ಸೂರೈಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಾಧ್ಯ ವಾಗಿದ್ದಂತಹುದು. ಆ ವಿಚಾರವು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬ ರವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವರಿಗೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸ ಲಿಚ್ಛಿಸದೆ ಅನರೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳೊಡನೆಯೂ, ಅಶ್ವಾ ರೋಹಿಗಳಾಗಿ ಹೊರಟೀ ಹೊರಟರು. ಬೆಟ್ಟಿ ಗುಡ್ಡಗಳ ಕಾಡು ಮೇಡುಗಳ-- ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮೈಲಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಿ ಬರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಯಾಣವು ಪೂರೈಸಿ ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರು ಗುವೆ ವೇಳೆಗೆ ಅಸರಾಹ್ನ ನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿಯಾಯಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರು ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಲ್ಫಾ ಹಾರವನ್ನಾಗಲಿ, ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಪಾನೀಯ ಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಮ್ಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೊತೆಯವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಫಲಾಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಪಾನೀಯ ಗಳನ್ನೂ ಸೇವಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡೂ ಸಹ, ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವ ನೇಳೆಗೆ ದಣಿದು ತಟ್ಟಾದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನೀರನ್ನು ಕೂಡ ಕುಡಿಯದೆ, ಅವರೆಲ್ಲರೊಡನೆಯೂ ವಿನೋದವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ಸ್ತಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತ. ಹರ್ಷಚಿತ್ತದಿಂದಿದ್ದು ಸ್ರ ಯಾಣವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ತಮ್ಮ ಸಾಹಸಪ್ರೇಮ ದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಾಸಕರಿಗೆ ನಿಸ್ಮಮವನ್ನೂ, ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಆತಂಕವನ್ನೂ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ಸಾಹಸಪ್ರೇಮ ಕಳವಳವನ್ನೂ, ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಿಗೆ ಭೀತಿ ಯನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸೂ ಸೂರ್ತಿಯಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ಸರ್ಕಸ್ಸಿನವನೊಬ್ಬನು ೧೨೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಿಂಗಣು ಹೊಡೆದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಅದನ್ನು ಅನುಕರಣ i ಹಿಂಗಣ್ಣು ಹೊಡೆಯ ಲನುವಾದಾಗ, ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರ ಜ್ಯೇ ಸಹೋದರಿಯವರು, «ಮುಂದೇನು ಗತಿ! ತಾಯಿ ತಾಯತ ಜ್‌ ಕಾಪಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ಭೀತಿಗೊಂಡರು. "ಗರಡಿ ಸಾಂ'' ಮಾಡಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದಿಂದ ಹಿಂಗಣ್ಣುಹೊಡೆದು ಸುರಕ್ಸಿತರಾಗಿ ಬಂದು ನಿಂತುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವರು ಆನಂದಭರಿತರಾದರು. ಮೇಕೆಗಳು, ಕೋತಿಗಳು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಶಿಕ್ಬಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವುಗಳ ಸಾಧಕಗಳನ್ನುಆಪ್ತರ ಮಂಜನ ದಶ ಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಾವು ಕುದುರೆಗಳಮೇಲೆ ಸವಾರಿಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಕಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ, ಸರ್ಕಸ್ಸಿನವರನ್ನು ವಿತಾರಿಸುವ ನಾಹಸ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಾಪಕರುಗಳನ್ನೂ, ಮಹಾಮಾತೃ ಶಿ ಶ್ರೀಯವರನ್ನೂಮತ್ತು ಇತರರನ್ನೂ ಅವರು ಸಂತೋಷಸಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯವರಲ್ಲಿ ಸಾಹಸ ಪ್ರಿಯರಾದ ಕೆಲವು ಮಂದಿಗಳೊಡನೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಸರ್ಕಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು "(ರಿಂಗ್‌ ಮಾಸ್ಟರ್‌?' ಆಗಿ ದಸರಾ ಉತ್ಸವವು ಪೂರೈಸಿದ ಮೇಲೂ ಕ್ರಿಸ್ಮನ್‌ ರಜಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ಥ ಯವರೇ ಸ ಸಮು ಒಖದಕ್ಷಿ ಸ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನೆ ರ್ವಡಿಸುತ್ತಿ ದ್ಬ ಶು ಕುದುರೆಗಳಿಗೂ ಇತರ ಪ್ರಾ EN ಶಿಕ್ಸ್ರ ಕೊಟ್ಟು ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯ ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು Ss “" ರಾಕೆಟ್ಸ್‌ ಚೆಂಡಾಟಿದಲ್ಲಿಯೂ, “ಸಪೋಲೋ'” ಚೆಂಡಾಟಿದಲ್ಲಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸ್ತ್ರಥಮ ಸಜಿ ಯವರು. ನೀಲಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳಾಗಿ ಬೇಟಿ ನಾಯಿ ಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯೂರೋನಿಯನ್‌ ಬೇಟೆಗಾರರೊಡನೆ ಹೊರಬಾಗ, ಪ್ರಾ ಣಾಪಾಯಕ್ಕೂ ಲಕ್ಷ್ಮಮಾಡದೆ ಹಳ ಕೊಳ್ಳೆ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕಡಿದಾದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಸೀಮ ಧೆ ಫ್ಲೈರ್ಯದಿಂದ ಕುದುರೆ ಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾಯಿಗಳು ಹೋದಕಡೆಗೆ ಅದನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ತ ವಿಚಾರ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಥಮಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿ ಗಿದ್ದ ಮನೋಜ್ಞ ವಾದ ಥ್ಯೇಯ. " ಯಾರ ಕೀರ್ತಿಜ್ಯೋತಿಗಳಂತೆ ಇಂದು ವಿದ್ಯುಚ್ಛ ; ಕೀಯ ದೀವಗಳು po) ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ | ಬೆಳಗುತ್ತಿವೆಯೋ ನಿದಾ ಖಭ್ಯಾಸ ೧೨೭ ಆ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರಿ € ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರು ರೀಜೆಂಟರಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡ ಮೇಧಾನಿಗಳಾದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಸಲಹೆ ಸಾಹಸಗಳ ನಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಶಿವನಸಮುದ್ರ ಜಲಪಾತದ ಬಳಿ ನರ್ಪಾಡಿಗೆ ಯಲ್ಲಿ ಕಾವೇರೀ ನದಿಯ ಜಲದಿಂದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ ಯಂತ್ರಗಳು ಸ್ಥಾ ಫಿತವಾದುವು. ಆ ಏರ್ಪಾಡು ನಡೆದುದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು ಕೂಡ ತುಂಬದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರೂ ಸಹ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಗೆ ಹಾಟ 01 ಬಹುಶಃ ಅನೇಕರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಾರದು. ಈ ನೆಚಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗಿದ್ದ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯೂ, ಸ್ಫೂರ್ತಿಯೂ, ಸ್ರತಿಜೆಯೂ, ದೇಶಾಭಿಮಾನವೂ, ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುವೆಂದು ತೋರುವುದು. ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ಕರ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರನರು ಸಲಹೆಮಾಡಿದಾಗ್ಗೆ ನಿದ್ಯು ಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡಿ ದೂರ ಪ ಶ್ರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುವ ಏರ್ಪಾಡು ಅಮೆರಿಕಾ 22 ನಯಾಗರ ೫೫ 00% ಜಲಪಾತದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರತು ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಸ್ರಸಂಚದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದಾದ ಅಂತಹದೊಂದು ಏರ್ಪಾಡು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಜಿಯಾ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಸಲಹೆಯು ಅವರಂತೆ ಮೇಧಾನಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದ ಹಲವು ಮಂದಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಿಗೆ ನಿಲಕ್ಸಣವಾಗಿ ತೋರಿತು. ಕೆಲವರು ಅವರನ್ನು ಅನಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ಆ ಏರ್ವಾಡನ್ನು "ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರನರ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವೃಧಾ ಭ್ರಾಂತಿ” ಎಂದು ಕರೆದು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕು ತೃಪ್ಲಿಸಟ್ಟು ಕೊಂಡರು. ಆದರೆ, “ಸರ್‌. ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವೃ ಧಾ ಭ್ರಾ ಂತಿ''ಯುಂದಲೇ ಇಂದು ಮ್ಫೆ ಸೂರು ಸಂಸಾ ನ ದಲ್ಲಿ ನಿದ್ಯುಚ್ಚ ತೆ ಯ ದೀಪಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿ ರುವುದು! ಮಾಶಾ ತ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾ ೪೩101 ಹೊರತು. ಉಳಿದ ನಾನಾ ದೇಶಗಳವರಿಗೂ ಜಲಪಾತದಿಂದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗಲಿ ಭರವಸೆಯಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತೀಯ ರೊಬ್ಬರ ಸಲಹೆಯಮೇಲೆ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಂತಹ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಚ ರೀತಿ ಮಾಡುವ ನಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಿಶ್ಯಾಸವೇ ಆಗ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ೧೨೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಥಾಮಿಯವನರು ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಹುದ್ದೇದಾರರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ್ದಿತು. ಆ ಉದ್ಯಮವು ಸಫಲನಾದೀತೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಡ್ಮಂಡ್‌ ಕ್ಯಾರಿಂಗ್ಟನ್‌, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಹೋಮ್ಸ್‌, ಕರ್ನಲ್‌ ಸೆನಿಕ್ಟಿಕ್‌, ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌ ಲೊಬಿನಿಯರ್‌ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರ ಭರವಸೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಹು ಮಂದಿಗಳು ಶಿವನಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಆ ಏರ್ಪಾಡಿಗೆ ವಿರೋಧಿಗಳಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸೊಪ್ಪದೆಂದು ತಮ್ಮ “ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧವಾದ?” ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಅದ್ಭುತವಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ನ್ರೌಢಿಮೆಯು ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಾವನಾಗಿದ್ದುದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅನರಲ್ಲೊಬ್ಬರಂತೂ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಹಣವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಲಕ್ಬ್ಪಗಟ್ಟಲೆಯಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಾಳು ಮಾಡಬಹುದೆಂದೂ, ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹಣವನ್ನು ಪೋಲು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದೂ ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಮೇಧಾನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರ್ರೀ ಯವರಿಗಿದ್ದಿತಾದರೂ ಈ ಬಗೆಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯದ ದೆನೆಯಿಂದಲೂ ಆ ಏರ್ಪಾಡಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಲಕ್ಸ್ಸ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಭಾರಿ ಮೊತ್ತವನ್ನು ನೆಚ್ಚಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರಿಂದಲೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿ ಕೊಡುವುದೇ ಬಿಡುವುದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತು ಅವರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಬಗೆಯ ಸಂಧಿಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಸಲಹೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಅನ್ರಾಸ್ತನಯಸ್ವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರಿಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರಿಂದ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೂ, ಶ್ಲಾಘನೆಯೂ ಲಭಿಸಿದುವು. ಅವು ಲಭಿಸಿದ ಸನ್ನಿವೇಶವೂ ಬಂದುರವಾದುದು: ಅಮೆರಿಕಾ ಖಂಡದಿಂದ ಭರತ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ರವಾಸಿಯೊಬ್ಬರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ದಯಮಾಡಿದ್ದರು. ಅವರು ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶ ಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ಬಂದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವರನ್ನು ಕುರಿತು, " ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೂ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಸಾಮ್ಯವೇನಾದರೂ ಉಂಟಿ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅವರು, "ದೊಡ್ಡ ದೊಂದು ಸಾಮ್ಯವಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನ ದಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಪಾತಗಳಿವೆ. ಆದರೆ, ನಾವು ಧೈರ್ಯಮಾಡಿ ನಯಾಗರ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೨೯ ಜಲಪಾತದಿಂದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡಿ ಲಾಭ ಹೊಂದು ತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆ ಥೈರ್ಯ ಮಾಡಿಲ್ಲ'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಿಂದ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಮನಸ್ಸಿನಮೇಲೆ ನಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮವುಂಟಾಯಿತು. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದ್ದ ಏರ್ಪಾಡು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಹ ಏಕೆ ಸಫಲವಾಗಕೂಡದೆಂದು ತೀವ್ರಾಲೋಚನೆಗಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಶಿವನಸಮುದ್ರದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ವಿವರಗಳ ಸಮಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ, ನಯಾಗರ ನಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಏರ್ಪಾಡಿನ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತಮಗೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರಲ್ಲಿ ನಿಜ್ಞಾನಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೇ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ತಕ್ಕವರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ವಿಜ್ಞಾ. ಸನೆಯು ಅವರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಯಿತು. ಅವರು ಸಂತೋಷ ದಿಂದ ನಯಾಗರ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಏರ್ಪಾಡಿನ ಯಂತ್ರಾಲಯದ ನಿಶಿಷ್ಟ ವಿವರಗಳನ್ನೂ ಸಚಿತ್ರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾಯರವರ ವಶಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಓದಿ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಕಾರ್ಯವು ನೆರವೇರಿದ ಮೇಲೆ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ತಮಗೆ ದೊರೆತ ಉತ್ತರಗಳಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟ ರಾದರು. ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್‌ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಯಂತ್ರಾಲಯದ ಸರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ ಅಮೆರಿಕಾ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎ. ಜೆ. ಲೊಬಿನಿಯರವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಗಳನ್ನೊಸ್ಪಿಸಿದರು. ಶಿವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಯನ್ನುತ್ಪೃತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಏರ್ಪಾಡು ಲಾಭದಾಯಕವೆಂದೂ, ಅಮೆರಿಕಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದ್ದ ಏರ್ಪಾಡು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರದೆ ವಿಫಲವಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವೆಂದೂ, ಒಂದುವೇಳೆ ಅದರಿಂದ ನಷ್ಟವೇ ಆಗುವುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೂ ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಯಶಸ್ಕರನೆಂದೂ, ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಸರ್‌. ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರಿಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಸಹ ಅದೇ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿ ಶಿವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ 8 F ೧೩೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವ್ಯ ವಸ್ನೆಯು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಕಾ ನಕ್ಕೇ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯವೆಂದೂ, ಅದು ಮಾತ ಸಫಲನಾದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಅಭ್ಯು ದಯ ಸಾಧನೆಗೆ ಸ ಸಹಾಯವೆಂದೂ, ಅಮೆರಿಕಾ eS ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದವರೂ ಎಡೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕೆಂದೂ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿ ಮಹಾಮಾತ ತೃಶ್ರೀಯವರಲ್ಲಿ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಈ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ಪ ಶ್ರ ವೇಶಿಸದೆ ತಟಿಸ ರಾಗಿದ್ದ ಪಕ್ಬಕ್ಕೆ ಶಿವನ ಸಮುದ್ರ ನಲ್ಲ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಕ ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ತಿಯ ಏರ್ಪಾಡೇ “ಬಹುಶಃ ನೆರವೇರುತ್ತಿ "ರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಇಂತು ಚಟು ಮಹಾಸ್ರಭುಗಳವರು ವಯಸ್ಮರಾಗುತ್ತ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ, ತಮಗೆ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ 'ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಠಪ್ರವಚನಗಳಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗದೆ, ಸಂಡಿತ ಶ್ರದ್ಧಾ ಜ್ಯೋತಿಯ ರುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಏರ ಅವರು ತನಿ ಬೆಳಕು ಗಳಿಂದ ತತಾ. ರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಧರ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಯು ದಿನದಿನವೂ ವ ದ್ವಿಗೊಂಡಿತು. ಒಂದು ಸಲ್ಲ ಮೇಧಾವಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಸರ್‌. ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ರವರ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದಾಗ್ಗೆ, ಜಟಲ ನಿಚಾರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರ ವಾದ ಸರಣಿಯಲ್ಲು ಕುಂದುಂಟೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಮೋಸಹೋಗಿ ಎಡವನಿದ್ದರೆಂದೇ ನಂಬಿದ್ದರು. es ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಶಿ )ೀೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸಮಕ್ಸಮ ದಲ್ಲಿ ಸಂಡಿತರೊಬ್ಬರು ತತ್ತ್ವ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದ ಸರ್‌. ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು, “ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಚಿತ್ತಕ್ಕೇಕೆ ಆಯಾಸಕೊಡುತ್ತೀರಿ? ಈ ದರ್ಶನಗಳು, ಈ ರಗಳೆ, ಇದೆಲ್ಲಾ ಸಾಕು. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರೇ ಎಡವಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೇಕೆ, ಈ ನಾದಗಳು!” ಎಂದುಬಿಟ್ಟ ರು. ಅನ್ಬದೆ ತಮ್ಮ 'ಅನುನಾನವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಪಂಡಿತರು ಸೈಚ್ಯಾನು ಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತ, ಬಲನಂತ ವಾಗಿ ನಗುತ್ತ, "" ನಾವು ಯಾರನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ವಾದದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸ ಬಹುದು. ದಿಗ್ಗ ಜಪಂಡಿತರುಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪದ ದಿನಾನರವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮೆಚ್ಚಿಸುವಹಾಗಿಲ್ಲ'' ಎಂದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ಕಾಮಿಯವರು ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೩೧ "ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವನರೇ! ತಾವು ದೊಡ್ಡವರು; ಬಹಳ ತಿಳಿದವರು. ಆದಾಗ್ಲೂ ತಮಗೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗದೆಹೋಗಿರಬಹುದು. ಮತ್ತೊಂದುಸಾರಿ ಓದಿದರೆ ತಮಗೇ ಹೊಳೆಯಬಹುದು. ಆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ದೋಷ ವೆಣಿಸಬಹುದೆ?'”' ಎಂದರು. ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿರಲಿ. ಉದ್ದಾಮ ಪಂಡಿತ ರೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೂ ನನ್ನ ಸಂದೇಹವನ್ನು ನಿವೃತ್ತಿಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ನಕ್ಕು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ದೀಪವೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿ, «ಈ ದೀಪದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಬೆಳಕಿದೆ. ಆ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ದೀಪದಂತೆ, ಈ ದೀಪವು ಬಹಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ. ಅದೆಲ್ಲಾ ಸರಿ. ಆದರೆ, ಈ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣದೆ ಇರುವ ದೂರದ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲಾ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೆ? ಈ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕನ್ನು ಅಳೆದು, ಅದೂ ಇಷ್ಟೇ ಎಂದುಬಿಡಬಹುದೆ? ಅದು ನ್ಯಾಯವೆನಿಸೀತೆ??' ಎಂದು ಕೇಳಿ ಮೃದುವಾಗಿ ನಕ್ಕರು; ಕೊನೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ನಾಯಿತೇನೋ ಎಂದು ಶಂಕಿಸ್ಕಿ, «ತಾವು ದೊಡ್ಡವರು. ಚಿಕ್ಕವನ ಮಾತಿಗೆ ಬೇಸರಪಡದೆ ಮನ್ನಿಸಬೇಕು?” ಎಂದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, "" ಈ ನಿನಯವೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಭೂಷಣ. ನಾನೆ್ಲರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಜೆಗಳು'' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿ ಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೊಂದೂವರೆ ಘಂಟಿಯ ತನಕ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಭಾಷೃವನ್ನುಓದುತ್ತ ಆಶೋಜಚನಾನಮಗ್ನರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ನೂತನ ನಿಚಾರ ನೊಂದು ಹೊಳೆದು ಸಂದೇಹ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ, ಅವರು ಘಟ್ಟಯಾಗಿ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, " ಹುಡುಗ ವಿವೇಕದ ಸಂಗತಿ ಯನ್ನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನೇ! ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯನೇ ಮೋಸ ಹೋಗುವಾತ? ಜಗದ್ಗುರೋ! ಸರ್ವಾಸರಾಧವಾಯಿತು; ಕ್ಪಮಿಸಬೇಕು?' ಎಂದರು; ಅವರ ಪತ್ಚಿಯವರಾದ ಧರ್ಮಾಂಚೆಯವರು ಆತಂಕದಿಂದ ಓಡಿಬಂದು ಮಾತನಾಡಿಸಿದಾಗ, “" ಪಂಡಿತರುಗಳನ್ನು ದೀಸಕ್ಕೂ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ರನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅಂಜನವನ್ನು ಹಾಕಿದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಿ ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಪ್ರಭುಸದವಿಯು ಅಡ್ಡವಾಗಿದೆ?' ಎಂದರು, ೧೩೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಂಯವರು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರೂ ಸಹ, ತಮ್ಮ ಅಗ್ರ ಜರ ಮೇಲ್ಪಜ್ಕಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ದಿನ ದಿನವೂ ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, “ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಮುಂತಾಡ ನಾನಾ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಸಂಗೀತ, ಚಿತ್ರಲೇಖನ ಮುಂತಾದ ಲಲಿತಕಲೆ ಒಡೆಯರವರು ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರ ಗುರುಭಕ್ತಿಯೂ ವಿನಯಶೀಲತೆಯೂ ಅವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯ ವಾಗಿದ್ದುವು. ಅನರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಅಪಾರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವರ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಯವರೊಬ್ಬರು. ಅಸಮಾಧಾನಮಾಡಿಕೊಂಡ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಅರ್ಥವು ಅದಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಇಷ್ಟರಮೇಲೂ ಸಮಾಧಾನವಾಗದಿರುವ ಪಕ್ಸಕ್ಕೆ ದಯವಿಟ್ಟು ಕ್ಪಮಿಸಿ?' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಕುದುರೆಗಳ ಸಂಬಂಧವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಓದಿದರೂ ಅವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗು ತ್ರಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಹಾರವಸ್ತುಗಳ ಗುಣಾವಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಆಹಾರ ವಿಜ್ಞಾನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಅನರು ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಫ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಸ್ನೇಹ ಮಮತೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಅಗ್ರಜರ ಮೇಲ್ಪಜ ಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮಗೆ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯವುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವನಿದ್ದುದನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಾಡದೆ, ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದರು. ಇನ್ನೊಂದುಸಲ «ರೋಡ್‌ ಮಾರ್ಚ್‌?” ಮಾಡಲುದ್ಯುಕ್ತರಾಗಿ "« ಬ್ಯಾಂಡ್‌? ನುಡಿಸಿಕೊಂಡು ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಎಳೆಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹೆಡೆ ಯಾಡಿಸುತ್ತಿದ ದೊಡ್ಡ ನಾಗರಹಾನಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ನಿಸತ್ತು ಒದಗುವಂತಿದ್ದುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತಮಗೇ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯ ಸಂಭವಿಸುವಂತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡದೆ ವರ್ತಿಸಿ ಅವರು ಕೃತಕಾರ್ಯರಾದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಟರಿಗೆ ಪಾರಿಶೋಷಿಕಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾಟಕ ps ೧೧೧೬೦೧೦೩ ೬ soe Tee ೧೫೫೩೧6 ನೀಂಬಭ “ಆ “ಡಲ ಜಲಜ ೧೫೦೧೯೦೮ ಇಂ c2eeeo 2) ce ಇ “೦ಆ ಬೀಜ ಇ ರಾಂ ೧೫೧೧೧ ಬಂಂಣಂಣನ ಅವಿಂಂ೩ ಇ ಬಲಲ pS ಇ ಐeಂ೯ಊuಂಬಲ್ಲ ಆ೧೧೫ಜಂ೧ ೧ IA `ಇ ಇ se ೨೧೦೫ ಗುಧ ಐ೬೦£8 ೦೫೬೮ :೧೧ಜಜ೧೧೯ಈೀಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ದಿಪಿತ್ಲಿ ದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನಿತ್ತು, ಕಲಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸು ಶರು. ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ “"ಅಪ್ಪೂ ಕಂಸೆನಿ'” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಾರ್ಸೀ ನಾಟಕ ಸಂಘದವರು ಮುಂಬಯಿ ನಗರದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆದುವು. ಆಗ ಆ ನಾಟಕ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯರು ದಯಪಾಲಿಸಿದುವಬ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಜ್ಯೇಷ್ಟಪುತ್ರ ರಿಂದಲೂ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರಿಂದಲೂ ನಟರಿಗೆ ಶಾಲುಗಳು, ವಜ್ರದುಂಗುರಗಳು ಮುಂತಾದ ವಾರಿತೋಷಿಕಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. " ಅಸ್ಪೂ ಕಂಪೆನಿ''ಯವರು ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲದ ಮೇಲೆ "“" ಪಟೇಲ್ಸ್‌ ಕಂಪೆನಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಾರ್ಸೀ ನಾಟಕ ಸಂಘದವರು ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರನರು ಆ ಸಂಘದ ನಟನಾದ ಕೃಷ್ಣನೆಂಬೊಬ್ಬ ಬಾಲಕನ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ಪಾರಿ ತೋಷಿಕಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯವರೊಡನೆ ಅವನ ಪ್ರಶಂನೆಗಾರಂಭಿಸಿದರು. ವರ ಜೊತೆಯವರು ಒಂದು ದಿನ ಕ್ರೈಸ್ತ ಶವಗಳನ್ನು ಮಲಗಿಸಿ ನಮಾಧಿಯೊಳಕ್ಕಿಳಿಸುವ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ (**ಕಾಥಿನ್‌??) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದೊಂದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಗದದ ರಟ್ಟನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ, ಮರದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿ ಸೀಸವನ್ನು ತುಂಬಿದ್ದ ವಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯ ಚತುರಂಗದ ಕಾಯಿ ಯೊಂದನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿ, ಮರಾಟಾವಂಗಡದವರು ಶವಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವಾಗ ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳನ್ನನುಕರಿಸುತ್ತ, ""ರಾಂರಾಂ ಸತ್ಯ ಹೈ. ಕೃಷ್ಣಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚಿಟ್‌ ಹೈ? ಎಂದು ಚೀರಿಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ತಾಪ ಮೆಚ್ಚಿದ್ದ ನಟನಾದ ಕೃಷ್ಣನೆಂಬ ಬಾಲಕನಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿ ಗಳೇ ಹಾಗೆ ಅಮಂಗಳವನ್ನು ಕೋರಿದರಲ್ಲಾ ಎಂದು ಅಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಿ ಮತ್ತೊಂದು ಚತುರಂಗದ ಕಾಯಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ಅಸಹಾಸ್ಯಕೂಟದ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಯೊಬ್ಬರ ಕಡೆಗೆ ಅದನ್ನೆಸೆದರು. ಅದು ಅವರ ಕಪಾಲಕ್ಕೆ (ಕೆನ್ನೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗಕ್ಕೆ) ತಾಕಿ ವೆಟ್ಟಾದುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಷಾದಪಡುತ್ತ ನಿ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ತಮ್ಮ ಕರವಸ ಸ್ತವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲದ್ದಿ ಅವರಿಗೆ ಶೈತ್ಯೋಪಚಾರಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಿವ ನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಸಜ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಧ್ಯಾ ಯಿಗಳೊಡ ನೆಯೂ, ಅಧ್ಯಾ ಪಕರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಸತ ಮಾನ್‌ ನವೆಂಬರು ಎಸ್‌. ಎಂ. ಚ ಸಾಹೇಬರೇ ಮುಂತಾದ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ವರೊಡನೆಯೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶ ಗಳಿಗೂ ಸಂಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ದಯಮಾಡಿ ಸಚ ದುರ್ಗ, ಮದ್ದಗಿರಿ: ದೇವರಾಯನದುರ್ಗ, ತುಮಕೂರು, ಶಿವಗಂಗೆ, ಕುಣಿಗಲಿನ ಅಶ್ವಪಾಲನ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಮೇಲುಕೋಟೆ, ಮುಂತಾದ ಸ್ಪಳ ಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದರು. ಮಧುಗಿರಿಯ ಬೆಟ್ಟವು ಬಹಳ ಕಡಿದಾಗಿರುವ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕುಂಭಿಯನ್ನು ಸೇರುವುದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವರಿಗೂ ಅದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಶ್ರಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಧುಗಿರಿಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ನಿರಾಯಾಸವಾಗಿ ಜೊತೆಯವರೆಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆ ಕುಂಭಿಯನ್ನೇರಿದುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸ್ಮರಿಸಿ ಅನಂದ ಸಡುವ ವೃದ್ಧರು ಈಗಲೂ ಮಧುಗಿರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಶಿವಗಂಗೆ ಬೆಟ್ಟದ ಕುಂಭಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಬಸವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಸಿಣೆ ಮಾಡುವುದಂತೂ, ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದೇ ಕೈಕೂಳ್ಳ. ಬೇಕಾದ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯ. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಾಹಸಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಫಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿ ಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಆ ಸಂಚಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಗರ ಗಳಲ್ಲಿಯ ಜನ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಗ್ರಾ )ಮಾಂತರಗಳೆ್ಲಿಯ ಜನ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಮ್ಯ ವೈಸಮ್ಯಗಳನ್ನು ಗ ಒಸುತ್ತ, ಬಿಡಾರಮಾಡಿದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ದರ್ಬಾರುಗಳನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿ ತನ್ನು ದಿವ್ಯ ದಶ ೯ನದಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ಭಾಷಣಗಳ ಸಿನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರ ತಿಗೆ ಆಹ್ಲಾದ ದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತ, ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿ ಬಾಲಕ ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಲಾಡು ಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಸಿ ಅರ್ಹರಾದವರಿಗೆ ಪಾರಿತೋಷಿಕಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿ ಸುತ್ತ, ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೂ, ಮಸೀತಿಗಳಿಗೂ, ಜೈನ ಬಸ್ತಿಗಳಿಗೂ, ಚರ್ಚುಗಳಿಗೂ ದಯಮಾಡಿ ದೈವಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ವೃ ದ್ರಿ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳು ತಿ ತ್ರಿದ್ದರು. t ಆಗ್ಗೆ ಅದರ pi ಮದ್ದಗಿರಿಖ ಂದಿದು ಈಚೆಗೆ ಮಧುಗಿರಿಯೆ 2ದು ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಿದ್ಕಾಭ್ಯಾಸ ೧೩8 ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗೆ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ರ್ಕುನ್‌ರವರು ರಾಜಧಾನಿಗೆ ದಯಮಾಡಿ, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಜ್ಞೀ ರೀಜೆಂಟಿರವರ ಮತ್ತು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ಸನ್‌ ಕ ತ್‌ ಶ್ರ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಆದರಾತಿಥ್ಯಗಳನ್ನು ರವರ ಆಗಮನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. “ಟೌನ್‌ಹಾಲ್‌” ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಲೋಸನ್ರತಿಮೆಯ ಅನಾವರಣ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, " ಜ್ಯೂಬಿಲಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಡಿಸಿದ್ದ ವಸ್ತು, 0 ಪ್ರದರ್ಶನ ವ್ಯವಸೆ ಯನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ 'ತೆರಳಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗ ಳವರು ತಮ್ಮ ಅನುಜರಾದ ಶ್ರ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವ ರೂಡನೆಯೂ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಾಪಕರು, ಸಹಾಧ್ಯಾಯಿಗಳು, ಪರಿಜನರು ವರೊಡನೆಯೂ ಬರ್ಮಾ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬರ್ಮಾ ಪ್ರಯಾಣ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲುದ್ಯುಕ್ತರಾದರು. ಮಹಾ ಶ್ರೀಯವರ ಅವೃಣೆಯನ್ನೂ ಆತೀರ್ಪಾದ ಗಳನ್ನೂ ನಡೆದು, ಅವರುಗಳು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಿನ್ಲ ಮದರಾಸು ನಗರದಲ್ಲಿ *"ಜಬಿಂಗ್ಲಾ'' ಎಂಬ ಜಹಜನ್ನೇರಿದರು. ಬರ್ಮಾ ದೇಶದ ಮಹಾಜನರ ಪ್ರತಿಥಿಧಿಗಳೂ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ರಂಗೂನ್‌ ನಗರದಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರ ನಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡಿ ಬಂದು, ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಪುರಸ್ಸರವಾಗಿ ವ ದಿಂದಸ್ವಾಗತವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಸುವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ವಾಗತ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರನ್ನೂ ಅವರ ಜೊತೆಯನರನ್ನೂ ಬಿಜಯಮಾಡಿಸಿದರು. ಆ ಸ್ವಾಗತ ಮಂಟವದ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಹಲವು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಗಳು ಕೈರಿದು ತುಂಬಿ ಆಕಾಶವನ್ನಣೆಯುವಂತೆ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು. ರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ, ಬರ್ಮಾ ಪ್ರಾಂತದ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ರ ನಿಧಿಗಳೂ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಮುಖರೂ ಸಭೆಯನ್ನಲಂ ಕರಿಸಿದರು. ಭರತಖಂಡದಿಂದ ಬರ್ಮಾ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿದ್ದ ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾನರ, ಚೀಣರ ಮತ್ತು ಬರ್ನಯರ ಪರವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹನೀಯರು ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಸ್ವಾಗತ ಸಮಿತಿಯವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಮನೋಹರವಾದ ರಜತ ಕರಂಡದಲ್ಲ ವಿಜ್ಞಾಸನಾ ಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ರಾಯ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಪಿ. ಎಂ. ಮಧುರೆ ಳ dk ಬಿಪಿಒ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯವರು ೦ ಪಿಳ್ಳೆಯವರು ಅದನ್ನು ಓದಿದ ತರುವಾಯ ಮಹಾಸ್ವ್ತಾಮಿಯವರು ತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಅನೋಫಘವಾದೊಂದು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಸಮರ್ನಿತವಾದ ಆ ನಿಜ್ಞಾನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದವರೆಲ್ಲರೂ ನೋಡಿ ಹೆಮ್ಮೆನಡುವ ವಂತಿದೆ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಸಟ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ನಿನು ಸಂಸ್ಥಾ ನವು ಇತರ ಸಮಸ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುರೋಭಿವೃ ನ ಹೊಂದಿ, ಜಾತಿ ಜನಾಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಸರಗ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಟ್ಟ -- ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಾಗರಿಕನೆನಿಸಿದ್ದ ಜನಾಂಗಗಳವರು ಅನುಸರಿಸು ತ್ತಿದ್ದ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಕಾರ್ಯ ಥಿಯಮಗಳು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ -- ಸುಖಾವಾಸವೆಂದು ಆ ನಿಜ್ಞಾ ನನಾ ವತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಭರತಖಂಡದ ರಮಣೀಯವಾದ ei ವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಸ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂ ಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಗ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಪುರೋಭಿವ್ಠ ಪಾಂ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಯದುವಂಶೀಯ ಮಹಾರಾಜರು ಗಳೆಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ತ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಂತಾಗಬೇಕೆಂಬ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿದೆ. ಸ್ವಾಗತ ಸಭೆಯು ಪೂರೈಸಿದ. ಬಳಿಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಬಿಡ ಇರಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಅನಂತರ ರೆಸ್ಬಿನೆಂಟ್‌ ಗವರ್ನರವರು ಜಾತು ಯವರ ಸಂದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಬಂಗಲೆಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಬಿಜಯಂಗೈದು ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಅವರು ಆ ಬಳಿಕ ಒಂದು ದಿನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಸತ್ಕಾರ ಕೂಟವನ್ನೇರ್ಸ್ಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಅವರ ಜೊತೆಯವರೂ ತಮ್ಮ ಬರ್ಮಾ ಪ್ರವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಸೀಮೆಯೆಣ್ಣೆ ಬುಗ್ಗೆ ಗಳು ಉಕ್ಕುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ರವೇಶಕ್ಕೇ ಅಸಾಧ್ಯ ವಾಗಿ ಪ್ರಾ ಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿದ್ದ ಗಗನ ಸು ಮಹಾನೃತ್ಸ ಗಳಿಂದ ನಿಬಿಡವಾದ ಕಾನನಗಳನ್ನೂ, ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮಿಚಿನಾ ನಗರದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಇವಾ ನದಿಯಮೇಲೆ . « ಸ್ಟೀಂ ಲಾಂಚ್‌? ನೌಕೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೈಸಿದಾಗಿನ (೩ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೩೭ ಪ್ರಯಾಣವು ಎದೆಯನ್ನು ರುಲ್ಲೆನಿಸುವಂತಹದಾಗಿದ್ದಿತು. ಏಕೆಂದರೆ, ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ಎದುರಿಗಿರುವ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡಕ್ಕೇ ಹೋಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸು ವುದೋ ಎಂದು ತೋರುತ್ತಿದ್ದು ಸರಕ್ಕನೆ ಮುಂದೆ ತಿರುಗುವ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೀಕರ ದೃಶ್ಯವು ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಪ್ರವಾಹವು ಬೆಟ್ಟಿದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದರ ಸೊಗಸು ಮನದಟ್ಟಾಗಿ ಉಲ್ಲಾ ಸವಾಗುವುದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯವರೊಡನೆ ಮಾಂಡಲೆ, ಮಿಚಿನಾ, ಭಾವೋ, ಪ್ರೋಮ ಮುಂತಾದ ನಗರಗಳನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸಿ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಸ್ವಾಗತ ಸತ್ಯಾರಗಳನ್ನೂ, ಆದರಾತಿಥ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹೆಕೋಕು ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಮೋಗಾಕ್‌ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಮಾಣಿಕ್ಯದ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದಿರು ವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಣಿಯವರು ಮೃತರಾದ ನಿಷಾದ ವಾರ್ತೆಯು ಬಂದುದರಿಂದ ಪ್ರೋಮ್‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರವಾಡೀ ನದಿಯ ಜಹಜಿನಿಂದಿಳಿದು ರಂಗೂನಿಗೆ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಜಹಜನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಅವರ ಜೊತೆಯವರೂ ಮತ್ತೆ ಮದರಾಸು ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಬರ್ಮಾದಲ್ಲಿರುವ ಸಿರಿಯಾ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಸೀಮೆಯೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ, ವ್ಯಾಸೆಲೀನ್‌ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಂತ್ರಾಲಯ ಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಾಂಬರಿಸಿದ್ದರು. ಬರ್ಮಾ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ಯಾವಾರ ಮುಂತಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯುಕ್ತ ರಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಿಂದ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದು ದನ್ನು ಬರ್ಮಾ ಪ್ರವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳೇ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಭಾವನೆಯು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದಿತೆಂಬುದಕ್ಕೊಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಬರ್ಮಾದಲ್ಲಿಯ ರೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದ್ದ ಬಂಡಿಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಆರೀತಿ ಬಂಡಿಗಳ ನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಾವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದು ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆದಾಗ ಅವರು "" ಪುರುಷರೊಡನೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಲು ನಮಗೆ ಅರ್ಹತೆಯಿಲ್ಲವೇನು?'' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುವುದು ಕ್ಸೇಮಕರವೆಂದು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಹಿಳೆಯರು ೧೩೮ ' ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಕ್ಳು, “ ಓಹೋ ಹಾಗೇನು! ನಮಗೆ ಪುರುಷರೊಡನೆ ಪ್ರಯಾಣಿ ಮಾಡಲು ಭಯವೇನೂ ಇಲ್ಲವಲ್ಲಾ |» ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಮ್ಸೆ ಸೂರು ದೇಶದಿಂದ ಸಾ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದವರು ಕಂಡ ಸೋಜಿಗ ವೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಬಹು ಮಂಡಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ -- ಮೊಳ ದುದ್ದವ ಹೊಗೆ ಸುತ್ತು ಗಳನ್ನು (ಸಿಗಾರುಗಳನ್ನು )-ಸೇಡುತ್ತಿ ದ್ಚುದು. ಅವರು ಬರ್ಮಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಿಸ್ಮಯಜನಕವಾದ ವಸ್ತುವೆಂದರೆ ಗೋಟಕ್‌ ಗಾರ್ಜ್‌ ರೈಲ್ವೆ (ಸೇತುವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ೯೦೦ ಅಡಿಗಳ ಆಳದ ಕಮರಿಗೆ ಮೇಲ್ಭಾ ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತಂಭವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಕಟ್ಟ ರುವ ಆ ಸೇತುವಿನ ಶಿಲ್ಪ ಇರಾ ವನ್ನೂ ಆದರ ಮೇಲೆ ಕೈಲುಗಳು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಅಶ್ಚರ್ಯ ಭರಿತರಾಗ ದವರಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬರ್ಮಾ ದೇಶದ ಪ್ರವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಹಜಿನ ಪ್ರಯಾಣವು ಬಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ದ ಮೇಕೆಯೊಂದು ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರ ಬಳಿಗೆ: ಓಡಿಬಂದು ಅವರನ್ನೇ ಪ್ರಾಣದಾನ ಹಿಂಬಾಲಿಸ ಸತೊಡಗಿತು. ಆ ಮೇಕೆಯು ಸೈನಿಕರ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇತರ ಮೇಕೆಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಹೇಗೋ ನುಸುಳಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಒಡಿಬಂದಿದ್ದಿತೆಂದು ವಿಚಾರಣೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲು, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಣದಾನ ಮಾಡುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ತಾವು ಅದನ್ನು ಕ್ರಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳು, ವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಜಹಜಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಲ್ಲದ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಮೇಕೆಯ ಗೊಡವೆಯೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಮೇಕೆಯನ್ನು ಕೊಳ್ಳು ವುದಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಏನೋದಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ-- ಜಹಜಿನಲ್ಲಿ ಮೇಕೆಗೆ ಬಹಳ ಕ್ರಯನೆಂದು ಅರಿಕೆಮಾಡಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರಿ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ದರು. ಅವರು ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಮೊತ್ತವನ್ನೂ, (ಮೇಕೆಯನ್ನು ತಮಗೆ ನಿಕ್ರಯಿಸಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ) ಪಾರಿತೋಷಿಕವನ್ನೂ ಕೊಡು ವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಆತನು ಉಚಿತವಾಗಿಯೇ ಮೇಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕೃ ಫೆಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಮ್ಮತಿಸ ಸದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮೇಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಯಕ್ಕೆ ಪಡೆದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ಮೇಕೆಯನ್ನು ನಿರತಿಶಯ ನಿದ್ಮಾ ಭ್ಯಾ ಸ ದರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆದರಿಸುತ್ತ, ಮೈ ಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಒಂತಿರುಗಿದಮೇಲೆ ಸಹ, ಅದಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಮೇವನ್ನು 'ಹಾಕಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೧೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹಾಸನ, ಬೇಲೂರು, ಗಂಗಾಮೂಲ, ಶೈಂಗಗಿರಿ (ಶೃಂಗೇರಿ), ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಬಂಧ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಮೈಸೂರು ವಾಗಿ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸಂಚಾರ ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಆ ಸಲದ ಸಂಚಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಎರಡು ಸಾರಿ ನಡೆದಿದ ಸಂಚಾರ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ಉಲ್ಲಾ ಸಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣವು ಬಳೆಯಲ್ಲಿ. ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ತಿಲ್ಬಕಲಾ ಕೌಶಲ ವನ್ನೂ ಕೆಂಡು EE ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಿ ಸ್ಪಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನರಿಶೀಲಿಸಿ ಲೋಕಾನುಭವ ಕಾರ್ಯಾನುಭವಗಳನ್ನು ವ ೈದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಪುಸ್ತ ಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿದ್ದ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರಂಗದಲ್ಲಿ ವ್ರಯೋಗಿಸುವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದು ಒಟ್ಟು KEES ಮೈಲಿಗಳಿ ಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದ ಆ ಸಂಚಾರಗಳ ಉದ್ದೇಶ. ಆ ಉದ್ದೇಶವು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ್ರತಿಭಾವಿವೇಕಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಧ್ಯಾವಕರ ನಿರೀಕೈಗಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫೈ ೀಸರವರು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ನ್ಯಾ ಯತಾಸನ ವಿಧಾನವನ್ನೂ. ಕಾರ್ಯ ಕ್ಸೇತ್ರ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಸ್ಗವಾಗಿ FS ಕೋರ್ಟುಗಳಿಗೂ SSCA ನುಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರನ್ನು ಅನೇಕಸಾರಿ ಕರೆದುಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಸಿಟ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ ಕೋರ್ಟನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಮೊಕದ್ದಮೆಯೊಂದರ ವಿಚಾರಣೆ ಯನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪರಾಂಬರಿಸಿ ನಾನಾ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಗುರುತುಹಾಕಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಬರೆಯುವಂತೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫನ್ರೇಸರವರು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬರೆದ ತೀರ್ಪು ಅನುಭವಸ್ಪರಾದ ಸಿಟಿ ಮ್ಯಾ ಜಿಸ್ಟ್ರೇಟಿರವರು ಬರೆದು ತಂದಿದ್ದ ತೀರ್ಪಿನಂತೆಯೇ ಇದ್ದು ದನ್ನು ಕಂಡು ಫ್ರಿ ಬಾರ) ಪೀಸರವರೇ ಆಶ್ಚ ರ್ಯಚಕೆಕರಾಗಿ ತಲೆದೂಗಿದರು. ೧೪೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂಚಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗ್ರಾಮದ ಚಾವಡಿಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ದಯಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ರೈತನನ್ನು ಕುರಿತು ಅವನು ತನ್ನ ಸಟ್ಟಿಯನ್ನು ತರುವಂತೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ರೆವೆನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲೊ ಬ್ಬ ರಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆ ರೈತನು ವಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟು ತಾನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಪಾವತಿ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಶಾನುಭೋಗರು ಕಡಮೆ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿ ಅನ್ಯಾಯಮಾಡಿದ್ದುದೂ ಅಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೂ ನಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಿದ್ದಿ ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಟ್ಟರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಚಾವಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಹು ಮಂದಿ ನೆರೆದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, ಸಮಸ್ತ, ಲೆಕ್ಕಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುಬರುವಂತೆ ಶಾನುಭೋಗನಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದರು. ವದಂತಿಯಿದ್ದಂತೆ ಹಳೆಯ ಅಮಲ್ಲಾರರಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗಿ ಹೊಸ ಅಮಲ್ದಾರರು ಬಂದಿರಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶಾನುಭೋಗನು ಖಾತೆ, ಖಿರ್ದಿ ಮುಂತಾದ ಲೆಕ್ಬದ ಪುಸ್ತಕ ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಒಡನೆಯೇ ಖಿರ್ದಿಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಪರಾಂಬರಿಸಲು ವಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದ ಮೊಬಲಗು ಕೂಡ ಆ ಶೈ ತನ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಖಿರ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಆ ನ್ಯೂನತೆಯು ಸರಿಹೋದುದನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಗ್ರಾಮ ಲೆಕ್ಕಗಳನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ನರಿಶ್ರಮನಿದ್ದ ಅಂಶವು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಟಕ್ಕನೆ ಖಿರ್ದಿಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದಯಮಾಡಿದಾಗ್ಗೆ, ಆ ಗ್ರಾಮದ ನಕಾಶೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಲಗಳು ಎಲ್ಲಿ ನಕ್ಸೆಯಾಗಿದ್ದು ನೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರವರು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗ್ರಾಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರಂತೆ, ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸ ಲಾರದೆ ಹುಡುಕಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಒಡನೆಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ನಕಾಶೆಯಲ್ಲಿರುವುದೇನೆಂಬುದರ ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲದವರ ಗ್ರಾಮಾಡಳಿತವು ಬಹಳ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದಿರುವುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇನರವರು ಆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಾರ್ಯದಕ್ಬತೆಯು ಹೆಚ್ಚುವ ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಹಾಸನ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಚಿನ ಡಿಸ್ಬೆನ್ಸರಿಯೊಂದಕ್ಕೆ (೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ) ದಯಮಾಡಿದಾಗ "ಇಂಜೆಕ್ಸನ್‌'' ಬಾ ಲ್‌ ಜಿ (ಡೈಜಜಹ ಅಗಾ povee uecenocc RH fea Foro Reo) ೧೧೫೦೧೧೦೧ಆಗೇಜ ೧೧ ಐದ ೪೧ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಿಸಿ ನೋಡಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು, "" ಇವುಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೀರಿ? ಇವು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಸುಸ್ಚಿತಿಯಲ್ಲಿವೆಯಷ್ಟೆ??' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ವೈದ್ಯರು ಅವುಗಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿ, “ಆಹೆ! ಸರಿಯಾಗಿವೆ. ಕುದಿಯುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಹೊರಕ್ಕೆ ತೆಗೆದು ಔಷಧ ದ್ರವವನ್ನು ಸೂಜಿಯ ಮೂಲಕ ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯನ್ನು ತೋಳಿಗೆ ಚುಚ್ಚಿ ಔಷಧ ದ್ರವವನ್ನು ರಕ್ತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದರಾಯಿತು. ಔಷಧವು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ರೋಗವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ?” ಎಂದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು, " ಔಷಧವು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ರೋಗನನ್ನೇನೊ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟರೊಳಗಾಗಿ ಸೂಜಿಯ ತುಕ್ಕು ರಕ್ತದೊಳಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ರೋಗಿಯ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಾರಿಸಿರುತ್ತದೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿದು ಅಪ್ರಯೋಜಕವಾಗಿ ಸರಿಣಮಿಸಿದ್ದ ಆ ಸೂಜಿಯನ್ನು ಕಿಟಕಿಯಿಂದಾಚಿಗೆ ಬಿಸುಟಿರು. ಅನಂತರ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ವಿಷದ್ರವ್ಯ ಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಬೀಗಹಾಕಿದ್ದ ಅಲಮಾರಿನ ಬೀಗದ ಕೈಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕೇಳಿದರು. ಅದು ಸರ್ವದಾ ವೈದ್ಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಇರಬೇಕೆಂಬುದು ನಿಬಂಧನೆ. ಆದರೆ ಅದು ವೈದ್ಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದೆ ಕಾಂಪೌಂಡರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, "ಓಹೊ! ಇದೋ ಈ ವೈಧ್ಯಶಾಲೆಯ ನಿಬಂಧನೆ!” ಎಂದರು. ಅದೇ ಸಂವತ್ಸರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಒಂದು ಪಾಠಶಾಲೆ ಯನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸಲು ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಗರ ಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೇ ತೋರಿಸಲಾರದೆಹೋದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, "" ಒಂದಿನ ದಿನವೇ ಮ್ಯಾಪು ನೋಡಿಯಾದರೂ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಪಾಠ ಹೇಳಬಾರದೆ!?' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ, ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಬಾಲಕ ರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸಿದಮೇಲೆ, “" ಎಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಪಿನಮೇಲೆ ಬೇಡ. ನಿಜವಾದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಳು ಉತ್ತರದಿಕ್ಟು ಯಾವುದು, : ತೋರಿಸಿ'' ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನೂ ಬ ಸರಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕನು, "" ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮವಾದರೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತು, ಸಾರ್‌. ಸೂರ್ಯ ಹುಟ್ಟುವ ದಿಕ್ಕು ಪೂರ್ವ. ಸೂರ್ಯ ಮುಳುಗುವ ದಿಕ್ಕು ಪಶ್ಚಿಮ. ಅದಾದರೆ ತೋರಿಸ್ತೇನೆ. ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಅದೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ? ಎಂದಾಗಲೂ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ೧೪೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಾಲಕನು ಭೂ ನಟದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಆಕಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಕೈತೋರಿಸಿ ಅದು ಉತ್ತರವೆಂದೂ, ನೆಲದ ಕಡೆಗೆ ಕೈ ತೋರಿಸಿ ಅದು ದಕ್ಷಿಣವೆಂದೂ ಹೇಳಿದಾಗಲೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಕ್ಕರು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಸೆವೈಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಶಿವನಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿ ನಿದ್ಯು ಚ್ಛಕ್ಕಿಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಯಂತ್ರಾಲಯಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಅದರ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಯವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ ತ್ರೋಮ್‌ ಎಂಬವರು ಅಮೆರಿಕಾಖಂಡದ ನಯಾಗರ (೫1೬8313) ಜಲಪಾತದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಯಂತ್ರಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಸ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದವರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಕ್ರಿಯನ್ನುತ್ಸತ್ತಿಮಾಡುವ ಯಂತ್ರಗಳ ಜೋಡಣೆ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಜ್ಞಾ ನನಿದ್ದಿತೆಂಬುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಸಟ್ಟ ಆ ಮಹಾ ಶಯರು, ""ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಶದ ವಿವರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅರಿತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಭುಸದವಿಯಲ್ಲಿರುವ ತರುಣರೊಬ್ಬ ರಿಂದ ಸಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದು ದಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯ ಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾ ನಿಯವರು ಅರಿತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ರಭುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಂಡು ನನಗೆ ಸರಮಾಶ ರ್ಯವುಂಬಾಗಿದೆ. ನಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕ್ರಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ನಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ನಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಜ್‌ ಸಮಗ್ರ ಜಾ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿರುವಂತಿದೆ” ಎಂದು. ಸಮ್ಮುಖದ ಭಂಗ ಊತ ಹೇಳಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹುದ್ದೆ ಯಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತರಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆ ೦ಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮ್ಳ ತ ಪಟ್ಟಿ ರು. ಅಶವನಸಮುದ್ರ ದಲ್ಲಿ ನಿದ್ಯು ಚ್ಛ ಕೆ ಯನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ೨ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಸರಿಮಿತವಾದ ಉತ್ಪ್ಪಾ ಹ ದಿಂದಲೂ fy ಶ್ರಷ್ಟೆಯಂದಲೂ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದ ಏರ್ಪಾಡು ಫಲಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿ ಯಾದುದನ್ನು ಅವರು A RE. ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರು ವಿಷಾದಿಸಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಸಂಬಂಧನಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೋನರವರು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರಿಗೆ ನಿಯತ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಗಳನ್ನೊಸ್ಸಿಸು ತ್ರಿದ್ದರು. ಆ ಕ್ರಮವ ನೃಮುಸರಿಸಿ: ಅವರು ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಜುಲೈ ತು ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಏಳನೆಯ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಿಯವರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ೧೪೩೩ ವರದಿಯನ್ನೊಬಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅದೇ ಅವರು ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಕೊನೆಯ ವರದಿ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಪ್ರೌಢಿಮೆ ಸರಿಶ್ರಮಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅನೇಕ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವಾಗಿವೆ. ಭಾಷೆಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನ, ಚರಿತ್ರೆ, ಗಣಿತ ಫ್ರೇಸರವರ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಚಿತ್ರಲೇಖನ, ದರ್ಶನಗಳು, ಮುಂತಾದ ಏಳನೆಯ ನರದಿ ವಿಷಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ, ವ್ಯವಹಾರ ನಿಜ್ಜಾನ, ಅಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನು, ಭರತ ಖಂಡದ ರಾಜಕೀಯ ಕಾನೂನು, ರಾಜ್ಯಶಾಸನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಜಮಾನು ಕಂದಾಯದ ಮತ್ತು ಸರ್ವೆ ಶಿಸ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸ, ರೆವೆನ್ಯೂ ನಿಬಂಧನೆಗಳು, ಕ್ರಿಮಿನಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಿವಿಲ್‌ ಕಾನೂನು, ಇನಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಕಾಡುಗಳ ಆಡಳಿತ, ಕ್ಪಾಮನಿವಾರಣೆ ಕಾನೂನು, ಆಬ್ವಾರಿ ಕಾನೂನು, ತೆರಿಗೆಗಳ ವಿಚಾರ, ನ್ಟಾಂಪುಗಳ ಕಾನೂನು, ರಿಜಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್‌ ಕಾನೂನು, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಮುಸಲ್ಮಾನರ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಸರ್ಕಾರದ ನಾನಾ ಇಲಾಖೆಗಳ ಆಡಳಿತ-- ಇವೇ ಮುಂತಾದು ವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸರಿಶ್ರಮನುಂಬಾಗಿದ್ದ ಅಂಶವನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರವರು ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಲಭಿಸಿದ್ದ ಸಮಸ್ತ ನಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ದಷ್ಟುಮಟ್ಟಗೆ ಅವರ ಜ್ಞಾ.ನಾನುಭವಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದ್ದುನೆಂದೂ, ಅವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಣದಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಎಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊದಗಿದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಪ್ರಭುತ್ವಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದ ರೆಂದೂ, ಅವರ ನಿದ್ಯಾಪ್ರೌಢಿಮೆಯೂ, ಲೋಕಾನುಭವವೂ, ವಿವೇಚನಾ ಶಕ್ತಿಯೂ, ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರವೂ ಕಾರ್ಯಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಸಂಯಮ ಸೌಶೀಲ್ಯ ಗಳೂ--ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು ಪ್ರಜಾರಂಜಕರಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಸುಲಭವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವನಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಭುತ್ವಮಾಡಬಬ್ಲವರಾಗಿದ್ದ ನಿಷಯವು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿದ್ದಿತೆಂದೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇನರವರು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿ ದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ನಯವಿನಯಗಳ್ಕೂ ಸದ್ವರ್ತನೆಯೂ, ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ, ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವಭಾವವೂ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಜನರೆಸ್ಲ ರಿಂದಲೂ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟದ್ದುವೆಂದೂ ಸಹ, ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ೧೪೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇನರವರು ಮಹಾಸ್ವಾ ಚ್‌ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟುದನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ, ಆಗ್ಗೆ ಚಕ್ರನ ನಾರ್ವಭೌಮರಾಗಿದ್ದ ಏಳನೆಯ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಪ ಪ್ರಭುಗಳವರು 1 «ನಿ,.ಐ.ಇ.?' ಎಂಬ ಘನವಾದ ಬಿರುದನ್ನು RN ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸನಿ ಆಗಸ್‌ "ತಿಂಗ ಳು ಎಂಟನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಮಹಾರಾಜ್ಹೀ ರೀಜೆಂಟರವರಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸ ಸಬೇಕೆಂದು 'ನಿಷ್ಟರ್ನೆಯಾಯಿತು. ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ 66 ಕಸ್ಕಾತ್ಕನ್ನಂ ಸುಖಮಂಪನತಂ ದುಃಖಮೇಕಾಂತತೋವಾ | ನೀಚೈರ್ಗಚ್ಛತ್ಯು ಪರಿಚ ದಶಾ ಚಕ್ರ ನೇಮಿ ಕ್ರಮೇಣ ;'? ಚಕ್ರಾರ ಪಜ್ಞರಿವ ಗಚ್ಛ ತಿ ಭಾಗ್ಯ ಪಜ, 8 33 ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮ ನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒದೆಯರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡುವವೇಳೆಗೆ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿದಿ ಪೂರ್ವವೃತ್ತ ತೆಂಬುದನ್ನೂ, ಮಹಾಸ್ತ್ವಾನಿಯವರ ಪೂಜ್ಯ ಮಾತಾಪಿತ ಗಳು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭಾಗ್ಯ ವಬ್ತ್‌ಯು ಉಚ್ಚಗತಿಯನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೇರಲನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಅತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕ. ಆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಸರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿದ್ದಿತೆಂಬು ದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಮನದಟ್ಟುಮಾಡಿಕೊಂಡಲ್ಲದೆ, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿದ ದೇಶೋನ್ನತಿ ಸಾಧನೆಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಸಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಿಂಹಾಸನಾಧಿಕಾರವು ಲಭಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಯಾಗಿ ನಡೆದಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳು ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ: ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಮನೆತನದ ಮೂಲ ಪುರುಷರಾದ ಯದುರಾಯರು, ಅವರ ಸಹೋದರರಾದ ಕೃಷ್ಣರಾಯ ರೊಡನೆ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ಮಾರನಾಯಕನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಚಾಮರಾಜರ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಅವನ ದೆಸೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ನಿವಾರಣೆಮಾಡಿ. ಚಾಮರಾಜರ ಕುಮಾರಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ದೇವಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಿಚಕಣೆ ಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡಿದುದು; ವೀರವರರಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹನೀಯರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲಾನಂತರ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಅವರ ಸಂತತಿಯವರನೇಕರ ಕ್ಸಾತ್ರ್ರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ 9 ೧೪೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದುದು ; ರಾಜಒಡೆಯರವರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಊರ್ಜಿತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸತ್ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸಿರಿಬೀಡಾಗುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದುದು; ಮಲ್ಲ ಯುದ್ಧದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತಿರುಚನಾನಳ್ಳಿ ಯ ರಾಜನ ಗರ್ವವನ್ನಿಳಿಸಿದ ಸಾಹಸಧನರಾದ ಕಂಠೀರವನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಬಿಜಾಪುರದಿಂದ ಬಂದು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದ ರಣದುಲ್ಲಾಖಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸಿ, ಅರಿಭಯಂಕರರೂ ಆಶ್ರಿತ ರಕ್ಷಕರೂ ಆಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವಿಸ್ತರ ; ಮಧುರೆಯ ನಾಯಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಧಾರಾಪುರ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಪರರಾಯಭಯಂಕರ ದೊಡ್ಡ ದೇವರಾಜರ ರಣವಾಂಡಿತ್ಯ; ಮೇಧಾವಿಶ್ರೇಷ್ಟರಾದ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒದೆಯರವರು ದುರಾರಾಧ್ಯನಾದ ಔರಂಗಜೇಬನ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದು ಆತನಿಂದ ಜಗದೇವರಾಯ ನೆಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಹದಿನೆಂಟು ಶಾಖೆಗಳನ್ನೇರ್ಸಡಿಸಿದುದು, ಪುಂಡರನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಸುವ್ಯವನ್ನ ಯನ್ನಳವಡಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವೈಖರಿಯನ್ನು ಮೆರೆದುದು, ಸಂಸ್ಥಾನದ ವರಮಾನವನ್ನು ವೃದ್ಧಿ ಗೊಳಿಸಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಂತೆಯೇ ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಮಾಡಿ ಗ್ರಂಧರಚನೆಗೆ ಅನರಿಮಿತವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನನ್ನಿತ್ತು ಮಹಾಸರಸ್ವತಿಯನ್ನಾರಾಧಿಸಿ ಕೇರ್ತಿಭಾಜನರಾದುದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅಷ್ಟು ಒಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ಅಂಚೆಯ ಶಾಖೆಯನ್ನೇರ್ಸಡಿಸಿ ಸಂಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಮುನ್ನಡೆಯುಂದ ಪ್ರ ಖ್ಯಾತವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದುದು, ಈ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮೆರೆದ ಶ್ರೇಷ್ಟ ರೀತಿಯ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಕ್ಟೃಣ ; ಇವುಗಳು ದೇಶಾಭಿಮಾನಿಗಳಾದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ವಾಗಿರುವುವೆಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಳಾವಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯ. ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರನರ ಕಾಲಾನಂತರ ದಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದವರ ಸಮರ್ಥರಾಗಿ್ಲದಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳ ದಳವಾಯಿಗಳ ಕೈಸೇರುತ್ತಬಂದು, ಕೊನೆಗೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯವರ ಕೈಸೇರಿದುವು. ಅವರು ಮಹಾರಾಜರವರ ಸೇವಕ ರಾಗಿ ತಾವು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು ದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತ ಅತುಳ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಅಸಾಧಾರಣ ಚಾತುರ್ಯದಿಂದಲೂ © Oe ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೪೭ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, "" ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ''ಯ ಕೈಕೆಳಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರೇ ಮುಂತಾದವರು ಕೂಡ ಆಗಾಗ ಭೀತಿಯಿಂದ ತಲ್ಲಣಿಸುವಂತೆ ದಿಗ್ವಿಜಯಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆತನ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರೇ ಮುಂತಾದವರ ವಿವೇಕ ನಿಚಕ್ಸಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಥಾನವು ದಿನ ದಿನವೂ ಅಭಿನೃದ್ಧಿಯನ್ಸೈದಿತು. ಆತನ ಕಾಲಾನಂತರ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಟಿಪ್ಪೂ ಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ತಂದೆಯ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿ, ಅನ್ಯಮತ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯಾಗಲಿ, ನಿವೇಕ ಕು ನಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದುವು. ಯುದ್ಧೋದ್ಯೋಗದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರವೇನೊ ಅತ್ಯಂತ ನಿಸ್ತರವಾದರೂ ಪ್ರಬಲರಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷರೊಡನೆ ನಿರೋಧವು ಸಂಘಟಸಿತು. «ಕ್ಷಿ ಸ್ಪೂಸುಲ್ತಾನ್‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಸ್ಲಾಂ ಮತದ ಸಾಧು ಮುಹಾಶಯನೊಬ್ಬನ ನಾಮಾಂಕಿತದಮೇಲೆ ಆತನಿಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಆತನು "" ಸುಲ್ತಾನ್‌? ಎಂದು ಸಾರಿಸಿ ತಾವೇ ರಾಜರೆಂದು ಉದ್ಭ್ಯೋಷಿಸಿದರೆಂಬ ಆಸಾದನೆಯು ಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜಮನೆತನದವರಿಗೆ ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಕಿರುಕುಳಗಳು ಹೆಚ್ಚಿ ಅವರಿಗೆ ಆತನಿಂದುಂಟಾದ ಬಾಧೆಯು ಸಹಿಸಲಶಕ್ಯ ನಾಯಿತು. ಆತನು ತಾವೇ ರಾಜರೆಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ «ಸುಲ್ತಾನ್‌? ಎಂಬ ನಾಮಥೇಯವನ್ನು ಸ್ತೀಕರಿಸದಿದ್ದರೂ ತಾನೇ ಮಹಾರಾಜ ರಾಗಿದ್ದರೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನೂ ಚಲಾಯಿಸಿ ರಾಜ್ಯ ಭಾರಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದುದು ಸುಳ್ಳ ಲ್ಲ. ಟಸ್ಪೂಸುಲ್ರಾನರು ತಮ್ಮ ಅರಮನೆಯ ಎದುರಿಗೇ ಪ್ರೀರಂಗಸಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿದ್ದುದೂ, ನಾನಾ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಿಳಾಸವನ್ನು ಕೆತ್ತಿಸಿದ ತೀರ್ಥದ ಬಟ್ಟಿ ಲುಗಳೇ ಮುಂತಾದು ವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದುದೂ, ತಮಗೆ ಶುಭವನ್ನು ಕೋರಿ ಶ್ರೀ ಶಾರದಾ ಚಂದ್ರಮೌಳೀಶ್ವರರಿಗೆ ಸೇನಾರ್ಧನನ್ನು ನಡೆಯಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಜ್ಞಾ ಸಿಸಿ ಶ್ರೀ ಶೃಂಗಗಿರಿ ಮರದ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀಗಳವರಿಗೆ ನತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದುದೂ ಸಹ, ಅವರಿಗೆ ಹಿಂದೂ ಮತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕಟ ದ್ವೇಷವಿದ್ದಿತೆಂಬ ಆಪಾದನೆಗೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ಆಧಾರವಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ನಿಜ. ಆದರೂ ಅವರು ಅನೇಕರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಮತಕ್ಕೆ ಸೇಂಸಿಕೊಂಡುದರ ದೆಸೆಯಿಂದಲೂ ಸಹ, ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಭಿಮಾನವು ಕ್ಸೀಣದೆಸೆಗೆ ಬರಲು ಕಾರಣನಾಯಿತೆಂಬುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ೧೪೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು ಟಸ್ಪೂಸುಲ್ಲಾನರ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸಡೆಯುವುದಕ್ಕ್‌ಗಿ ಮಹಾರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವನರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯಾದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಮಹಾರಾಣಿ ಮರಣಾನಂತರ ನಡೆಯಿಸಿದ ಅಸಮ ಸಾಹಸವು ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಯವರ ಸಾಹಸ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ವಿದ್ಯಾ ನಿನೇಕಗಳೂ ಲೋಕಾನುಭವವೂ ಆಗಿನ ಜನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೆನಿಸಿದ್ದ ಮೇಧಾನಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸು ತ್ರಿದ್ದುವು. ಅವರ ಸ್ಥಿರಸಂಕಲ್ಪ, ಸಾಹಸ ಬುದ್ಧಿಗಳೆದುರಿಗೆ ನಿಘ್ಸುಗಳೆಲ್ಲ ಬಿಸಿಲಿನೆದುರಿನ ಮಂಜಿನಂತೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ತಿರುಮಲ ರಾಯರು ಮತು, ನಾರಾಯಣರಾಯರೆಂಬೀರ್ವರು ಸಹೋದರರಿಗೆ ರಾಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಇಂಗ್ಲಿಷರೊಡನೆ-- ಟಿಸ್ಪೂಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ಕೊಡ ಗೋಚರವಾಗದಷ್ಟು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕೈಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯವು ಮತ್ತೆ ರಾಜಮನೆತನಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ವಿವೇಕ ನಿಚಕ್ಸಣೆಗಳಿಂದ ಏರ್ಪಾಡುಮಾಡಿ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಡೆದ ಮಹಾರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರ ಸಾಹಸದಿಂದ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಕೃಪಾಕಟಾಕ್ಸಕೈ ಪಾತ್ರ ರಾದರು; ಆಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಐದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಇಂಗ್ಲಿಷರು ೧೭೯೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಿ ಣವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸ್ವಾಧೀನವಡಿಸಿ ಕೊಂಡು ಕದನದಲ್ಲಿ ಮೃತರಾಗಿದ್ದ ಟಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ಅವರ ಮಾತಾ ಪಿತೃಗಳ ಸಮಾಧಿಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಿಸಿ ಸೂರ್ವ ನಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಪತಿ ಬೆಟ್ಟಿದಿಂದ ಸಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳವರೆಗೂ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಕ್ಕೆ ವಾಲ ಧಾಟರನಿಂದ ಆದವಾಥಿಯವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಸುವಿಸ್ತರವಾದ ರಾಜ್ಯ ವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ತಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಕ್ಪವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದ ಮರಾಟಿಯವರಿಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ಮತ್ತು ನೈಸಾಮರವರಿಗೆ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟರು. ಉಳಿದ ಭಾಗವೇ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ವಹಿಸಿದ ನಮ್ಮ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ. ಬಪ್ಪ ಸುಲ್ತಾನರ ಮಕ್ಕಳು ಮಾಸಾಶನವನ್ನು ನಡೆದು ವೆಲ್ಲೂರಿಗೆ ಸೋಗಿ ವಾಸಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು ಅಲ್ಲದೆ ಮೈಸೂರು ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೪೯ ಸಂ ಇ ೦ಬ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೨೪7 ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪೊಗದಿಯು ಂಗ್ಲಿ ಷರಿಗೆ ಸಲ ಬಬೇಕೆಂದೂ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷರಿಗೆ ಯುದ್ಧವು 13 ವ ಮಹಾರಾಜರು ಅವರಿಗೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನೊದಗಿಸಿ ಸಹಾಯ Fe ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಹೈದರಾಲಿಯವರು «ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಹುಟ್ಟ ದವನು. ನನ್ನ ಮಗ ಟಸ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳ ಲು ಹುಟ್ಟಿ ದ್ಹಾನೆ?' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ಅವರ ಭವಿ ಷ್ಯ ವಾಣಿಯು ದಿಟಿನಾಯಿತು. "ಮೈಸೂರು ರಾಜ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯವು ಒಂದಕ್ಕೆ ಲಭಿಸಿತು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರು ಪ್ರಾಪ್ಟ್ರಪಯಸ್ವರಾಗುವವರೆಗೂ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ದಿವಾನ ರಾಗಿದ್ದು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ವಿಧಾಯಕ ವಾಯಿತು. ದಿವಾನ್‌ ಸೂರ್ಣಯ್ಯನವರು, ಹೈದ ೬... ಪಾಮಾನು ಗಳನ್ನೊದಗಿಸಿ ಹ ಸ ನಡೆಯುತಿ. ದ ವರ್ತಕನೊಬ್ಬನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುತ್ತ ದ್ದಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕ ಸೇರಿದ್ದು ಕಾಲಕ್ರಮ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ದಲ್ಲಿ ಡೈದರಾಲಿಯವರ ಸೇವಾವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಬುದ್ದಿ ಬಲದಿಂದಲೂ I 58 ಅವರ ಬಲ ಭುಜವೋ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಪಿತಿಗೆ ಬಂದವರು. ಅವರ ನಿವೇಕ ವಿಚಕ್ಸಣೆಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಿನ ಕಾವೇರೀ ನದಿ ಯಲ್ಲ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಮರದ ದಿನಮ್ಮಿಯು ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹೈದರಾಲಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದ ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು, "ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗುಂಡನ್ನು ನೀರಿ ನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದರೂ ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯೇ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೇನು ಕಾರಣ?'` ಎಂದು ಕೇಳಿದರಂತೆ. ಅವರಲ್ಲಾರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳದಿರಲ್ಕು ಸಣ್ಣ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು, « ಖಾವಿಂದ್ಕ್‌ ಫೀರಿನ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಮರವು ಬೆಳೆದಿದೆ. ತಾನೇ ಬೆಳೆಯಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ ಮರಕ್ಕೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ, ನೀರು ಅದನ್ನು CS ತೇಲಿಸಿಕೊಂಡು ಫಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನೊಡನೆ ಕರೆದಮುಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಿದೆ"' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೈದರಾಲಿಯವರ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರಂತೆ. ಆರ್ಕಿಮಿಡೀಸ್‌ ನಿಯಮ ಮುಂತಾದ ೧೫೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನರತನರಿಗೆ ಆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಗು ಬರ ಬಹುದಾದರೂ, ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ಎಷ್ಟು ವಿವೇಕದಿಂದ ಭಾವಗರ್ಭಿತ ವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆಂಬುದು ಮಾತ್ರವೇ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶ. ಅವರು ಆ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಬುದ್ದಿ ಬಲ ದಿಂದ ಭಾರಿಭಾರಿ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಗೇರಿದರು. ಒಂದು ಸಲ ಹೈದರಾಲಿ ಯವರು ಚಾಡಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ನಂಬಿದರು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬನಿಗೆ" ಅನ್ಯಾಯವಾಗುವಂತಿದ್ದಾಗ, ಪೂರ್ಣಯ್ಯ ನವರು ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿ ಹೈದರಾಲಿಯವರನ್ನು ಕುರಿತು ಸುಳ್ಳಾವುದು ನಿಜವಾವುದೆಂಬ ಅಂತರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೆಲಸಮಾಡ ಬೇಕಾಮದೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರಂತೆ. ಹೈದರಾಲಿಯವರು ಅವರ ವಾದವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮಾರ್ಬಡಿಸಿಕೊಂಡರಾದರೂ, ಅಸಹಾಸ್ಯಮಾಡಿದಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತ, “ಓಹೋ! ಹಾಗೇನು? ಹಾಗಾದರೆ ಸುಳ್ಳಿಗೂ ನಿಜಕ್ಟೂ ಅಂತರವೆಷ್ಟು? ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ಅತ್ಯಂತ ಧ್ರೈರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿ ಯಿಂದಲೂ, “ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಖಾವಿಂದ್‌. ಸುಳ್ಳಿ ಗೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂವರೆ ಬೆರಳುಗಳ ಅಂತರ ಮಾತ್ರವೇ. ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಕೇಳದ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಿರಬಹುದು. ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಿದಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದುದೆಲ್ಲಾ ನಿಜ. ಕಿವಿಯಿಂದ ಕಣ್ಣಿನವರೆಗೆ ಅವರವರ ಕೈಬೆರಳುಗಳ ಅಳತೆಯಲ್ಲ ಸರಿಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂವರೆ ಬೆರಳುಗಳಷ್ಟೇ ಅಂತರ'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದ ರಂತೆ; ಆ ಮಾತುಗಳ ಇಂಗಿತವನ್ನರಿತು ಹೈದರಾಲಿಯವರು ತಾವು ಶಿಕ್ಸಿನ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಸರಾಧಿಯಾಗಿದ್ದುವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರಂತೆ. ಹೈದರಾಲಿಯವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಿ ಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಆರ್ಕಾಟಗೆ ಸೇನಾ ಸಮೇತರಾಗಿ ಹೋಗಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುಫಣೆಯಿಂದ ಮೃತರಾದ ಅಂಶವನ್ನೇ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಟ್ಟು, ಅವರ ಶವವನ್ನು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಐನೂರು ಮೈಲಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಓಟಪ್ಪೂ ಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಹೈದರಾಲಿಯವರು ಜೀವ ದಿಂದಿದ್ದು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದೇ ತೋರುವಂತೆ ನಟನೆಯನ್ನು ಹೂಡಿ ದಂಗೆಯ ಮತ್ತು ಅನಾಯಕತೆಯ ಸಂಭವ ವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ರಾಜನೀತಿ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜಿ. ಡಿ. ಬಿ. ಗ್ರಿಬ್ಸ್‌ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಶಯರುಗಳೆಲ್ಲ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವ ದಿವಾನರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದ ಬಗೆಯನ್ನೂ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ (ಎಂದರೆ, ೧೭೯೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ) ಬರಿದಾಗಿದ್ದ ಭಂಡಾರದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ವೆಚ್ಚವು ಕಳೆದು ನಿಶೇಷ ವಾಗಿ ಧನನು ಶೇಖರವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯನ್ನೂ ಜನರಲ್‌ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಸಿಯವರೇ ಮುಂತಾದ ಮೇಧಾನಿಗಳೆಲರೂ ಕೊಂಡಾಡಿ ಅಭಿ ನಂದಿಸಿದರು. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ಒಟ್ಟು ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದಿವಾನ್‌ ನದನಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆಗಳಾವುವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸದೆಯೇ ವಾರ್ಷಿಕ ವರಮಾನವು ಮೊದಲಿದ್ದುದರ ಒಂದೂವರೆ ಯಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದರು. ಅವರು, ಕೆರೆಗಳ ಮತ್ತು ನಾಲೆಗಳ ಕೆಲಸಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಸೇತುವೆ ಗಳು, ಚತ್ರಗಳು, ಕಚೇರಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಗಾಗಿ ಎವ ತ್ತೇಳು ಲಕ್ಷದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು, ಸಾನಿರದ ಮುನ್ನೂರ ಹತ್ತು (೭೭,೨೯,೩೧೦) ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಿದರು. ದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೇಕಡಾನಾರಿನಲ್ಲಿ ಆಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದ ಲವು ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಆ ಕೆಲಸಗಳಿಗಾಗಿ ಹಣವು ವೆಚ್ಚವಾಗು ಆಗಿನ ಮಾತೂ ಹಾಗಿರಲಿ. ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಾದ 6 8 ಇಂಡಿಯಾ ನ್ರಾಂತವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ಬಂದಾಗ, "ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗ ಗಳಿಗಾಗಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಹಣವನ್ನು ನೆಚ್ಚಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಗವರ್ನರವರು ಭಾವಿಸಿಲ್ಲ. ಈ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನುಸಯೋಗಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ಬಂಡಿಗಳೇ ಈಗಿಲ್ಲ'' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೋಯಿತು. ಹೀಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಒಂದೆಯೇ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಆಡಳಿತ ನಿಚಕ್ಸಣೆಗಾಗಿ ಅಂದಿನ ರಾಜನೀತಿಕೋವಿದರೆಲ್ಲರೂ ಶ್ಲಾಘನೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರನ್ನು ಪಡೆದ ಭಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಭರತಖಂಡವೇ ಹೆಮ್ಮೆಸಡುವುದು ಯುಕ್ತನೆಂದು* ರಾಜನೀತಿಜ್ಞರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟುದರಲ್ಲಿ ಅಶ್ಚರ್ಯವೆಲ್ಲಿಯದು? ಇ 6 p This eminent statesman of whom India miy well bz proud." ೧೫೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ದಿವಾನ್‌ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಆ ರೀತಿ ಮುನ್ನಡೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುವಂತಾದುದಕ್ಕೆ ಮಹಾರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರ ವಿವೇಕಮಯವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೂ ಕಾರಣ ವೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ಅಷ್ಟು ಒಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮನ್ಮುಣ್ಣಿಯವರ ದೃಷ್ಟಿಯು ನಮ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ಮಾರಿದಷ್ಟು ವಿತಾಲವಾಗಿದ್ದಿತು: ೧೮೦೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಹಾಕುವುದು ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ್ಗೆ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸಿಡುಬುಹಾಕೆಸಿಕೊಳ್ಳೆ. ಲು ಭರತ ಖಂಡದ ಇತರ ಭಾಗಗಳ ಪ್ರಜೆಗಳಂತೆ ಭಯಪಡದಿರಲೆಂಬ ಉದ್ದೇಶ ದಿಂದ ಅವರು ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದ ಕುಮಾರಿಯವರಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ದೇವೀ ಹಾಕಿಸಿದರು. ಘನವಾದ ಆ ಮೇಲ್ಪಜ್ತ್‌ಿಯಿಂದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೇವೀ ಹಾಕುವ ಕಾರ್ಯವು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಒಟ್ಟು ಭರತ ಖಂಡಕ್ಟೇ ಅದು ಮೇಲ್ಪ್ರಬಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ತ ಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಪೂರ್ಣಯ್ಯ ನವರಿಂದ ಆ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮದರಾಸು ಆಧಿಪತ್ಯದ ಗವರ್ನರವ ರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಂಕರವರೂ, ಅವರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯವರೂ ಘನವಾದ ಆ ಮೇಲ್ಪ್ಬಜ್ಕಯನ್ನು ಭಾರತೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಅನುಸರಿಸಿ ದೇವೀ ಹಾಕೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಪಾಯವೇನೂ ಆಗಲಾರ ದೆಂದು ಧ್ರೈರ್ಯದಿಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಂಕರವರು, *"ಮಹತ್ತರವಾದ ಸುಧಾರಿತ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರದವರಂತಹ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಸರ್ಕಾರ ದವರ ನಿದರ್ಶನದಿಂದ ಭರತಖಂಡದ ನ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಸತ್ಸರಿಣಾಮವಾಗದಿರದು' ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರು. ೧೮೦೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮದರಾಸು ಆಧಿಪತ್ಯದ ಗವರ್ನರವರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಮಾಕಂರವರ ಸಲಹೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ೧೮೦೭ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ನಡೆದ ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ ದಿವಾನ್‌ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರಿಗೆ ಯಳಂದೂರು ತಾಲ್ಲೂಕನ್ನು ಜಹಗೀರಿಯಾಗಿ ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. . " ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ''ಯವರ ಪರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ಆನೆಯೂ, ಒಂದು ಕುದುರೆಯೂ, ಖಲ್ಲತ್ತೂ ದೊರೆತುವು. ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೫೩ ೧೮೧೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರನರು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರಮಾಡಿದರು. ವೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಪೂರ್ಣಯ್ಯ ನವರು ಮುಂದೆ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಚೈತನ್ಯನಿಖ್ಲದೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಅದೇ ವರ್ಷದ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ದಿವಾನ್‌ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾದರು. ಅವರು ಆ ಬಳಿಕ ಒಡೆಯರವರ ಮೂರು ತಿಂಗಳುಗಳಮೇಲೆ (೧೮೧೨ನೆಯ ಇಸವಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾರ್ಚಿ ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ರಾತ್ರಿ) ದಿವಂಗತ ರಾದರು ಇಂಡಿಯಾ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ರವರೂ, ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರನರೂ ತಮ್ಮ ಸಂತಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆಶ್ರಿತಾಭಿಮಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಸೂರ್ಣಯ್ಯನವರಿಗೆ ಪ್ರತಿತಿಂಗಳೂ ಸಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಾರು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನವು ಅವರ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ತರುವಾಯ ಬಾಲಾಜಿರಾಯರೂ, ಸವಾರ್‌ ಬಕ್ಸಿ ರಾಮರಾಯರೂ, ಬಾಬೂರಾಯರೂ, ಸಿದ್ದರಾಜ ಅರಸಿ ನವರೂ, ಇತರರೂ ದಿನಾನ್‌ ಹುಡ್ದೆಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯು ನೆಲಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸುಖ ಸಂತೋಷಗಳಿಂದಿರುವಂತೆ ವಿಚಕೃಣೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ನಡೆಯಿತು. ೧೮೧೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮರಾಟಿ ಯುದ್ಧದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರನರು ಕಳುಹಿಸಿದ ಸೈನ್ಯವು ಸರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ರವರ ಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಅನನ್ಯ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಔದಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಕ್ತಿನಿಶ್ವಾಸಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು; ವೈದ್ಯರು, ನಿದ್ವಾಂಸರು, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಕನಿಗಳು, ಕಲಾವಿದರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ದಾನವೀರರಾಗಿ ಮಾನ್ಯ ಗಳನ್ನೂ ಸಂಭಾವನೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಯಶೋದುಂದುಭಿಯು ಮೊಳಗುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಅಗ್ರ ಹಾರಗಳನ್ನೂ ವಾಪೀಕೂಪ ತಟಕಾದಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ೧೫೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರು ೧೮೧೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸತಿ ವರ್ಷವೂ ಜನೋಸಯುಕ್ತ ಕಾಮಗಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೊತ್ತವೇ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತೆರಡೂವರೆಸಾವಿರ ವರಹಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಯಿತು. ೧೮೨೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದಾಜಿಗೆ ಮಳೆ ಬೆಳೆಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯದೆಹೋದಕಾರಣ, ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಾರ್ಷಿಕ ವರಮಾನವು ಎಂಬತ್ತೇಳು ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತಾರು ಕಾರ್ಮುಗಿಲು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ತಗ್ಗಿತು. ೧೮೨೩ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಂತೂ, ಕ್ಪಾಮವೇ ಸಂಭನಿಸಿ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳು ಸಮತೆ ತಪ್ಪಿದುವು. ಆಗ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಷ್ಟಕಾರ್ವಣ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮನನೊಂದು, ಮುಕ್ತ ಹಸ್ತದಿಂದ ಧನವ್ಯಯಮಾಡಿ ಲಕ್ಟೋಪಲಕ್ಸ್ಸ ಮಂದಿಗಳ ವ್ರಾಣವನ್ನುಳಿ ಸಿದರು. ಅದರ ವರಿಣಾಮದಿಂದ ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿ -ಧನವ್ಯಯವಾಯಿತು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಆತ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಏಕ್ಸಿ ನರಸವ್ಪನವರೇ ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕ್ಪಾನು ಪೀಡಿತರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಏತರಣೆ ವಿಚಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಅಶೇಷ ಪ್ರಜಾನಿವಸವೇ ಕೊಂಡಾಡಿತು. ಆದರೆ ವಾರ್ಷಿಕ ವರಮಾನವು ಆ ಮೊದಲೇ ಹನ್ನೊಂದು ಆಕ್ಟ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಕಡಮೆಯಾಗಿ ಎಪ್ಪತ್ತಾರು ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂವಾಯಿ ಗಳಿಗೆ ಇಳಿದಿದ್ದು ದರ ಜೊತೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ವೆಚ್ಚವು ತೊಂಬತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ಅದರಮೇಲೋ ಆಗಾಗ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಸಹಾಯ ಕ್ಕಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರ ದಿನಯಿಂದ ಹಚ್ಚು ವೆಚ್ಚವು ಸಂಘಟಿಸಿತು. ಮಾರಿಕಾ ಜಾಡ್ಯವು (ಕಾಲರಾ ರೋಗವು) ಬೇರೆ ತಲೆಹಾಕಿ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಹಾಕಾರ ಉಂಟಾಗಿ ಅದರ ಥಿವಾರಣೆಗಾಗಿಯೂ ಬಹಳ ಧನವು ವ್ಯಯವಾಯಿತು. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೂ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದಕ್ಕಾಗಿ "" ಷರತ್ತು?” ಶಿಸ್ತು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಿತು. ಅದರ ಮೇರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಭೂಕಂದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಲುಸ್ತವಾದೊಂದು ಮೊತ್ತ ವನ್ನು ಸುಬೇದಾರರುಗಳು ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರಿಂದ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಬೇಕೆಂದ್ಕೂ ಹಣವು ಆಕ್ಚುಪ್ಪ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಕಡಮೆ pe ಯಾದರೆ, ಹಾಗೆ ಕಡಮೆಯಾದ ಮೊಬಲಗನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನು ವೆಚ್ಚಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಚ ತಿವ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೫೫ ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದಿತು. ಈ ಗುತ್ತಿಗೆಯ "" ಇರತ್ತು'' ಶಿಸ್ತು ಧಿ ಮೈ,ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರನೇ ಅಖ್ಲದೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಲ 4 ಟು ಎ [ao] foe fo ಸೇರಿದ್ದ ಅನೇಕ ನೆರೆಹೊರೆಯ ನಾಂತಗಳಲಿ ನಸ ಆಚರಣೆಯೆಲಿದು ಎ (4 NS ಣ್‌ ಣ್‌ ದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು ಆವಶ್ಯಕ. ಹೀಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಸುಬೇವಾರರುಗಳು ವ್ಹವಸಾಯಗಾರರಿಗೆ ಒಂಸೆಯಾಗದಂತೆ ಯುಕ್ತ ವಾದಷ್ಟು ಮೊಬಲಗನ್ನು ಯುಕ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಕರಾರು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುತ್ತಿದ್ದುದೂ ವಾಡಿಕೆ. ಸುಬೇದಾರರು ಭೂತ ದಯಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರೆ ಗಿಡಕ್ಕೆ ನೋವಾಗದಂತೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಕೊಂಡು ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯ ಸ್ವಕಾರ್ಯಗಳರಡನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ತ್ತಿದ್ದರು. ದುರಾರಾಗ್ರಸ್ತರಾದ ಸುಬೇದಾರರುಗಳು ಗ್ರ್ರಾಮ ಗ್ರ್ರಾಮ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಿತಿಮಾರಿದಷ್ಟು. ಮೊಬಲಗು ಕೈಸೇರುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಕ್ಲಕೆಳಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರುಗಳನ್ನು ನೀಮಕಮಾಡಿಕೊಂಡು ವ್ಯವಸಾಯ ಗಾರರಿಗೆ ಕೆರುಕುಳವಾಗಲು ಅವಕಾಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಮನೆ ಗಳಿಗೆ ಹೊನ್ನಿನ ಹೊಳೆಯನ್ನು ಪರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕೈಕೆಃಗಿನ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರಿಗೆ ಚಿತ್ರ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಲೆಯಮೇಲೆ ಕಲ್ಲು ಹೊರಿಸಿ ಬಿಸಿ ಸೆಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಸುವುದು, ಸೆರೆಮನೆಗಳ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಕ್ರಯಿಸುವುದು ಮುಂತಾ ಪೀಡಿಸಿ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಅತ್ಯಧಿಕವಾದ ಮೊಬಲಗುಗಳನ್ನು ಬರಮಾಡಿ ಕೂಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರಿಂದ ಹಣಗಳ ಸುಲಿಗೆಯು ಪ್ರಾರಂಭ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಪ್ರದೇಶ ೂ ಜನರಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿಂಸೆಯಾಯಿತು. ಮಿತಿಮಾರಿದ ಆ ಹಿಂಸೆ ಸಹಿಸಲಾರಜಿ ಜನರು ದಂಗೆಯೆದ್ದರು. ಇತಿಹಾಸ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿಲ್ಲದ ಅನೇಕ ಮಂದಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಬುಂದಿನಿಂದ ಸಾಗಿಬಂದಿರುವ ಜನಶ್ರುತಿಯನ್ನೇ ನಿಜವೆಂದು ನಂಬಿಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ದಕ್ಬತೆಯಿಂದ ನಡೆಯದೆ ಹೋದುಡೇ ಕಾರಣವೆಂಬ ತಪ್ಪುಭಾವನೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕ್ರೂರ ವರ್ತನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿ ""ಷರತ್ತು'” ಶಿಸ್ತು ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನಿಂದಲೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಿತು. ನಗರ ಪ್ರಾಂತ ಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಂಗೆಗೆ ಆಸ್ಪದನಾದ ಕಾರಣ ಗಳಿಂದಲೇ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ ಮುಂತಾದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ 2೬ ಲಿ [48 ಹಿ೫ಿ೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ದಂಗೆಗಳು ನಡೆದುದನ್ನೂ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕು. | ದಂಗೆಯ ಜ್ವಾಲೆಯು ಕಾಡುಗಿಚ್ಛೆ ನಂತೆ ಪ್ರಜ್ವ ಲಿಸಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ುದಕ್ಕೆ ತರೀಕರೆ ವಾಳೆಯಗಾರ ಗ ಶೃ ನಾಯಕನ ದ್ರೋಹ ಇ ಬ ಆತನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದ ಹೈಗಮಲ್ಲ ನೆಂಬ ಕೇಡಿಗನು ದರಾಲಿಯವರಿಂದ ಪರಾಜಿತವಾದ ವ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಪ್ರಭುಗಳ ತ್ತ ಪುತ್ರನಾದ ಬೂದಿಬಸಪ್ಪನೆಂಬವನು ಸಷ ನಟನೆಯನ್ನು ಹೂಡಿದ ಹಗರಣವೂ ಕಾರಣಗಳಾದುವು. ಆ ವೇಷಧಾರಿ ಹೈಗಮಲ್ಲನು ನಗರ ಸಂಸ್ಟಾ ನದ ರಾಜನೆಂದು ಉದ್ಭೋಷಿಸಿ ಆವನಿಗೆ ೩ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಕಟ್ಟದ ಸಂರಂಭ ವೊಂದು ೧೮೩೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು, “ಅದಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಸಾದ ಸುಬೇದಾರರು ಪಟೀಲರು ಮುಂತಾದವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಹಾಯಗಳು ದೊರೆತುವು. ಚನ್ನ ರಾಯಪಟ್ಟಣ, ದೊಡ್ಡ ಬಳ್ಳಾ ಪುರ, ಚನ್ನಗಿರಿ, ನಗರ ಮುಂತಾದ ad | ಛಗಳಲ್ಲಿ ದಂಗೆಗಳು ನಡೆದುವು. ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಜನರು ಅನೇಕ ದಾಂಧಲೆಗಳನ್ನೂ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಗಳನ್ನೂ ನಡೆಯಿಸಿ ಹಾವಳಿಮಾಡಿದರು. ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದ ಮೇರೆಗೆ, ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಸೈನ್ಯ ಸಮೇತರಾಗಿ ಜ| ಹೊರಟು, ದಂಗೆಯನ್ನಡ ಪ್ರಭುಗಳ ಸಂಚಾರ ಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಯಕ್ಕಾ ಗಿ ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂವೆನಿ''ಯಸ್ಸೆ ನ್ರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ ಶ್ರಭುಗಳವರು ಕೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕೆ ಡೆಂಟ ರವರೂ ಮದರಾಸು ಸರ್ಕಾರದವರೂ ಗಮನ ಕೊಡದೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರದ ಸೈನ್ಯ ಮುಂತಾದುವುಗಳೇ ದಂಗೆ ಯನ್ನಡಗಿಸಲು ಸಾಕಾಗಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಪ್ರಭುಗಳವರು ೧೮೩೦ನೆಯ ಇಸನಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೧೪ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ದರಸುಗುಫ್ಪೆಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯ ವ್ಯವಸಾಯ ಗಾರರ ಕಷ್ಟ ಸುಖಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಅನ್ಯಾಯವಾದ ಸುಂಕದ ತೆರಿಗೆ ಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ಸಹಾಯಮಾಡಿದರು. ಅದೇ ತಿಂಗಳು ೧೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬೂಕಿನ ಕೆರೆಯ ಶಿರಸ್ತೇದಾರನನ್ನೂ ಸುಬೇದಾರನನ್ನೂ ಅವರ ಅನ್ಯಾಯ ಪ್ರವರ್ತನೆಗಾಗಿ ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ೧೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಚನ್ನರಾಯಸಟ್ಟಣವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ₹೬ el ಪ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೫೭ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಪ್ರಭುಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳ ಅರಿಕೆಗಳನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ ಕಿಕ್ರೇರಿಯ ಸುಬೇದಾರನು ಪ್ರಜಾಹಿಂಸ ಸಕನಾಗಿದ್ದ ನೆಂಬ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ i ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು. ಅವನು ನೂರಾರು ಮಂದಿ ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಅವರಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಸ ಕೊಡದೆ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಡೆಕ್ಕಾಗಿ ನೃಥೆಸಟ್ಟು ಒಡನೆಯೇ ಖಾಸಾ ಬಿಡದಿಯಿಂದ ಮೊಸರವಲಕ್ಕೆ ಯನ್ನೂ ಇತರ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ತರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಮುನ್ಮುಡಿ ಕೃ ಷ್ಟ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾರುಣ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಅದೇ ಮೇಕೆಗೆ ಕಾ 2 ಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಅತಿ ಶೀಘ್ರ ವಾಗಿ ಶಾಂತಿಸ್ಟಾಪನೆಯಾಗುತ್ತಿ ದುದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾದ ನ ಅವರ ಕಾರುಣ್ಯ ದಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಹರಗಡುತ್ತಿ ದ್ವಿತೆಂದೂ ನಿರ್ದಾಕ್ಸ ಣ್ಯ ದಿಂದ ಪುಂಡರನ್ನು ನೆಗ್ಗ ಬೇಕಾದುದು ಶ್ರಕವೆಂದೂ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರು ಅಭಿಪ್ರಾ ಯಪಟ್ಟ ರು. ಎ SN ದಿವಾನ್‌ ವೆಂಕಟೇ ಅರಸಿನನರೂ ಸ ಮುತ್ತದ್ದಿಗಳೂ ನಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಚನ್ನ ರಾಯಸಟ್ಟಿಣದಲ್ಲಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೊಳೆನರಸೀಪುರದಲ್ಲಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಸಂ ಗು ವ ಸಡಿಸಿದರು. ಈಬಗೆಯ ಕ್ರೂರ ದಂಡನೆಗಳಂದ ಸ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸು ಕ್ಸೋಭೆಗೊಂಡು ದಂಗೆಯ ಘಾ ಹೆಚ್ಚಿ 3 ಮವು. ಪ್ರಭುಗಳವರು ಚನ್ನರಾಯ ಸಟ ಸಿಣದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ದಂಗೆಯು ಕುಂಸಿ, ಆನಂದಪುರ ಮುಂತಾದ 1 ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಿ ದ್ಹುದಾಗಿ ನಾರ್ತೆಯು ಬಂದಿತು. ದಂಗೆ ಯನ್ನಡಗಿಸಲು ಸಾಹಸಿಯೂ ಧ್ರ ರ್ಯರಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದ ಅಣ್ಣಪ್ಪ ನೆಂಬಾತನನ್ನು ಅವರು ಸೈನ್ಯ ದೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಮೊದಲೇ ಸಲಹೆಮಾಡಿದ್ದ ಂತೆ ಈಸ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಸೆನಿ”'ಯಸನಿ ಸ್ಕೈ ನ್ವ ವನ್ನುಕರೆಯಿಸ ಬೇಕಾಗಿಮ್ಮದೇ ಚನ ಜಾ ಹಾಗೆ ಮಾಡವೆಯೋದರೆ ನೆ ಹೊರೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವ್ರಾಂತಗಳಿಗೂ ದಂಗೆಯು ಹರಡಬಹುದೆಂದೂ ಆಗ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರಿಗೆ ತೋರಿತು. ಕರ್ನಲ್‌ ಇವ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಅವರ ಕೈ ಕಳಗೆ ಸೈನ್ಯ ವನ್ನು ರೆಸಿದೆಂಟಿರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ತಿವಮೊಗ್ಗಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪ ಪ್ರಭು ಗಳವರು ನಾನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ೧೮೩೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಅವರು ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಸ ಸೈ ಳಗಳಲ್ಲೆ ಲ್ಲ ಶಾಂತಿ ಸ್ಟಾ ನನೆಯಾಯಿತಾದರೂ, ರಂಗಪ್ಪ ನಾಯಕನೂ ಫೈಗನುಲ್ಲನೂ ಹೂಡಿದ ಹಾವಳಿಯು ಅಡಗಲಿಲ್ಲ. ೧೫೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸಾ,ಮಿಯವರು ಹೊನ್ನಾಳಿಯ ಸುಬೇದಾರರೇ ಮುಂತಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ರಹಸ್ಯ ವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತ ಕರ್ತನ್ಯಭ್ರ ಷೃರಾಗಿ ರಾಜದ್ರೋಶಹಿ ಗಳಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ದಂಗೆಯನ್ನಡಗಿಸುವುದು. ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯ ವಾಗಲಿ್ಲ. ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮದರಾಸು ಆಧಿಪತ್ಯದ ಗವರ್ನರನರು, ೧೮೩೧ನೆಯ ಇಸನಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ. ಆಗ್ಲೆ ಇಂಡಿಯಾ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ ರವರಾಗಿದ್ದ ಜ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕ ಆಡಳತ ಸೂತ್ರಗಳು ರವರಿಗೆ ಬರೆದ ವತ ದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ಕೈಬಿಟ್ಟುಡು ದಿಂದ ಬರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಪೊಗದಿಯ ಸಪಣವು ಒವ್ಪುಂದದ ರೆಗೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೂ ಬರಲಿಬ್ಲವೆಂದೂ, ಅದರಿಂದಸೆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಸಂಬಳಗಳು ಸಕಾಲ ದಲಿ ವಾವತಿಯಾಗಲು ಅವಕಾಶತನ್ಸಿ ನ ದಂಗೆಯೇಳುವ ಸಂಭವ ವುಂಬಾಗಿದ್ದಿತೆಂದೂ ಸೂಚಿಸಿದ್ದರು. ಅದು ಪ್ರಮಾದವಶದಿಂದ ನಡೆದ ಚು ಆರೋನಣೆ, ಏಕೆಂದರೆ, ವೊಗದಿಯ ಹಣವನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪತಿಮಾಡಡೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ ಡಿ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜ ಜು ರವರು ಬೂದ! ತಿಂಗಳೂ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿನ್ಲಹೆಂದು ಜಿ ಸನ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ''ಯವರ ಲೆಕ್ಕದಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಲಾಡ್‌ ನ ನಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಂಕರವರು ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನೇ ನಂಬಿ ೧೮೩೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಸೆಪ್ಟೈಂಬರು ಏಳನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಒಂದು ಪತ್ರವನ್ನು ಬರೆದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಒಪ್ಪಂದದ ಮೇರೆಗೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪೊಗದಿ ಹಣವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ದಂಗೆಯೆದ್ದವರ ಕೊಲೆಗಳು ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾಗಿ ಅಸರಿಮಿತನೆನಿಸುವ ಮಟ್ಟಿ ಗೆ ನಡೆದು ವೆಂದೂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತಾ 1... ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ ದಿಂದ ದಂಗೆಗಳನ್ನಡ ಗಿಸಲಾರದೆ ಹೋದಕಾರಣ ಬಿ ೯ ಸೈನ್ಯ ನನ್ನು ES ತೆಂದ್ಕೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನನು ಸುರಕ್ಕೆ ೫. ಕಾರಣ ಆ ಪತ್ರವ್ರ ತಲಪಿದ ತರುನಾಯ ಹತ್ತು ದಿನಗಳೊಳಗಾಗಿ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಕಮಾಷನರು ಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನೊಸ್ಪಿಸುವಂತೆ ಸ ಗ್ರಧುಗಳವರು ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಿಗೆ ಅಸ್ಪಣೆಮಾಡಿ ರಾಜಶಾಸನ 'ಸತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ ಪ್ರಕಟಸಬೇಕೆಂದೂ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದ್ದಿತು. ಪೊಗದಿಯ ಹಣವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಪಾವತಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಮೊದಲನೆಯ ಆಪಾದನೆಗೆ ಆಧಾರನಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೫೯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾದ ಅಣ್ಣಸ್ಸ ಮುಂತಾದವರು ದಂಗೆಯೆದ್ದವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರಲ್ಲನೇಕರನ್ನು ನೇಣುಹಾಕಿಸಿದುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ತರೀಕೆರೆ .ಪಾಳೆಯಗಾರನೇ ಮುಂತಾದವರು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಲೆಮಾಡಿದ ಘೋರ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಆ ಬಗೆಯ ಸ ಪ್ರತೀಕಾರವು ನಡೆಯಿತು. ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಚನ್ನರಾಯಸಟ್ಟಿಣದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಕೃ ಸೆತೋರಿದ ಬಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಕಿಜಿಂಟರವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪ ಫಿಬ್ಬುನರ ನರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮರಣದಂಡನೆ ಗಳಾದುನು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಂತೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನೊದಗಿಸಿದ್ದರೆ. ದಂಗೆ ಯೆದ್ದವರಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೂರ ಶಿಕ್ಸೆಗಳಾಗಬೇಕೆಂದು ಭಲಹಿಡಿಯದೆಯೂ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ದಂಗೆಯು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತಿ ತ್ರಿದ್ದಿತೋ ಏನೋ! ಏನೇ ಆಗಲಿ, ಬಿ ಟರ್‌ ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ದಂಗೆಯನ್ನ ಡೆಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆಹೋ ಗಿದ್ದ 14 ಡಗಿನದೆ ಹೋದುದಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವ ಉತ್ತ ರವಾದಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿದುದು ದುಡುಕೆನ ವರ್ತನೆಯೇ ೯ ೧೮೩೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೋಬರು ೧೯ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ರಾಜ ಭಾರವು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃ ತ ರಾಜ ಒಡೆಯರನರಕ್ಕೆ ತಪ್ಪಿ ಕನಿನಾಷನರೀರ್ವರಿಗೆ oT ಭಂ ್ಲಬ್ಬರಾದ ಕರ್ನಲ್‌ ಬ್ರ ಗ್ಸ್‌ರವರು ದಂಗೆಯನ್ನಡಗಿಸಿ ಶಾಂತಿ ಯನ್ನು ಸ್ಟಾಪಿಸಲು ಏರ್ವಾಡನ್ನು ಮಡಿದರು. ಹೈಗಮಭ ಮುಂತಾದವರ ತಟ ಅಡಗಲು ೧೮೩೩ pe ಇಸನಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಿನವರೆಗೂ ಹಿಡಿಯಿತು. ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ೬... ಕಮಾಷನರುಗಳೀರ್ವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡೆನಂತರ ಲಾರ್ಡ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಂಕರವರು ದಂಗೆಯ ಕಾರಣಗಳೇನೆಂಬುದೇ ಚ ವಿವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ವರದಿ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ನೇಮಕಮಾಡಿದರು ಸಮಿತಿ ಯವರ ವರದಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ತಾವು ದುಡುಕಿ ನರ್ತಿಸಿದುದು ಅನ್ಯಾಯವಾಯಿತೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತೋರಿರಲೇಬೇಕು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕ ೈಷ್ಟರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಲೇಶವಾದರೂ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತೋರದೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವಸ್ನೊಪ್ಪಿಸಿ ಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ತಾಳ್ಮೆ ಯು ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮಿಡಿದಿರಬೇಕು. ಶ್ರೀ ಸ ಡಿ ಕೃ ಷ್ಣ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಮೇಧಾವಿ ಗಳೆಂದೂ ಸರಮ ತು ಅವರೇ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ೧೬೦ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಂಕರವರು ಸಮಿತಿಯ ವರದಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ೧೮೩೪ ನೆಯ ಇಸನಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಪ್ರಭುಗಳವರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ ತರುವಾಯ «" ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ''ಯ ಡೈರೆಕ್ಟರು ಗಳಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು, ಮಂಜರಾಬಾದು ಮತ್ತು ಅಷ್ಟ ಗ್ರಾಮ ಡಿನಿಜನ್ನು ಗಳನ್ನು ಕೂಡಲೆ ಒಂದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಸಂಸ್ಥಾ ಎ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಸಲಹೆಗೆ ಪುರಸ್ಕಾರ ದೊರೆತಿದ್ದರೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಇ... ಸೂತ್ರ ಗಳೇನೊ A ತ್ಲಿದ್ದುವಾದರೂ ಸಂಸ್ಥಾನ ನದ ವಿಸಿ ಇರ್‌ ಮಾತ್ರ pf ಕಡಮೆಯಾಗಿ ಈಗಿನ. ಉಚ್ಛಾ ವಯಸಿ ಸತಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಭಾಗ್ಯವೇ ಮೈಸೂರಿನ ಸ ನ್ರಡ್ರಗಳಿಗಿರುತ್ತಿ, ರಲಿಲ್ಲವೆನ್ನ ಸಚ ಲಾರ್ಡ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಂಕರವರು. ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಿತರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಆಗಿನ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರನ್ನು ಅನಖ್ಯಾತಿಯಿಂದುದ್ದರಿಸುವ "ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅನ್ಯಾ ಯಮಾಡಿದರೆಂಬುದು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ನೆಯ ಬಿ ಬರ್‌ ಕಮಾ :ಸನರವರಾದ ಕರ್ನಲ್‌ ಬ್ರಿಗ್ಸ್‌ ರವರ ತ ಸಳ ವಾತ ವಡ! ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕಿಸಿಡೆಂಟಿರವರ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಡುಹಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಶಯರಿಗೆ ಲಾರ್ಡ್‌ ವಿಲಿಯಂಬೆಂಟಂಕರವರು ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದ ರೆಂಬುದೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸ ಸೂತ್ರ ಜಾ ಟ್ರ ಬಳಿಕಲೂ ಇಂಗ್ಲಿಷರಲ್ಲಿ ದ್ರೆ (ಷಾಸೂಯಗಳ ಲವಲೇಶವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳ ದೆ, ಮುಮ್ಮಡಿ ಪ್ರಭುಗಳ ತ್ರಿಕರಣಶುದ್ಧ ವಾದ ಮೈತ್ರಿಯಿಂದ wns ಸಿದರು. ಪ್ರಜೋಪಕಾರಗಳು ತು ' ಇಸವಿಯಲ್ಲೇ, ಎಂದರೆ ತಾವು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಮಾರನೆಯ ರ್ಷದಲ್ಲೇ, ಅವರು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಮಿ ಗಳನ್ನೂನಪ್ಬಿಸಿ * 4* The Governor-General, as I dil not undeistand till lately, was excessively anxious from the first an‘! all through the business to screen the Resident Casamayor an old protege and favourite of his own, so that while his despatches demonstrated that gentleman’s incapacity to the perception of the Court of Directors, he still supporte:l him both publicly and privately and was glad to get me out of the way, be-ause I frankly avowed my aversion to the Residency party and my conviction that they were answerable for the misrule of Mysore.” — Mode u Alysort, page 469. ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೬೧ ಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳು ಕೈಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸಹ, ಪ್ರಭುಗಳವರು ೧೮೪೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೋಬರು ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪಾಠಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾ ಸ ಗ ಅದೇ ಮೇಲ್ಪಜತ್ತಿ ಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಕಮಿಾಷನರವರು ವೆಸ್ಲಿಯನ್‌ ಮಿಷಸಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ರೆವರೆಂಡ್‌ ಜೆ. 1 JE ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾ ನಿತವಾಗಿದ್ದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ಸ್ಬಿತ್ತರು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವಾಗಿದ್ದುವು. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳು ಕೈಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ, ಅವರಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೧೩ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಸಂದಾಯವಾಗುತ್ತಿ ದ್ದಾಗ ಗ ಕೂಡ, ಅನರು 3 ಮಿತವ್ಯಯದಿಂದ ಸ್ವಂತ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಒತಸಾದನೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಧರ್ನುಕಾರ್ಯಗಳನ್ನಾ ಚರಿಸಿದರು. ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸ ಸಡೆಯಲು ಶ್ರೀ ಮುಮ ಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಡಹ ಪ್ರಬಲನಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೮೩೪ನೆಯ ಇಸವಿ ರಾಜ್ಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮ್ಳೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಸಂತತ ಪ್ರಯತ್ನ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ ಮತ್ತು ಕಮಾಷನರವರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದ ಕರ್ನಲ್‌ ಜೆ. ಎಸ್‌. ಫ್ರೇಸರವರು ಆ ತರುವಾಯ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಮೇಲೆ ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ, “ತೀರ ತಾಟಸ್ಪ ವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ನೀತಿಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಸಸ್ತ, ಮಹಾರಾಜರು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿ ನವರಾಗಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ದೀರ್ಫಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ಕ್ರಮವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡದೆ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದ ತ ಊಟಾ ರಗಳೆ ಯಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿಯೇ ಅವರು ತೊಂದರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೆವು. . ವಿವಾಹ, ದತ್ತುಸ್ತೀಕಾರ ಮುಂತಾದ ಮತಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣಾಧಿಕಾರವಿದೆಯೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ... ಅವರಿಗೆ ಮುಂದೆ ಯಾವಾಗ ಲಾದರೂ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ವಹಿಸಬೇಕೆ ಅಥವಾ ಬೇಡವೆ? ನಾವುಗಳು, ಅವರೇ ನ್ಯಾಯವಾದ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವುಳ್ಳ ಪ್ರಭು ಗಳೆಂಬ ಭಾನನೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ ತ್ರಜಾನೆನ್ಮುದಿಯನ್ನು 10 F ೧೬೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ವೊಗದಿಯು ನಷ್ಟವಾಗದಂತಿರುವುದು ದೃಢವಾಗುವನರೆಗೂ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂದು ನಾನು ನಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಆದಕಾರಣ, ತಾವು ಸೂಚಿ ಸಿರುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವೂರ್ಣಾಧಿಕಾರವಿರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅಂಗೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ?' ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ರೀತಿ ನಿಷ್ಟ ಕ್ಲಪಾತನಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವ ನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಹನೀಯರ ಸಂಖ್ಯ ರ ತೀರ ಸರಿಮಿತವಾಗಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ನಿರುದ್ಧಾ ಭಿಷ್ಟಾಯವುಳ್ಳ ವರೇ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿಗಳಿದ್ದುದರಿಂದ ಪ್ರಭುಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಫಲವಾಗದೆ, ಅದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಹತವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಲೂ ಅವರು ಧೃತಿಗೆಡದೆ ಸ್ತುತ್ಯವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಪಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಕಮಾಷನರುಗಳು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಿ ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾ ದ ಶಿನ ನನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ನಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ನಾವ ರಾಸ ಛ “ಆಡಳಿತವನ್ನೂ ನಡೆಯಿಸಲುಪ ಕ್ಟ ಮಿಸಿದುವ ನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ೧೮೫೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಸಿಪಾಯಿ ಗ ನಡೆದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ .. ಸಟಕ್‌ ಯವರು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನವು ಬ್ರಿ * ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿಹೋಗಬೇಕೆಂಬ SEE ಅಭಿಮತವನ್ನು. pw ಪ 'ಭುಗಳವರು ಆರೀತಿ ಮಾಡಿ, ಆಗಿನ ಕಮಾಷನರವರಾದ ಸರ್‌ ಹ ಕಬ್ಬನ್‌ ನಾಹೇಬರವರು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸಂತೋಷಗಳಿಂದ ಬೆರಗಾಗುವಂತೆ ವರ್ತಿಸಿದುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಚಾರ ವಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದೂ ಆಗಿನ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕ್ಯಾನಿಂಗ್‌ ರವರು ಶುಷ್ಕೋವಚಾರದ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು "ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡಕೂಡದೆಂದೇ ಸಲಖೆಮಾಡಿ ಶೂನ್ಯ ಹಸ್ತ ನನ್ನೇ ತೋರಿಸಿದರು. ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರುಗಳು ದತ್ತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಮಕ್ಕಳು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದೆಂಬ ನಿಯಮವು ೧೮೫೮ನೆಯ ಇಗ ಸ್ರಭುತ್ತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸ ಬೇಕೆಂದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು 'ಅರ್ಥಷ್ಯಾಡಿದರು. ಭರತಖಂಡದ ಆಡಳಿತ ವನ್ನು "ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ''ಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ. ಮಹಾರಾಜ್ಞಿಯನರು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ * ಜ್ಞಸಿ.ಎಸ್‌,ಐ. ಬಿರುದನ್ನೂ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಗಡಿಯಾರ ಮುಂತಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೬೬೩ ಸುವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಅದರಿಂದ ಉತ್ತೇಜನ ಹೊಂದಿ ಪ್ರಭುಗಳವರು ತಮ್ಮ ಸ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಅವರು ಕೈಕೊಂಡ ಸ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಲೀ ಆಸ್ಕರ್‌ ಎಂಬ ಮಹಾಶಯರಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಸೇನೆಯೂ ಸಹಾಯವೂ ಅಸ್ಟಿಷ್ಟಲ್ಲ. ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು ಮೊದಲಾಗಿ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆ ಸಂಧಾನಮಾಡುವುದರ ವರೆಗೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯ ಗಳು ಅವರಿಂದ ನಡೆದುವು. ಅವರು ಈಗಿನ ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಅಮಾನ್‌ - ಉಲ್‌ - ಮುಲ್ಕ್‌. ನರ್‌ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್‌, ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಓ.ಬಿ.ಇ. ಅವರ ಪಿತಾಮಹರು. ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಸ ಸುಪ್ರ ಸಿದ್ಧ ರಾದ ವರ್ತಕರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿ ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ “ಪ್ರಜೆಗಳ ಆದರ ಗೌರವಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃ ಷ್ಣ ರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರಿಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ಚಾಸ. ಪ್ರಭುಗಳವರು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಹೋಗ ' ಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅವರ ದ ಮದರಾಸು ಅಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಹೊಸೂರಿನಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಅಂಚೆಗೆ ಹಾಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೮೬೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಏಳು ನಾವಿರ ಮಂದಿಗಳು ರುಜುಹಾಕೆದ್ದ ರ್ಜ ಬೂಟು ವೆ ಯಿಯವರಿಗೆ ತಲನಿತು. ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರುಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾ ಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರು. ಡಾಕ್ಟರ್‌ ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್‌ರವರೂ, ಮದರಾಸು ನ್ಯಾಯನಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಜಿ. ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸ ಶೆಟ್ಟಿಯವರೂ, ಇತರ ಕೆಲವು ಮಂದಿಗಳೂ ಪ್ರಭು ಗಳವರ ಸಕ್ಸವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಹೋರಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆತಂಕ ವಿಷಾದ ಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಮನಸ್ಸು ಸಮತೆಗೆಡದೆ' ನ ಶ್ರಶಾಂತವಾಗಿದ್ದಿತು; "ಅವರು ಸರ್‌ ಮಾರ್ಕ್‌ ಕಬ್ಬನ್‌ರವರ ಲೋಹ ಪ ಪ ಸ್ರತಿಮೆಯ ಸ್ಟಾ ಸನೆಗಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಹಾಯ ದ್ರ ವ್ಯ ವನ್ನು ಅನುಗ್ರ ಹಿಸಿದರು. ೧೮೬೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ದತ್ತುಸಿ ಕಾಕನು ನಡೆದಮೇಲೆ ಪ ಸ್ರಭುಗಳವರ ಪುತ್ರರಾದ ಶ್ರಿ ( ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಪಿತ್ರಾ ಚತರದ ಸ್ವತ್ತುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಬೇಕೇ ಹೊರತು ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲವೆಂಬ ತೀರ್ಮಾನವು ನಡೆದುದರಿಂದ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ನಿಷಾದವುಂಬಾಯಿತು. ಅವರು ತಮಗೆ ನ್ಯಾಯವು ದೊರೆಯಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ವಾದಿಸಿ ನುತ್ತೊಂದು ಸತ್ತ್ರವನ್ನು ವೈಸ್ತಾಯಿಯವರಿಗೆ ಬರೆದರು. ಮೈಸೂರು ೧೬೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯನರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡದೆ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು. ನಾಚಿಕೆಕೇಡೆಂದು ಸ್ವದೇಶ ವಿದೇಶಗಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟಸಿದುವು. ರಾನ್‌ ಸಾಹೇಬ್‌ ವಿಶ್ವನಾಥ ಮಾಂಡಲಿಕರು, ಲಾರ್ಡ್‌ ಮಾರ್ಲಿಯವರು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರು ಪ್ರಭುಗಳವರ ಸಕ್ಸ ವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಾದಿಸತೊಡಗಿದರು. ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚಿತ ಮನೋಧರ್ಮದ ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿ ಬೇರೆ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲವು ಏರ್ಪಟ್ಟು ರಿಂದಲೂ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರು ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನೊಪ್ಪಿ ಸಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಆದರೆ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಪ್ರ್ರಾವ್ತ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ ವಯಸ್ಕರಾದಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿ ಸುವುದಾಗಿಯೂ, ಮುಂದೆ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಪೊಗದಿಯು ಇವ್ಸತ್ತನಾಲ್ಯೂವರೆ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮೂವತ್ತೈದು ಲಕ ರೂವಾಯಿಗಳಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ತೀರ್ಮಾ ನಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಬಾರದೆಹೋದು ದಕ್ಕಾಗಿ ಆಳಿದ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ವ್ಯಸನಾ ಕ್ರಾಂತರಾದರೂ ಮುಂದೆ ಅವು ತಮ್ಮ ಸ್ವೀಕೃತಪುತ್ರರಿಗಾದರೂ ಲಭಿಸು ವಂತಾಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂದು ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆ ಬಳಿಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು (೧೮೬೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ರಾತ್ರಿ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಗೆ) ದಿವಂಗತರಾದರು. ಆಗ್ಲೆ ಅವರಿಗೆ ಎನ್ಸತ್ತನಾಲ್ಕು ನರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಉದಾರಿಗಳೂ, ಧರ್ಮಾಭಿಮಾನಿಗಳೂ, ವಿದ್ವತ್ಛಕ್ಟಪಾತಿಗಳೂ, ಪ್ರಜಾ ನತ್ಸಲರೂ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಪ್ರಭುಗಳ ಮರಣದಿಂದ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು; ತಾವು, "" ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಭೂಪ, ಬೀದೀಲೆಲ್ಲ ದೀಪ''* ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹಾಡಿ ಕೊಂಡಾಡು ತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಕಾಣುವಂತಿಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂದು ನಿಷಾದಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸಂಕಟಸಟ್ಟರು. * ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಬೀದಿ ಬೀದಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೀಪಗಳನ್ನಿಡಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆರೀತಿ ಹಾಡನ್ನು ಕಟ್ಟ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. "" ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಭೂಪ, ಮುನೆಗ್ಲೊ ದೀಪ'' ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯೊಂದೂ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ ತೆ ಛ್ಯ ತೋರು ತ್ತದೆ. ಹಿನ್ನೆ ಲೆ ೧೬೫ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ Ms ನಡೆದುವು. ಅವರಿಗೆ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾದ ತರುವಾಯ ಶ್ರೀ ಮಂಗಳ ಸಿರಿ ನಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ಶ್ರೀ ಕೆಂಪನಂಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೊಡನೆ ವಿವಾಹವು ಬಳೆಯಿತು. . ಮಹೋತ್ಸವದ ಆ ಶುಭ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುವೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ದೆಸೆಯಿಂದ ಕಂದಿಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಸಾ ಕಕ್ಕ A ಮಂಗಳದ ಸಿರಿಯು ಮೆರೆಯಿತು. ಹಿಂದೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಕೈಸೇರಿದುವು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದಾಗಿನ ವಿಷಮ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರೂ ಅವರ ದಿವಾನರುಗಳೇ ಮುಂತಾದವರೂ ಆಗಿನ ಸನ್ನಿನೇಶ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿ ಸಿದುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೇವಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅಲ್ಫಾ ವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನ ವೆಂದು ಪ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾ ನಗಳಿದ್ದ ಪರಿಸ್ತಿ ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ "ಮುನ್ನ ಡೆ ಮಂ ಅಚ್ಚ ರಿಗೊಂಡು ಅದನ್ನು ಶ್ಲಾಫಿಸುವವರೇ ಅದರು. ಬ್ರಿ ಟರ್‌ EE 1॥ ಆಡಳಿತವು (೧೮೩೧ರಿಂದ ೧೮೮೧ರ ವರೆಗೆ) ಐನತ್ತು ಸ ಕಾಲ ನಡೆದು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಶಿಸ್ತು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ನರಮೋಪಕಾರವಾಗಿದ್ದು ದೇನೋ ನಿಜ ಆದರೆ ಮ ವಶದಿಂದ ೧೮೭೬, ೧೮೭೭, ೧೮೭೮ ಈ ಮೂರು ಸಂವತ್ಸರ ಗಳಲ್ಲಿ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾದ ಘೋರ ಕ್ಲಾಮವು ಸಂಭನಿಸಿದ್ದಕಾರಣ, ೧೦,೫೦,೦೦೦ ಮಂದಿಗಳು (ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯ ಆಗಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲೊ ೦ದು ಭಾಗದ ಜನರು) ಮೃತರಾಗಿದ್ದರು; ಒಟ್ಟು ಹತ್ತು ಕೋಟ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸ್ವತ್ತುಗಳು ನಷ್ಟ ವಾಗಿದ್ದ ವು. ಚಾ ದಲ್ಲಿ ಶೇಖರವಾಗಿದ್ದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಕೋಟ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಧನವೂ ಕ್ಸಾಮಪೀಡಿತರ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗವಾಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ೮೦ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಾಲವೂ ಆಗಿದ್ದಿತು. ನಾನಾ ಬಾಬುಗಳ ವರಮಾನಗಳೂ ಇಳಿದುಹೋಗಿದ್ದುವು. ಪೊಗದಿಯ ೧೬೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಹಣದ ಭಾರವು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹತ್ತೂವರೆ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಅಧಿಕ ವಾಗಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರ: ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ದಲ್ಲಿ ಒದಗಿದ್ದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿಯವರೆಗೂ ಆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. ನಿಷ್ಟ ಕ್ಟಪಾತದೃಸ್ಟಿಯಿಂದ ನಿಜವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ಕೆಲವರಿದ್ದರಾದರೂ, ಬಹು ಮಂದಿ ಯೂರೋಪಿ ಯನ್ನರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದುದೇ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತ ಗೊಳಿಸುವ ನಿದರ್ಶನವೊಂದನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ, ದಿವಾನ್‌ರೊಡನೆಯೂ ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಸಿಯವ ರೊಡನೆಯೂ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರು ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯ ರೊಡನೆಯೂ "ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ? ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ದೃಶ್ಯವೈಖರಿಗೆ ಮನಸೋತು, ತಂಗಾಳಿಯ ಸೊಬಗಿಗೆ ಹೈದಯವನ್ನು ಸೂರೆಗೊಟ್ಟು, ಸ್ವಂತ ಜನಾಂಗದ ಅಭ್ಯುದಯ ದೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಆವೇಶಭರದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆತು ಆ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡಮನುಷ್ಯರು, «ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಜಗಜಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂತಹ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ದೇಶೀ ಯರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರಾಜನೀತಿಕೋನಿದರೆಷ್ಟು ಪೆದ್ದರು'?* ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದರಂತೆ. ದಿವಾನ್‌ರವರೂ ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಸಿಯವರೂ ಅತಿ ಕಷ್ಟದಿಂದ ನಗುವನ್ನು ತಡೆದು ಕೊಂಡರಂತೆ. ಮಂದಸ್ಮಿತವದನರಾಗಿ ಒಂದು ಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖವನ್ನು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ತಿರುಗಿಸಿ ಅನ್ಯಾಕ್ರಾಂತಚಿತ್ರ ರಾಗಿದ್ದಂತೆ ನಟಸಿದರಂತೆ. ಪ್ರಭುಸನ್ಸಿಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನೂ ಮರೆತು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆ ರೀತಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಆ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರ ತೊಡೆಯನ್ನು ಚಿವುಟಿ ದರ್ಬಾರು ಬಕ್ಸಿಯವರು ಅವರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರಂತೆ. ಕಾರ್ಯದಕ್ಸೃತೆಯಿಂದಲೂ ವಿಚಕ್ಪಣೆಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡಿ ಪ್ರಜಾಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಭಾರತೀಯರಾದ ೫ (4 What fools, these British Statesmen to hand over to Native rule such a prosperous rattling country like Mysore!’ — Revised Memories. ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೬೭ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವೆ ಎಂದು ಕೂಡ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಯೂರೋಪಿ ಯನ್‌ ಹೊ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಂಡೇಹವಿದ್ದಿತು. ಅದರನೇಯಬೋ, ಭಾರಿ ುದ್ದೈಗಳನ್ನಲಂಕರಿಸಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿ ರಾದ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ'ಸರಿದೂಗುವಷ್ಟು ಶ ಅವಕ್ಕೆ ನೇಮಕಮಾಡಬೇಕಾದ ಸುಲಭಸಾಧ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯವೂ ಇದ್ದಿತು. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ. ದ್ರನಾನುಕೂಲತೆಯು ಬಸಳ ಕಡಮೆ ಯಾಗಿದ್ದ ಆಗಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಸ್ಪೂನದ ಅಟ್ಟಿ ಹಾಸವನ್ನೂ ನಿಜೃಂಭಣೆಯನ್ನೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಡೆಯಿಸಿಕೊಂಡುಬರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇದ್ದಿತು. ಆ ಬಗೆಯ ವಿಷಮವರಿಸ್ತಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಫಿರ್ವಹಣದ ಗುರುತರವಾದ ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ದರು. ಅವರು ಅದೇ ವರ್ಷವೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಒಡೆಯರವರ ನೆಭೆಯನ್ನೂ ಬಾಲಿಕಾ ಪಾಠಶಾಲೆಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಕೌಶಲ್ಯ ಸ್ಥಾನಿಸಿದುದನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವೆರಡು ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಹೊನ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿದುದರಿಂದಲೂ, ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ ನಿಷೇಧ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದುದರಿಂದಲೂ, ಇತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನಾಚರಿಸಿ ದುದರಿಂದಲೂ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಕೀರ್ತಿಯು ದಿನದಿನವೂ ಅಧಿಕ ವಾಗಲುವಕ್ರಮಿಸಿತು. ಅವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಉಪಕ್ರಮವಾದ ನಾಲ್ಕೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಭ್ಯುದಯಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಭಾರತೀಯರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರೂ ಬೆರಗಾದರು. ಆಡಳಿತ ನಿರ್ನಹಣಕೋನಿದರಾದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಯನರೊಬ್ಬರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಉಪಕ್ರಮ ರದ ಬಳಿಕ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಾದಮೇಲೆ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಬರೆದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ, ಸರಳಸುಂದರವಾಗಿದ್ದ ಅವರ ನಡೆನುಡಿಗಳು ಅವರ ಶಿಕ್ಬಣಕ್ಕೆ ಗೌರವ ತರುವಂತಿದ್ದುವನ್ನೂ, ಅವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಡೆದ ಮಹತ್ತರವಾದ. ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯನ್ನೂ ಕೊಂಡಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ, “ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸುಯೋಗವು ಅವರದಾಗುವ ಸಕ್ಸಕ್ಕೆ, ಶಕ್ಷರಾದನರು ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದಾಗ್ಗೆ HN HA ಸ್ಯ ೆ pe) ರ್ವಡಿಸುತ್ತಿದ ನಮರ್ಥ ಕೃರಾದ ಭಾರತೀಯ ಇತ ಛೆ {Lo el ಲ ಸ್ರ ೧೬೮ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು ಭಾರತೀಯರ ಆಡಳಿತವು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗಬಲ್ಲುದೆಂಬು ದನ್ನು ಅವರು ದ ಢಸಡಿಸಿಕೊಡುವುದು ಖಂಡಿತ''* ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆ ಯನ್ನ ಲಂಕರಿಸಿದ್ದ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಆವ್ತ ನುತ ರೊಬ್ಬ ಶು ಮತ್ತೊ ೦ದು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾರಾಜರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾ ತ «ಅವರ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಾ. ಗಲಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಮತ್ತಾವು ಜಾ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಾಗಲಿ "ಮಗೆ ದಿವಾನ್‌ ವದವಿ ದೊರೆತಿದ್ದರೊ?? ಎಂದು ಕೇಳಿ ಡರು. ಆಗ ಅವರು ಗಹಗಹಿಸಿ ನಕ್ಕು, "" ಅಲ್ಲಿ ಮೂರೇ ಮೂರು ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನವೆಪ್ಸಿ, ಅದೆಲ್ಲಿ? ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ ಪ್ರಭುಗಳ ಆದರ ವ್ರ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷ. ತೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸನ್ನಿವೇಶದಿಂದ ಮಾತ್ರನೇ ನಾನು ಇಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ "ಲಸ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು” ಎಂದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಕೌಶಲ್ಯವೆಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹನೀಯರ ನಾಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಸ್ಯ್ಯವಾವುದೂ ಬೇಡ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಆಡಳಿತವಿಧಾನ ದಲ್ಲೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯನ್ಸೇರ್ಸಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅದರ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ದಿವಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರವರು ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ, ಸ್ಯಾಯಾಧಿವತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟ್ರಿ ಆರ್‌. ಎ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಯವರು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿಯೂ ನೇಮಕ ವಾದರು. ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ಕೃಷ್ಣರಾಯರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರತ್ಸನಸಭಾಸತಿ ಮೊದಲಿಯಾರರು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದರು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯವರು ಕಾನೂನು, ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು, ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ಹೇಳಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅರಮನೆಯ ವೆಚ್ಚಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಖಾಸಾಭಂಡಾರಕ್ಕೆ (ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಸರಾಸರಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದ ಮೊತ್ತವೆಂಬ ನಿಯಮದಮೇಲೆ) ಹದಿಮೂರು ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳು ಸಲ್ಲಬೇಕೆಂದು * “In hw 2೮1೨೦೧೩! life the Maharajah does credit to the careful traning which he received. ..11೮ has a fine Province to rule over, and should jt be his:good foitune to! ಟ್‌ it again to a state of ॥108[೮11(), he will do much to establish the fact that in good hands native government can compare well wth Englhsh administration.” ಹಿನ್ನೆಲೆ ಎ೬೯ ತೀರ್ಮಾನವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಒದಗಿದ್ದ ಕಷ್ಟ ದಾಯಕವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿ ತಿಯನ್ನು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತ ಕ್ರೈ ಜನದ ಆಗಿನಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಲ ಶಿ pais ಪ್ರದಾಗಿ ಸಮ್ಮತಿಸಿ ಕ್ಸಪೆತೋರಿದರು. ಅವರು ಮೇಧಾವಿಕೇಷ್ಠರೂ ಕಾರ್ಯದಕ್ಟರೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಶಯರುಗಳನ್ನೇ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆ ಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸಿದ್ದರು. ಮೊದಲು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರೂ, ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೂ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ನೇಮಕವಾದುದು ಮ್ಳ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಸುಯೋಗ. ಅವರಷ್ಟು ಮಟ್ಟಗೆ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ. ನಿಪುಣರಾದ ಕತಯ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಆಗ ತೀರ 'ಕಡಮೆಯಾಗಿದ್ದಿತೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರವರ ದೇಶಾಭಿಮಾನವೂ ರಾಜ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಸ್ಮುತ್ಯವಾಗಿದ್ದುವು. ಅವರು ಕೊನೆಯಸಾರಿ ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ರಾಗಿ ತಮಗೆ ರೋಗವು ಗುಣವಾಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ ದಿವಾನ್‌ ವೆಂದು ತೋರಿದಾಗ, ತಮ್ಮ ಅವಸಾನ ಕಾಲವು ರಂಗಾಚಾರ್ಯರು ಸಮಾಷಿಸಿದ್ದುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರರು ಅನಾಥರಾಗುವಂತಿದ್ದು ದಕ್ಕಾಗಲಿ ದುಃಖಿಸದೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಣನಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಟ್ಟು ಕೊಂಡಿದ್ದು ಕೃಪೆತೋರಿದ್ದ ಸ್ರಭುವರ್ಯರಿಗೆ ತಾವು ಉಜ್ಜೀಶಿಸಿದ್ದಷ್ಟು ಮಟ್ಟ ಗೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತೆಂದು 1 ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರವರು ಅರಮನೆಯ ಕಂಟ್ರೋಲರವ ರಾಗಿದ್ದಾಗ್ಗ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅನವಶ್ಯವಾದ ವೆಚ್ಚ ವನ್ಸೆಲ ತಪ್ಪಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಆಡಳಿತವು ಶಿಸಿ ನಿಂದ ನಡೆಯುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿ ಸಿದ್ದರು. ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ಬಂದಮೇಲೆ, ಅವರು ಕೇವಲ ಒಂದು ವರ್ಷ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಮಾತ್ರವೇ ಜೀವಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಯಲ್ಲ ಅವರು ಸಾಧಿಸಿದ ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯಗಳು ವಿಸ ಉಯಜನಕವಾಗಿವೆ. ಮುಂಜಿ ಕ್ಸಾಮ ಸಂಭವಿಸಿದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಹಾರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತರಿಸಿ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಲನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ೧೮೮೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳಿನನೇಳೆಗೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಮೈಸೂರಿನವರೆಗೆ ರೈಲುಹಾಕಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ತಿಸಟೂರಿನವರೆಗೆ ರೈಲುಹಾಕಿಸಲು ಹ ವರ್ಷ ಇಪ್ಪತ್ತು ಲಕ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸರ್ಕಾರಿ ೧೬೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಸಾಲವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿದುದು ಅವುಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಆಗ್ಗೆ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದ ಧಾತು ಈಶ್ವರ ಸಂವತ್ಸರಗಳ ಹೋರ ಕ್ಸ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ರೈಲ್ವೇ ನೌಕರ್ಯನಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮರಣ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮಿತಿಮಾರಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೋಬರು ೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ, ಸ್ರಜಾಸ್ರತಿ ನಿಧಿಯ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಅಧಿವೇಶನದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ದಿವಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರು, "ಪ್ರಜೆಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಹಾರವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆದಲ್ಲಡೆ, ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಗೆ ಪೂರ್ಣಾವಕಾಶವಿರದೆಂಬ ಸತ್ಯವಾದ ಅಂಶವನ್ನೂ ನಿಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಅಹನ್ಯಹನಿ ಕಾಲಕ್ಟೇನಕ್ಟೂ ಸಾಕಾಗದಷ್ಟು ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆದು ತೃಸ್ತರಾಗು ತ್ರಿರುವವರೆಗೂ, ಕ್ಪಾಮಡಾಮರಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದೊಡನೆಯೇ ಅವರು ವಿಸತ್ತಿಗೊಳಗಾಗುವುದು ತಪ್ಪುನಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲ'' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಮಾರನೆಯ ವರ್ಷದ ಅಧಿವೇಶನದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿರುವ ಮಾತು ಗಳಿವು: * ಪ್ರಪಂಚದ ಇತರ ದೇಶಗಳ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಭರತಖಂಡದ ಇವ್ಬತ್ತು ಕೋಟ ಜನರೂ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಒಂದಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾರ್ಪಣ್ಯದಿಂದ ಹೊಟ್ಟ ಹೊರೆಯುತ್ತ, ಕ್ಸಾಮವೋ ರೋಗಾದಿಗಳೋ ಸಂಭವಿಸಿದ ಮರುಕ್ಸಣ ದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನೊನ್ಪಿ ಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಒಗೆ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ್ಕವಮಲ್ಲ. ಯಂತ್ರ ಚಾಲನ ಶಕ್ತಿಗಾಗಿ ನೀರಿನ ಆವಿ ಯನ್ನುವಯೋಗಿಸಲು ಯೂರೋಪು ಖಂಡದನರು ಈ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆಗ ಭರತಖಂಡದಿಂದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಬಟ್ಟೆಗಳು ರಫ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅದೇ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ ದೇಶವೇ ಯೂರೋಪಿನ ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಅಮೇರಿಕಾ ಖಂಡದಿಂದಲೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ಪೈಪೋಟಓಯಿದ್ದೂ ಸಹ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚದ ಅಧಿಕ ಭಾಗಕ್ಕೇ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಈಗ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಸಂಶೋಧನ ನಡೆಯಿಸಿ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಮಾತ್ರವೇ ಇದಿಷ್ಟೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಮಂದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಯನ್ನುಪಯೋಗಿಸಿ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ನೂತನ ನಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೬೧ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲ ಕೆಲವು ಮೇಲಾ,ಟುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿ ಸಿದುಡರ ಒಟ್ಟು ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಇದಿಷ್ಟೂ ನಡೆದಿದೆ. ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿಗಳು ಹ ಹಾಗೆ ವಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅದ್ಭುತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂವದಭ್ಯುದಯವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿಸಾಧನೆಯು ಮುಂದುವರಿ ಯುತ್ತಿದೆ . ಭರತಖಂಡದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜನ ನರೂ ಆ ಬಗೆಯ ಪುರೋಭಿ ವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೆ ಯಾನ ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯವನ್ನುತಾನೆ Be ಗ ವೆಚ್ಚ ವನ್ನು ಕಡಮೆಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಿವಾನ್‌ ರಂಗಾ ಚಾರ್ಯರವರು ಎರಡು ಡಿಸ್ಪ್ರಿ ಕ್ಚು ಗಳನ್ನೂ, ಒಂಬತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನೂ) ಕೆಲವು ಸಬಾರ್ಡಿನೇಟ್‌ ಚಡ್ಡಿ ಹ ಕೋರ್ಟುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು. ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಾನಶ್ಯಕವೆಂದು. ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಎಂಬು ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟುಗಳೇ ಯಥಾಪ್ರಕಾರ ಏರ್ವಟ್ಟುವು. ಅವರು ಕಾರಾಗೃಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು. ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಮೂರಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿಸಿದರು. ಆನೇಕ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಅವುಗಳ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಇತರ ಹುದ್ದೇದಾರರುಗಳೇ ನೆರವೇರಿಸುವಂತೆ ಹಂಚಿಹಾಕಿದರು. ಸಿಲೇದಾರಿ ರೆಜಿಮೆಂಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಯನ್ನು ಮೂರರಿಂದ ಎರಡಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿಸಿದರು. ಈ ಬಗೆಯ ಮಾರ್ಪಾಡು ಗಳಿಂದ ಹಲವರಿಗೆ ಅಸ ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತಾದರೂ ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು. ದಿವಾನ್‌ SRE ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಲಸತನವನ್ನೂ, ಲಂಚ ಮುಂತಾದ ಅಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ “ಅಡಗಿಸಿ, ಭಾರತೀಯರಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಡಮೆ ಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ವಿಚಕ್ಸೈೆಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ರಂಗಾಚಾರ್ಯರೆಂದರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಿಂಹಸ್ವಪ್ಟ. ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಕ್ಸತೆಯಿಂದಲೂ, ಸೌಶೀಲ್ಯದಿಂದಲ್ಕೂ ದಯಾದ್ರ ಹೃ ದಯದಿಂದಲೂ, ಸರ್ವರ ಗೌರವಕ್ಕೂ 'ಪಾತ್ರ ರಾಗಿದ್ದ ದಿವಾನ್‌ ತ ಬಾಜಾ ೧೮೮೩ನೆಯ ಇಸವಿ ಬಾ. ತಿಂಗಳು ೨೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ದಿವಂಗತರಾದರು. ಆಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಐವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಅವರ ಮರಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತರಾದ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಸ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿ ಸಿದರು. ಅವರ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ "" ರಂಗಾಚಾರ್ಲು ಮೆಮೋರಿಯಲ್‌ ಹಾಲ್‌'' ಎಂಬ ಭವ್ಯ ಮಂದಿರವು ಮಹಾಜನರ ಚಂದಾ ಹಣಗಳಿಂದ ಸಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ೧೭೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳ ಪುರೋಭಿ ವೃದ್ಧಿಗೂ ಪ್ರಬಲವಾದ ಅಸ್ತಿಭಾರವನ್ನು ಹಾಕಿದವರೇ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರು. ದಿನಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರು ಮೃತಸಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರನ್ನೇ ದಿವಾನ್‌ ನದನಿಗೆ ನೇಮಿಸು ನಂತೆ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ, ಆಗ್ಗೆ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಕೆಮಾಷನರ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೇ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ನೇಮಕ ನಾದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ನೇಮಕ ನಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಮೂವತ್ತೆಂಟೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಅವರು ಪ್ರಚಂಡ ಮೇಧಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದುದು ನಿಜವಾದರೂ, ತಮಗಿಂತ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೆ ಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟು ಡೆಪ್ರ್ಯುಟ ಐಯರವರು ಕಮಾಾಷನರವ ರಾಗಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿ ನವರಾದ ತಮಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯನ್ನು ಪ್ರಭುಗಳವರು ತಿನುಗ್ರಹಿಸಿದುದನ್ನು ಕೆಂಡು ಅವರಿಗೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಪ್ರಭುಗಳ ಸರಮಾನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ರಾಜ ಭಕ್ತಿ ನಿಶ್ವಾ ಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಗಾದರೂ, ಸು ವರ್ಷಗಳ ಅಥವಾ ಐದು ಗು ಮೇಲೆ ದಿವಾನ್‌ ಕುದ್ದೆಯಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಿ “ ಪೆನ್ಸ್ಟನ್‌'' ಸಡೆಯಲು ಹಕ್ಕೇ ಬರದೆ ಕೋದರೆ ತಮ್ಮ ಗತಿಯೇನೆಂದು ಆತಂಕನಟ್ಟರು. ದಯಾಳುಗಳಾದ ರ್ಮ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಆ ನಿಚಾರವನ್ನೆ ಬ್ಲ ಲ ತಮಗೇ ಟ್ಟು ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಬಹುದೆಂದು ಅಭಯನನ್ನಿತ್ತ ರು. ) ಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರೆಷ ಸಹೃ ದಯರಾದ ಸರಳ ಳನ್ವಭಾವ $ವರಾಗಿದ್ದರೆಂಬುದನ್ನು ಬ ಉ ಹ್‌ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ ಾರನೆಯ ದಿನ ಹರ್ಷಚಿತ್ತರಾಗಿರದೆ, ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತರಾಗಿ ಮುಖವನ್ನು ಸೋಲು ಹಾಕೆಕೊಂಡಿದ್ದರಂತೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ »ಯಂಗಾರ್ಯರವನರು ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಆಶ್ಚ ಶಿ ರ್ಯಚಕೆತರಾಗಿ, "« ಅತ್ಯ ೂರ್ವವಾದ ಸೇವಾವಕಾಶವು ಲಭಿಸಿರುವ ಈ ಸಂತೋಷ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗೇಕೆ ವಿಷಾದ??? ಎಂದು ಕೇಳಿದರಂತೆ. ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಯರವರು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ನಿಷಾದಪೂರಿತವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೭೬೩ "" ನಿನ್ನೆಯವರೆಗೂ ನಾನೂ ನಿಮ್ಮಲ್ಲೊಬ್ಬನಾಗಿ ನಿಮ್ಮ, ಜೊತೆಯವ ನಾಗಿದ್ದೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ಲಾಂಛನ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ನೀವುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆ ನಿಂತಿರಿ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲೊಬ್ಬರೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೇ ಬಾರದೆಹೋದಿರಿ. ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಸಂಗಡಿಗರಿಲ್ಲವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸಮಾನಸ್ಯಂಧರಾದ ಜೊತೆಯವರೇ ಇಲ್ಲದೆ ಏಿಕಾಕಿಯಾಗಿರುವ ವೈಭವವು ನನ್ನದಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಹೊಸ ಹುದ್ದೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಗುರುತರವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ನಿಷಾದ ವುಂಟಾಗಿದೆ. ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ, ಅವರ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನೂ, ನನ್ನ ಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸೌಮನಸ್ಯವನ್ನೂ ಗಳಿಸಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆಂದು ಆತಂಕಸಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ?' ಎಂದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು, "" ಈಗ ನೀವು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ಬಹಳ ಮೇಲಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ಕರ್ತವ್ಯ. ನಾವೇ ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆಹೋದರೆ ಜನಸಾಮಾನ್ಯಡವರು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಗೌರವ ತೋರುವಂತೆ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಕಾಲವು ಕಳದಂತೆಲ್ಲಾ ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗೌರವ ದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಜೋಪಕಾರಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಪಸರಿಸುತ್ತಾ, ಬರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನೀವೇ ಹರ್ಷಿಸುವಿರಿ?' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಸರಿಹಾರಮಾಡಿದರು. ಒಂದು ದಿನ ಅವರೀರ್ವರೂ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರೂ ಬಿಳಿಗಿರಿರಂಗನ ಬೆಟ್ಟಿ ಚ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ್ಗೆ, ದೀರ್ಫ್ಥ ಕಾಯನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಶ್ರೀವೈ ಸ್ಣನ ಬ್ರಾ ಹ್ಮಣನೊಬ್ಬನು ಬಾಳೆಯ ಎಲೆಗಳನ್ನೂ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬೆಸ್ಟಿಗೆ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಉಪಾಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ವಾತ್ರೆ ಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು, ಎರಡು ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಮೆಬ್ಲಮೆಬ್ಬಗೆ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತುತ್ತ, ಶ್ರಮದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದು ದನ್ನು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಕಂಡರು. ಆಗ ಅವರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯ , ರೊಡನೆ, "ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರೆ! ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲೆಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವುಂಟಾಗಿದೆ, ನೋಡಿ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ನಾನೂ ನೀವೂ ಮಾಡದೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ಕೈ ತುಂಬ ಸಂಬಳ ಬಂದು ನಮ್ಮದೇ ಮೇಲುಗೈ ಯಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನಾವು ಪಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದುವೇಳೆ ನಾವು [us ೧೭೪ ಆಳಿದ ಮ ಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಪಂಡಿತರೋ ಯೋಗಿಗಳೋ ಆಗುತ್ತಿದೆ ದ್ಹೈವೋ ಏನೊ! ಏನೇ ಆಗಲಿ, ಆಗ್ಗೆ ನಾವು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇನೊ ಆಗಿರು ತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಅತಿ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರುವ ಆ ನಮ್ಮ ಸಹೋದರನನ್ನು ನೋಡಿ. ಆತನು ಚ ",ವುದರಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ನಮಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಗಳಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದದೆಹೋಗಿರುವ ಕಾರಣವೊಂದ ರಿಂದ ಈ ಹೀನಸಿ. ತಿಯಲ್ಲುಳಿದು ನಮಗಾಗಿ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರಂತೆ. ಅವರ ಸ ಸರಳಸ್ವಭಾವವೂ ದಯಾದ ರ್ಯ ಚಿತ್ರವೂ ಆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ನಿಲ್ಲುವಂತಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರು, "" ಬಲಿಷ್ಠ ನಾಗಿರುವ ಆ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನೀವು ಈ ರೀತಿ ತತ್ತ್ವಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೇನೋ ಸರಿ. ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿರುವ ಯಾವುದಾ ದರೂ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸವನ್ನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾದೀತು. ಅವನ ದುರ್ದತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮರುಕಸಟ್ಟುದಕ್ಕೆ ಆಗ ಸಾರ್ಧಕ?' ಎಂದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನದಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಹದಿನೈದು ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಂಬಳದ ಕೆಲಸವಾಯಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರಿಗೆ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ ದಲ್ಲಿಯೂ, ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿಯೂ, ಅಸೀಮ ವಾಂಡಿತ್ಯು. ಸರ್ಕಾರದ ಸಮಸ್ತ ಇಲಾಖೆ ಗಳ ಆಡಳಿತವೂ ಅವರಿಗೆ ಕರತಲಾಮಲಕ. ಸುಪ್ರ ಸಿದ್ಧ ರಾದ "ರಾಯಲ್‌? ಇಂಜನಿಯರುಗಳು ಕೂಡ ಅವರೆದುರಿಗೆ ಸೋಲನ್ಸೊಪ್ಪಿ ಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗು ತ್ತಿದ್ದ ಮಟ್ಟ ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ಪರಿಶ್ರಮ; By ಲಕ್ಬ ರೊಪಾಯಿ ಗಳು ವೆಚ್ಚ ವಾಗುವಂತಿದ್ದ ಶಿಲ್ಪಕಾರ್ಯಗಳ ಅಂದಾಜನ್ನಾದರೂ ಅವರು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಹೆಸರಘಟ್ಟದ ಕೆರೆಯಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ನೀರನ್ನು ಸಾಗಿಸಿ ತರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಇಂಜನಿಯರುಗಳೇ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅವರು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿ, ತಾವು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೆಲಸ ಗಳನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿದರೆ ಸಾಕೆಂದು ತಮ್ಮ ಕೈಕೆಳಗಿನ ರಾಯಲ್‌ ಇಂಜನಿಯ ರವರಿಗೆ ಬೆಸಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕೃತಕಾರ್ಯರಾದರು. ಆ ಇಂಜನಿಯ ರವರು ತೃಪಿ ಕ ಕೆಲಸಮಾಡಿದುವಲ್ಲರೆ, ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ರುಕ್‌ ಕೈಕೆಳ ಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ರ ಕೈಕೆಳಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತರೊಡನೆ TA ENS ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೭೫ ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಇಂಜನಿಯರುಗಳೇ ಹಲವರು ಅಭಿಪ್ಟಾಯಸಟ್ಟಾಗ, ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರ್ವೇಯರೊಬ್ಬರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಬೆಟ್ಟಿದಮೇಲೆ ನಾನಾ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ದಿನ ದಿನವೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಇಂಜನಿ ಯರುಗಳಿಗೇ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಹೇಳಿ, ಸುಗಮವಾದ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು; ಮೊದಲು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರೇ ಅಶ್ವ ರಥಾರೂಢರಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮೇಜರ್‌ ಹ್ಯಾನ್‌ಕಾಕ್‌ ಎಂಬವರು ನರಿಚಯಮಾಡಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಇಟಲಿಯ ಗಣಿಗಳ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠಾತನೊಬ್ಬನು ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೀತಿಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಬೆರಗಾಗಿ, "" ಇವರು ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿರಬೇಕಲ್ಲವೆ?'' ಎಂದು ಕೇಳಿದನಂತೆ. ಶಿವನ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಸತ್ತಿಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ ವನ್ನೂ, ಮಾರಿಕಣಿವೆಯ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸಾಗರ ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ಮಾಣ ವಿಧಾನವನ್ನೂ, ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ವ್ರೌಢಿಮೆಯೂ ಕಾರ್ಯವಿಚಕ್ಪಣೆಯೂ ಅವರವು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ರಾಯಲ್‌ ಇಂಜನಿಯರುಗಳು ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಅಂದಾಜು ಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ನ್ಯೂನತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ತಿದ್ದುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಅವರದು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ನೈದ್ಯ ವಿಚಾರದ ಸ್ಥೂಲಾಂಶ ಗಳಾಗಲಿ, ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯ ನಿಚಾರದ ಸ್ಫೂಲಾಂಶಗಳಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ಹೊಸವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದಿನ ವೈದ್ಯಶಾಖೆಯ ಆಗಿನ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಗಳಾಗಿದ್ದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ಕೇವಲ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಗಳಿಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರನ್ನು ಅತಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದವರು ಸೆಚ್ಚುಮುಖದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ, "" ಈ ಮಹಾರಾಯ ವೈದ್ಯ ಸಂಬಂಧದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಇಷ್ಟು ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಬಲ್ಲ ವೆಡಂಭೂತದಂತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಅರಿತಿರಲಿಲ್ಲ; ನಾನು ಅರಿತಿರಲಿನ'' ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವಮಟ್ಟಗೆ ಭಾವವಾರವಶ್ಯದಿಂದ ಮೈಮರೆತರು. ವೈದ್ಯರಾಗಲಿ, ಪಂಡಿತರುಗಳಾಗಲಿ, ಲಾಯರುಗಳಾಗಲಿ, ನ್ಯಾಯಾಧಿಸತಿಗಳಾಗಲಿ, ಇಂಜನಿಯರುಗಳಾಗಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣರಾಗಲಿ, ಭಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರಾಗಲಿ, ಇತರ ನಾನಾ ವೃತ್ತಿಗಳವರಾಗಲಿ-- ಯಾರೇ ದಿವಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ೧೭೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಐಯರವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದ ಸಮಗ್ರ ನಿಚಾರಗಳೂ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದುವೆಂಬುದನ್ನು ಅನುಭವಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಬರೆವಣಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮೇಧಾವಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕೂಡ ಮುಗ್ಗರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನರವರೇ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಚಂಡ ಮೇಧಾವಿಗಳು ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಬಾಯಿತುಂಬ ಹೊಗಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಕಾರ್ಯದಕ್ಸತೆ ಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರೊಬ್ಬರು «ಕರಿಯ ಜನರಾಗಲಿ, ಬಿಳಿಯ ಜನರಾಗಲಿ, ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರಾರೂ ಇಲ್ಲ''* ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ನಿರ್ಭೀತಿಯಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾರ್ಯಬಹದ್ದೂರ್‌ ಅಂಬಿಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಣಐಯಂಗಾರ್ಯ ರವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಸಡಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. , ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೇಳಿದುದೇನೆಂದರೆ: "ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಯಾವ ಭಾರತೀಯನಿಗಾಗಲಿ ಅಧವಾ ಐರೋವ್ಯನಿಗಾಗಲಿ ಹೆದರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಐರೋಪ್ಯರಾದ ಇಲಾಖಾ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಯೊಬ್ಬರು ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾದೊಂದು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಕೈಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಕೆಲಸವು ನಿಧಾನವಾಯಿತು; ಆ ಅವಧಿಯು ಮುಗಿಯುವುದರನ್ಲಿದ್ದಿತು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು, ಆ ಕೆಲಸವು ಎವ್ಟೆಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿಯ ತೆಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ನರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಅವರು ಆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು, ಕ್ಲು ಸ್ತ ಕಾಲದೊಳಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ನನ್ನು ಮುಗಿಸದೆಹೋದರೆ ವರಿಣಾಮವಾಗಲಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಆತನು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಾದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, ತಮ್ಮಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಸ್ರಯತ್ನ ಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಯದಿದ್ದರೆ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪೇನೂ ಅಲ್ಲವೆಂದೂ, ದಿನಾನ್‌ರವರು ಕೋರಿದಲ್ಲಿ ತಾವು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವುದಾಗಿಯೂ ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಬಗೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಇಐಯರವರು * “ Black or white there |: no 601181 to Seshatln.” ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೭೭ ಸಡ್ಜೆಮಾಡುವವರಾಗಿರಲಿಬ್ಲ. ಅವರು ಒಡನೆಯೇ " ಎಚ್ಚರಿಕೆ! ನೀವು ಒತ್ತಡವೆಗೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಿರಿ. ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರು ಕ್ಪಮಿಸದಂತೆ ನಾನು ನೋಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಬೇಕಾದರೆ ವಿಲಾಯಿತಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಮತ್ತಾವ ಸಂಸ್ಥಾನ ದಲ್ಲಾಗಲಿ ಈ ಭರತ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಕೆ ನೀವು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಒಂದು ಕಣವೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದೆ ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಕ್ಕ ಸರಿಣಾಮವಾಗದೆಹೋಗಲಿಬ್ಬ. ಆ ಅಧಿಕಾರಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರು. ದಿವಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಅದರಿಂದ ಸುಪ್ರೀತರಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಸಂಭಾವಿಸಿದರು.??* ಐರೋಪ್ಯ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಇಂಜನಿಯರೂ ಆಗಿದ್ದ ಮಹಾಶಯರೊಬ್ಬರು, "ಸರ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೂ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚೀಫ್‌ ಇಂಜನಿಯ ರೊಬ್ಬರು ಇರಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಸರ್‌ ವಿಲಿಯಂ ಹಂಟರ್‌ ಎಂಬ ಮಹಾಶಯರು, "ಸರ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ತಮ್ಮ ಮೆದುಳನ್ನು ಹರ್ಬಟ್‌ ಸ್ಪೆನ್‌ಸರನ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೂ ತಮ್ಮ ಹೃದಯವನ್ನು ನರಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಮಾಸಲಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ರಾಜನೀತಿ ಕೋವಿದರು'' ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪೂರ್ಣ ಕೃಷ್ಣರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಅಂಬಿಲ್ಲ್‌ ನರಸಿಂಹ ಐಯಂಗಾರ್ಯರ್ಕ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚನ್ಸಲರಾಯರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ, ಆರ್‌. ಎ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿಯವರು, ಮುಂತಾದ ಮಹಾಶಯರುಗಳ ಸಲಹೆ ಸಹಕಾರಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಆಡಳಿತವು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಕೃಪಾವಲಂಬನವು ಲಭಿಸಿದುದ ರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಅಪ್ರತಿಹತವಾಗಿಯೂ ಸಾಂಗವಾಗಿಯೂ * Vd pages 349-50, Acvized Memories. 1 "" As an eminent European remarked, Mysore did not require a Chief Engineer ೨೦ long a» Sir Seshadn Iyer was Dewan ’’—/adras Standard (27th September, 1902) ¥ “In the happy phrase which the late Sir William Hunter applied to ham nine years ago, Sir Seshadri was a Statesman who gave his head to Herbert Spencer and his heart 10 Parabrahk man. 11 F ೧೭೮ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮುಂದುವರಿದು ಸಫಲವಾದುವು. ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಣಿ ಯವರು ಅವರಿಗೆ ೧೮೮೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ "" ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ.?' ಬಿರುದನ್ನೂ, ೧೮೯೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ “ ಕೆ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ.” ಬಿರುದನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿ ಸಿದರು. ಆಳಿದ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ದಿವಂಗತರಾದ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳೂ, ಆ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟಿರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಳು ವರ್ಷಗಳೂ ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿ ಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಚೂ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪುರೋಭಿವೃ ಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತಸಂಕ್ಸೇಪವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಲಾಗುವುದು. ಅವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ಎಂಬತ್ತು, ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ. ಪುರೋಭಿನೃದ್ಧಿ ಗಳ ಸಾಲನಿದ್ದಿ ಡು. ಸಂಸ್ಥಾ ತ ಆಸ್ತಿಗಳ ಸಾಧನೆ ರೂಪದ ಸ್ವತ್ತು ಗಳ ಮೂಲ್ಯವು ನಲವತ್ತೊ, ೦ಬತ್ತೂ ಕಾಲು ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳು ಮಾತ್ರವೇ. ಆದ ಕಾರಣ, ಒಟ್ಟಿ ನಲ್ಲಿ ಧನ ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಖುಣ ಭಾಗವೇ "ಮೂವತ್ತೂ ಮುಕ್ಕಾಲು ಲಕ್ಸ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಹೆಚಾ ಗಿದ್ದಿ ತು. ಶ್ರೀ ಚಾನು ರಾಜೇಂದ್ರ ಜ್‌ ದಿನಂಗತರಾದವೇಳೆಗೆ (ಎಂದರೆ ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ) ಖುಣಭಾಗವು ಕಳೆದು ಕೇವಲ ಧನ ಭಾಗವೇ ಎರಡು ಕೋಟ ಎಪ್ಪತ್ತಾರೂವರೆ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏರಿದ್ದಿತು. ಇಷ್ಟು ಮಟ್ಟನ ಉಚ್ಚಾ ್ಸಿ೨ಯಸ್ಸಿ ತಿಯನ್ನು, ಇದ್ದ ತೆರಿಗೆ ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿ ಸಜಿಯೂ ಹೊಸ ತಿಂಸೆಗಳನ್ನು ನಿಧಿಸದೆಯೂ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದಸ ಸಂಪ ಸತು ಮಗಳನ್ನು ರೂಢಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಸಾಧಿಸಿದರು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದ ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಕೊನೆಯ. ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿದ್ದ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗದ ಜೊತೆಗೆ ಸದರನ್‌ ಮರಾಟಾ ರೈಲ್ವೇ ಕಂಪೆನಿಯವರ ಸಹಾಯದಿಂದಲೂ, ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಲದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದಲೂ ೩೧೫ ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದ ಹೊಸ ರೈಲ್ತೇ ಮಾರ್ಗಗಳೂ, ಮೊದಲಿದ್ದ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳ ಜೊತೆಗೆ ೧,೧೦೦ ಮೈಲಿಗಳ ದೂರದ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ನಿರ್ಮಿತವಾದುವು. ಕೆರೆಗಳ ಕಾಮಗಾರಿ, ನಾಲೆಗಳ ಕಾಮಗಾರಿ, ಮುಂತಾದ ನೀರಾವರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ವಾರ್ಷಿಕ ವೆಚ್ಚವು ಮೂರು ಲಕ್ಷ್ಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೭೯ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಹದಿಮೂರೂನರೆ ಲಕ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏರಿತು. ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಹೊಸ ಕಾಮಗಾರಿಗಳಾಗಿ ಒಂದು ಕೋಟ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಷ್ಟು ಧನವ್ಯ ಯವಾಗಿ, ಮುನ್ನೂ ರೆ, ೈವತ್ರೈದು ಚದರ ಮೈಲಿಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ಲಿ 1 0/10! ನೀರಾವರಿ ಸಾಗುವಳಿಗೆ ಬಂದುವು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸೇಕಡ ಅರವತ್ತರಷ್ಟು 1. ಭೂಕಂದಾಯದ ವರಮಾನವು ಸೇಕಡ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತರಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹುಟ್ಟು ಚ ಒಂದುಕೋಟ ಮೂರು ಲಕ್ಷ್ಮರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಒಂದು ಕೋಟಿ pA ಲಕ್ಬ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚ ತು. ವಾರ್ಷಿಕ ವೆಚ್ಚವು ಒಂದು ಕೋಟ ಸ ಲಕ್ಬ್ನ ಹಗೂ ಒಂದುಕೋಟ ಅರಡತ್ತ ಮೂರು ಲಕ್ಷ್ಮ ಜೋಡಿ? ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಸರ್ಕಾರಿ ಇ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ದ್ರವ್ಯಸೋಷಿತವಾದ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಾನಿರದ ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ಮೂರು ಸಾವಿರದ ತೊಂಬತೆ ತ್ರೇಳಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಸ್ಪಳದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ನಿಶೇಷ ವ್ರೋತ್ಸಾಹವು ದೊರೆಯಿತು. ೧೮೮೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಚೀಸ್‌ ಕೋರ್ಟಗೆ ಮೂವರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಗಳು ನೇಮಕವಾದರು. (ಅದೇ ಈಗ ಹೈ ಕೋರ್ಟಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಹೊಂದಿದೆ.) ೧೮೮೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಪೋಲೀಸು ಇಲಾಖೆಗೂ ಫಾರೆಸ್ಟು ಇಲಾಖೆಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇನ್‌ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಎಂಬ ಮತ್ತು ಕನ್ಸರ್ವೇಟರೆಂಬ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನೇಮಕವಾದರು. ೧೮೮೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯದ ಇಲಾಖೆಯು ಹೊಸದಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದಗಣಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ೧೮೮೬ನೆಯ. ಇಸವಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿತು. ಹತ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಗಿರಣಿಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟುವು. ವೈದ್ಯದ ಇಲಾಖೆ ಯಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ನಡೆದುವು. ಎಕ್ಸ್ಟೆಜು ಇಲಾಖೆ, ಸೈನ್ಯದ ಇಲಾಖೆ, ಮುಜರಾಯಿ. ೬. ಗಣಿ ಇಲಾಖೆ, ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಶಾಖೆಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟುವು. “ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರೆವೆನ್ಮೂ” ಏರ್ಪಾಡು ಸರಿಷ್ಕೃತವಾಗಿ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರೆನೆನ್ಯೂ ಕೋಡು ಉತ್ತಮಗೊಂಡಿತು. ಜೀವವಿಮೆ ಏರ್ಪಾಡು ನಡೆಯಿತು. ೧೮೯೧ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ "ಸಿವಿಲ್‌ ಸರ್ವಿಸ್‌? ಪರೀಕ್ಷೆ ಯನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಹೊಂದಿದವರನ್ನು « ಪ್ರೊಬೇಷನರಿ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಕಮಾಷನರು''ಗಳನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ೧೮೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮೀಯವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಹಿಂದಿನಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದ್ದ ಅಂಚೆಯ ಏರ್ಪಾಡನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ “ಇಂಡಿಯಾದ ಚಾ ಸಂಸಾ ನದಲ್ಲಿರತಕ್ಕುದೆಂದು. ಗೊತ್ತಾ,ಯಿತು. ರೈತರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟುವು. ವಾಯುಮಾಪನ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ರಾ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ರೆವೆನ್ಯೂ ಕಮಾಷನರ್‌ ಹುದ್ದೆಯು ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ವೆಚ್ಚವು ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಬದ ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದುದು ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಲಕ್ಷದ ಇಪ್ಪತು, ಸಾವಿರದ ಎಂಟನೂರ ಹತ್ತು ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಯು ಮೂವತ್ತ್ಕೊಂಬತ್ತು ಸಾವಿರದ ನಾನೂರ ಹದಿಮೂರರಿಂದ A ಶೃ ತ್ರೊಂದು ಸಾನಿರದ ನೂರ ಅರವತ್ತೇಳಕ್ಟ್ಕೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮೂರು ಸಾವಿರದಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿದುವು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವು ಒಟ್ಟು ಐವತ್ತೆಂಟು ೩... ಮಾತ್ರ. ೧೮೯೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಮೂರ ಎಪ್ಪ ಶ್ರ ಮೂರು ಮೈಲಿಗಳ ದೂರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಹೀಗೆ ರೈಲು ಚಾ ಹೆಚ್ಚಿ ಸೈಸಿದುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕೋಟ ಅರವತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ರೊಪಾಯಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವು ವೆಚ್ಚ ವಾಯಿತು. ಸ್ಪಳೇಯ ಪ್ರಜಾಧಿಕಾರದ (ಲೋಕಲ್‌. ಸೆಲ್ಫ್‌ ಗವರ್ನಮೆಂಟ್‌?” ಏರ್ಪಾಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿ ಪೌರ ಸಭೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಯು ಎಂಬತ್ತಮೂರರಿಂದ ನೂಕೇಳತ್ಥೆ ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈಸೂರು ನಗರಗಳಿಗೆ ಜಲವಸತಿ ಯನ್ನು BA 26 ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ನಡೆದುವು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಬದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೇ ವಿವಾಹ ನಡೆದ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕಂಡುಬಂದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ವೃ ದ್ಧ ರಿಗೆ ಬಾಲಕಿಯರನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಿವಾಹಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಇನ ಚತು ಗ್ರಜಾಪ ್ರತಿಫಿಧಿ. ಸಜ್ಜೆಯ ಅನುಮತಿಯೊಡನೆ ತ ಭು ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ನಿಷೇಧದ ಕಾನೂನು ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದಿತು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗೇ ವಿವಾಹ ವಾಗಿದ್ದ ಬಾಲಕಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೮೯೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ೧೧,೧೫೭ ಆಗಿದ್ದಿತು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗೇ ವಿಧವೆಯರಾಗಿದ್ದ ಹಸುಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮೂರು ಸಾವಿರದ ಐನೂರ ಅರವತ್ತು ಆಗಿದ್ದಿತು. ಎಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಡಮೆಯಾಗಿರುವ ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ವಿವಾಹವು ನಡೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೮೧ ಕೂಡದೆಂದೂ, ಐವತ್ತುವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಯಸ್ಸಿನವನು ಹದಿನಾರು ನರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಮೆ ವಯಸ್ಸಿನವಳನ್ನು ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಕೂಡ ದೆಂದೂ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಧಾಯಕವಾಗಿದ್ದಿತು. ಈ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಪ್ರ ಜಿಗಳಿಗೆ ಸರಮೋಪಕಾರವಾಯಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದಷ ಷ್ಟು ಅಭಿವೃ ದ್ಧ ಚ 1 ಆಗ್ಗೆ ಮತ್ತಾವ ಸಂಸ್ಥಾ ) ನದೆಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ * ಆದಕಾರಣ, ಸ ನಯನೀರ್‌''ಎಂಬ ಪತ್ರಿ ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ ರ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ "" ಉದಾರ ಭಾವನೆ ಗಳಿಂದ ಕೊಡಿದ ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಶಕ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣಾನಕಾಶವು ದೊರೆಯಿತು. ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಬಹುತರವಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಸಾಧಾರಣ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದು ಅಭ್ಯುದಯವುಂಬಾಯಿತು >* ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಅಕ್ಬರಶಃ ನಿಜ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಭಾರತೀಯರ ಉಚ್ಚಹಂತದ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ಷಿಗೇ ನಿದರ್ಶನ ವಾಯಿತು; ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೌಜನ್ಯ ಗಳಿಂದ ಭಾರತೀ ಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾದರು. ಮಹಾಸ್ರಜುಗಳವರ ಅಕಾಲ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಭರತಖಂಡನೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ, ಸಿ.ಐ. ಅವರು ದುಸ್ಸಹವಾದ ಸತಿನಿಯೋಗ ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಬನಿಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಅನನ್ಯ ಸುಲಭವಾದ ಚಿತ್ತ ದಮನದಿಂದ ರೀಜೆಂಟ್‌ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ರೀಜೆಂಟರವರ ಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಬಾಲ್ಯವು ಕಳೆಯುವವರೆಗೂ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿವೇಕ ನಿಚಕ್ಸ್‌ಣೆಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡಿದರು. ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಭಾರವನ್ನು. ವಹಿಸುವುವಕ್ಕೆ ಅನಾ ಧೈರ್ಯಸ್ಥೈ ರ್ಯಗಳು 'ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದ್ದುವು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ಶ್ಗಾ ) ಫೈತರವಾದ ಪ್ರ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲೂ, ಸ್ತುತ್ಯವಾದ ಶತ ಕ್ರಿಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಗಳಿಂದಲೂ, ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಅನುನಯದಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವಾಳಿ, ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವರ್ಗಗಳವರ ಭಕ್ತಿಗೌರವಗಳಿಗೂ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಭು ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ " Under a Maharaja of liberal views the abilities of the Minister had Ail. scope and the record of the State was one of unparalleled progress and prosperity. ”— 7he Pioneer. ೧೮೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ-- ಘೋಷಾ ಪದ್ಧತಿಗೊಳ ಪಟ್ಟಿದ್ದೂ ಸಹ-- ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರಕೌಶಲ್ಯ ವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದುದು ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರಿ ಯವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದುದೇ ವಿಸ್ಮಯಕರವಾದ ಅಂಶವೆಂದು "“ ಇಂಗ್ಲಿಷ ಶನ್‌? ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆ ಗಳೆಲ್ಲ ಕೊಂಡಾಡಿದುವು. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮನವಾರೆ ಕೊಂಡಾಡಿ ಅನರನ್ನು ಶ್ರೀ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಮಹಾರಾಣಿಯವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿತು. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸುವ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಅದೇ ಬಗೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು, ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀ ಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಸತ್ಸಲಗಳಲ್ಲೆರಡಾದ ಶಿವನಸ ಮುದ್ರದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಯ ಏರ್ನಾಡೂ, ಸಂಕಟ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ನಾಗರದ ನಿರ್ಮಾಣವೂ, ಒಟ್ಟು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾರ್ಯಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ನೀರಿದವುಗಳೆಂದು* ಕೊಂಡಾಡಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ವಿ ಯವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರು ರೀಚೆಂಟ್‌ ನಿ ಯಳ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ಮಸರ ಸಂಸ್ಟಾ ನದ ನಡೆದ ಜನೋಪಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದ ಯಾವ ಪ್ರಾಂತದವರಾದರೂ ಕರುಬುವಂತಿದ್ದುವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. " ಈಚಿನವರೆಗೂ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರು ಕೈಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಹಿಂತೆಗೆಯು ತ್ರಿದ್ದಂಥ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ವರೀಕ್ಷೆ ಕೈಗಳನ್ನು ತ ಕೊಂಡು ಇತರಸಂಸ್ಥಾ ನಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಇಂಡಿಯಾ ಹ ್ರಧಿವತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿ, ರುವ "ಯಶಸ್ಸು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸಾ ನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು? ಎಂದು ಉದ್ಭೊ ೇಹಿಸಿತು. ಮತ್ತೊಂದು ವತಿ ತಿ ಕೆಯು, ಮಹಾಮಾತೃಶ ಶ್ರೀಯವರು ರೀಜಿ ೪ ವದವಿಯನ್ಪಲಂಕರಿಸಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಪ್ರಜಾಭ್ಯುವಯ ನ ನಾಧನೆಯು ಹೆಮ್ಮೆ; ಸಡುವಂತಿದ್ದಿ ತೆಂದು ಶ್ಲಾಧಿಸಿತು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ರಾಗ ಸ ಸಲಲ ನೆರವೇರಿದುದಕ್ಕೆ ಅವರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದ ಪುತ್ರ ನಿರ್ನಿಶೇಷವಾದ ಪ್ರಜಾ ವಾತ್ಸ ಲ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ರೀಜೆಂಟ್‌ ಕ (೫೦೦1 the most remarkable projects of their kind in the world.’’ t{°.......a splendid system of public works that might be envied from any part of Bntish India. ” ಸ್‌ Further it must be placed to the credit of Mysore that, more than any other State, it is rendering to the Indian Empire the service of irying experiments which 1111 recently the Imperial Governmsnt have hesitated to attempt." ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೮೩ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದೊಡನೆಯೇ, ಮಲೆನಾಡಿನ ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳಿಗೆ ನಿಧಾಯಕವಾಗಿದ್ದ ಕಂದಾಯದ ದರಗಳು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಅನುಕ್ರೋಶ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇಕಡ ೨೨ರಂತೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ಸಹಾಯಮಾಡಿದರು. ೧೮೯೮ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಚೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಸ್ಥಾ ಸನದ ಇತರ ಸ್ಹ ಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ಲೆ ೀಗು ರೋಗದ ಹಾವಳಿಯ ಜೀಕರಸ್ಸಿ ತಿ SRE ಅವರೂ, ಆಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಹದಿನಾಲ್ಕೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ತೋರಿಸಿದ ಅನುಕಂಪವೂ, ಮಾಡಿದ ಸಹಾಯಗಳೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದುವು. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಿ ಮೊದಲು ಪ್ಲೇಗು ರೋಗವು ದಾಂಧಲೆ ಮಾಡಿದಾಗ್ಗೆ (ಎಂದರೆ, ೮೯೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ) ವೈಸ್ತ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ ರವರಂಥ ಕಾರ್ಯವಟುಗಳು ಕೂಡ, ಆ ರೋಗದ ಸ್ವಭಾವವೇ ತಿಳಿಯಲೊಲ್ಲದೆಂದೂ ವೈದ್ಯರುಗಳೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟರೂ ಅದನ್ನು ಹತೋಟಿಗೆ ತರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲೊಬ್ಬದೆಂದ್ಕೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಆರೋಗದ ಹಾವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತುಗುರಿಯೇ ಇಲ್ಲದೆ ದಿನ ದಿನವೂ ಸಾವಿರಗಟ್ಟ ಲೆಯಾಗಿ ಜನರು ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆಂದೂ ವಿಷಾದಿಸ ಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಸಿ ತಿಯೊದಗಿದ್ದಿ ತು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಕಾ ನದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಸ್ಲೇನಿನ ಜಾತಕ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಟೂಟಿ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ಪ್ಲೇಗು ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಯ ನಿಬಂಧನೆ ಗಳು ಬಹಳ ಕಟ್ಟ ನಿಟ್ಟಾ ಗಿದ್ದುವು. "ನ್ಲೇಗು ರೋಗದಿಂದ ಮೃ ತಸಟ್ಟ ವರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಪರಿಮಿತನಾಗಿದ್ದು ವೈದ್ಯರುಗಳೇ ದಿಕ್ಕುತೋರಡೆ | ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವ್ಲೇಗು ರೋಗವು ಬಾರದಂತೆ ನಿವಾರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ “ ಇನಾಕ್ಯುಲೇಷನ್‌'' ಎಂಬ ಸೂಚೀಮುಖ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ಲೇಗುರೋಗ ಬಂದವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುವುದು, ರೋಗದ ಸೋಂಕು ಇರಬಹುದೆಂಬ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಗಳನ್ನು ಮನೆಗಳಿಂದ ಹೊರಡಿಸುವುದು, ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ್ಗೆ ಮೊದಲೇ ಕಟ್ಟು ನಿಟ್ಟಾಗಿದ್ದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಿಂದ 'ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದರು. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಲ್ಲ Hk ಸದುದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಜ್ವರ ಬಂದ ವರನ್ಷೆಲ್ಲ "" ಕ್ಯಾಂಪಿಗೆ” ಸಾಗಿಸುವುದೇ ಮುಂತಾದ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆ ಗಳಿಗೆ ಅನವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನನುಕೂಲಗಳುಂಬಾದುದನ್ನು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ೧೮೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನವರು ಯವರೂ, ಆಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಥಿವಾರಣೆಮಾಡಿಸಿದರು. ಪ್ಲೇಗು ರೋಗದ ನಿವಾರಣೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗಾಗಿ' ಜನರಿಗೆ ಒದಗಿಸಿದ ಸಹಾಯಗಳಿಗೂ ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು ೨೦ ಲಕ ರೂಪಾಯಿಗಳು ವೆಚ್ಚವಾದುವು. ಮೂಕಪ್ಪಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ರೌರ್ಯ ವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವರಿಗೆ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಕಾನೂನು ನಿಧಾಯಕ ವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದುದೂ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ಪ್ರೇರಣೆ ಯಿಂದಲೇ. ಕಾಡುಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಮನಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲವಕಾಶ ನಿಲ್ಲದಂತೆ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ರಚಿತವಾದುದೂ `ಅವರ ಆಚ್ಲೆಯಿಂದಲೇ. ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವೇ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ಮನೋಧರ್ಮ; ದಯಾ ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯಪೂರಿತವಾದ ಅನುಕಂಪವೇ ಅವರ ಚಿತ್ತನ್ನತ್ತಿ. ಒಂದು ಸಲ ಬಡವನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚಾಕರಿಯನ್ನು ಬೇಗ ಕೊಡಬಹು ದಾಗಿದ್ದೂ ಅಧಿಕಾರಿಯವರೊಬ್ಬರು ಆಲಸ್ಯಮಾಡಿ, ಆತನು ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿದಾಗ ಬಿರುನುಡಿಗಳನ್ನಾಡಿ ಗದರಿಸಿದರೆಂದು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ಯವರು, "ಅವರಿಗೆ ಒಂದನೆಯ ತಾರೀಖಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳೂ ಸಂಬಳ ಬರುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ ಆ ಬಡಪಾಯಿಯ ಕಷ್ಟಗಳು ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಾವೆ? ಅವರ ಸಂಬಳ ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಆಗ ಬಡವರ ಕಷ್ಟಗಳೆಷ್ಟೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದಾರು'' ಎಂದು ಅವ್ಬಣೆಕೊಡಿಸಿ, ಕೂಡಲೆ ಅವನಿಗೆ ಚಾಕರಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟರವರು ಎಷ್ಟು ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಯಿಸಿದರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಕಾಲದ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಾರ್ಷಿಕ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಒಟ್ಟು ೩೬ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಾಧನೆ ಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದುದೇ ದೊಡ್ಡ ದೊಂದು ನಿದರ್ಶನ. ವ್ಯವನಾಯವು ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿ ಭೂಕಂದಾಯದ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಹೆಚ್ಚಿದುದೂ, ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯ ರಾಜಾದಾಯವು ಹೆಚ್ಚಿ ದುದೂ ಈ ಆಧಿಕ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು. ಸದರನ್‌ ಮರಾಬಾ ರೈಲ್ವೇ ಕಂಪೆನಿಯವರ ಸಾಲವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ಸಾಲತೀರ್ವೆ ನಿಧಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕಾದುದೂ, ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಏರ್ಪಾಡು ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾದುದೂ ವೆಚ್ಚವು ಹೆಚ್ಚಲು ಕಾರಣಗಳಾದುವು. ಹಿನ್ನೆಲೆ ೧೮೫ ಹೊಸ ಹೊಸ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ Me ನಡೆಯಲುಪ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿ, ದ್ದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ೧೮೯೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ೬೩ ಲಕ್ಷ್ಮ ಎಕರೆಗಳಾಗಿದ್ದುದು, ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿಯ ವೇಳೆಗೆ ೬೬ ಲಕ್ಷ ಎಕಕಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಮಾವತ್ತೂ ರುಕೆರೆ, ಸರಶುರಾಮ ಪುರದಕೆರೆ, ಮಾರಸಾಬಿಹಳ್ಳಿ ಕಿರ ಈ ಮೂರು ಕೆರೆಗಳಿಗಾಗಿ ಐದೂವರೆ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳು ವೆ ಕವಾದುವು. ೧೮೯೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಃ ಷ್ಟಿ ಯುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ಪ ದೇಶ ಗಳಲ್ಲಿ "ಬಾವಿಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ವ್ಯವಸಾಯಗಾರರಿಗೆ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಹೇರಳವಾಗಿ eh ಮಂಜೂರಾ ಯಿತು. ಸುಮಾರು ೫೦೦ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆ ಗಳು ನೂತನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಒಟ್ಟು ವೆಚ ವು ಎಂಟೂಕಾಲು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಹನ್ನೊಂದೂವರೆ ಶಿ | ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ವಯಸ್ಕರಾದ ಹಿಂದೂ ವಿಧವೆಯರ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ನಗರದ ಮಹಾರಾಣಿ ಬಾಲಿಕಾ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಿಧದ ಎರಡು ತರಗತಿಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದುವು. ಅಮೇರಿಕಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಯಂತ್ರಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಪ್ನ ಣಹೊಂದಿ ಬರಲು ಸಂಸ್ಥಾ ಸ ನಾಲ್ವ ರನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ವೆಚ್ಚ ದಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟ ರು. ನೇಕ ಬತಾ? ಮಾರ್ಗಗಳು Ea ನಿರ್ಮಿತವಾದುದಲ್ಲದೆ, ತಡಸದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾ ನದಿಗೂ, ಎಡತೊರೆಯ (ಈಗಿನ ಕೃಷ್ಣರಾಜನಗರದ) ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾವೇರೀ ನದಿಗೂ, ಹೊಳೆನರಸೀ ಪುರದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಮಾವತೀ ನದಿಗೂ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಸೇತುವೆಗಳಾದುವು. ಬೀರೂರಿನಿಂದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಗೆ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳು ಎರ್ಪಟ್ಟು ೧೮೯೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಅಲ್ಲಿಯ ಕೈಲು ಸಂಚಾರವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಪೌರಸಭೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೦೭ರಿಂದ ೧೨೪ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. "ಲೋಕಲ್‌ ಬೋರ್ಡುಗಳ ರೆಗ್ಳುಲೇಷನ್‌?' ವಿಧಾಯಕ ವಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಸಟ್ಟಿಡವು ಪೂರೈಸಿ, ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರು ಅದರ ಪ್ರವೇಶ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಮತ್ತು ಡಿಸ್ಪೆನ್ಸರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೧೬ರಿಂದ ೧೩೫ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ನೇತ್ರರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯವೊಂದು ೧೮೯೦ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ಕಿಯನ್ನುತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು ಪೂರೈಸಿ, ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಂದೂವರೆ ಲಕ್ಸ್‌ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ೧೮೬ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮೀಯನರು ಬರುವಂತಾಯಿತು. ಶಿವನಸಮುದ್ರದ ಗಗನಚುಕ್ಕಿ ಜಲಪಾತದ ಸೊಗಸನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಯುಷ್ಯ ವೆಲ್ಲ `ಕಳೆಯುವವರೆಗೂ ಹಗಲಿರುಳೂ ನೋಡಿದರೂ 4 ಯಾಗುವ 1360 ತಂದು ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರೇಮಿ ಗಳೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದಕ್ಕೆ, ಶಿವನಸಮುದ್ರದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕ್ರಿಯ ಯಂತ್ರಾಲಯ ವನ್ನು ಎತ ಹರ್ಷಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿಡ್ಡಿ ಸ ಎಂಬವರು "ಭರತ ಖಂಡದ ಭೂತ ಭವಿಷ್ಯದ್ವರ್ತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ 'ಅಸಕಿ:ಯಿರತಕ್ಕವರು ದೂರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದು ನೋಡಲರ್ಹವಾದ ದೃಶ್ಯವದು”'* ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ ದರು, ಗಣಿಗಳ ಇಲಾಖೆ, ಸೈನ್ಯದ ಇಲಾಖೆ ಮುಂತಾದುವುಗಳೆಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಗೊಂಡು ಸುಧಾರಣೆಹೊಂದಿದುವು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರ ಪುತ್ರಿಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಆಗ್ಗೆ ಐನತ್ತೈ ದೂವರೆ ಲಕ್ಕ ಮಂದಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವ ರಾಗಿ ಅಭ್ಯುದಯಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಚರಿತಾರ್ಥರಾದರು. ದಿವಾನ್‌ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ದೇಹಾಲಸ್ಯ ರಿಮಿತ್ತ ವಾಗಿ ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗನ್‌ ೯ ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ರಜವನ್ನು ನಡೆದಿದ್ದು ಗಾಜು ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೧೮ನೆಯ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಕೆಲಸದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತರಾದರು. ಐಯರವರು ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟರವರು ಅವರಿಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸುಖವನ್ನು ಕೋರುವಾಗ್ಗೆ ಅವರಿಂದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾದುದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಲಭಿಸಿದ್ದ ಮಹತ್ತರ ವಾದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ, ಮೈ ಸೂರು ಸ್ಟಾನದ ಆಡಳಿತವು ಉಚ್ಛ jಹೆಂತಕ್ಟೇರಲು ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಕ Wl: ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೂ, ದೀರ್ಫಾ ಲೋಚನೆಯೂ, ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿಯೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಾಗಿದ್ದು ವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಡಳಿತ ಕ್‌ ಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅವರ ಪ ಭಾವವು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದ್ದಿ ತೆಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಅಭಿನಂದಿ ಸಿದರು. ಅನಂತರ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರೂ, ಈಚೆಗೆ ದಿನಂಗತರಾದ ಐವಡಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ಪ್ರಭುಗಳವರೂ, ಸರ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮಥನ್ಯಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರುಗಳ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ವಾಣಿ ಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸಲು ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ಜೀವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ೫ ,,,.15 worth coming a long way to see, by those who are interested in the future, as well as the present and the past of India.’ ಹಿನ್ನೆ ಲೆ ೧೮೭ ಅನರು ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸನಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರು ೧೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನವೇ ದಿವಂಗತರಾಗಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಜನರ ಚಂದಾ ಹಣದ ಸಹಾಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಅನರ ಲೋಹ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಅನಾನರಣಗೊಳಿಸಿದಾಗ್ಗೆ ಆಗಿನ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ರವರು, «ಆ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುಟಿದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯು ಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ....ಹಿಂದಿನ ಘೋರ ಕ್ಸಾಮದ ಘೋರ ಪರಿಣಾಮವು ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣವು ಸುಲಭ ವಬ್ಲದಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ಬಂದರು. ಆದಾಗ್ಲೂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಕೃನಾನಲಂಬನ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿತ್ವಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯರ ರಾಜನೀತಿ ನೈಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಾರ್ಷಿಕ ಹುಟ್ಟು ವಳಿಯು ೧ ಕೋಟ ರೂಪಾಯಿಗಳಾ ಗಿದ್ದು A ಅವರು ಆ ಹುದೆ ಯನ್ನು ಬಿಡುವ ವೇಳೆಗೆ ೧ಕೋಟ ೮೦ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದಿತು. ವ್ಯನಸಾಯವೂ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದುವು. ಪ್ರ ಟ್ರ ಆಡಳಿತ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಕ್ರಿಯಾ ಶಕ್ತಿಯ ಕೈ ಚಳಕವು ಕಂಡುಬಂದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವು ನಡೆಯಿತು. ಕ್ಲಾಮನಿವಾರಣೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾಮ ಗಾರಿಗಳು ನಡೆದು, ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಚಾರ ಸೌಕರ್ಯವು ಕಲ್ಪಿ ತವಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಅನುಕೂಲವೂ, ವೈದ್ಯ ಕ್ಯ ಸಹಾಯದ ಜ್‌ ಅಧಿಕವಾದುನು. ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈ ಸೂರು ನಗರಗಳಲ್ಲಿಯ ಈಗಿನ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಜಲವಸತಿಯ ಏರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಸರ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರಿಂದ ಬಹಳ ಸಹಾಯವಾಯಿತು....... ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಧಾರಣವಾದುದ್ಕು ಮೇಜರ್‌ ಜೆ. ಡಿ. ಲೊಬಿನಿಯರವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವರು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕೈಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ೬೬ ಇಂತಹ ಮಹಾಶಯರ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಚಾಪ ಮಹೋತ್ಸ ವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಸುಯೋಗವನ್ನು ಸಡೆದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದರು. ೧೮೮ ಆಳಿದ ನುಹಾಸಾನಿಯನರು ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತ ನ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ಎನ್‌. ಕೃಷ್ಣ ಹೊಸ ದಿವಾನರು ಮೂರ್ತಿಯವರು ಕಾರೂ ಮುಕ. ದಿವಾನ್‌ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರ ವಂಶೀಯರು ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಗೆ ಬಂದರೆಂದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ರಾಜಾಧಿರಾಜಾಯ ಪ ಪ್ರಸಹ್ಯ ಸಾಹಿನೇ ನಮೋ ವಯಂ ವೈಶ್ರವಣಾಯ ಕುರ್ಮಹೇ। ಸಮೇ ಕಾಮಾನ್ಕಾಮ ಕಾಮಾಯ ಮಹ್ಯಂ ಕಾಮೇಶ್ವ Ms ವೈ ಶ್ರ ವಣೋ ದದಾತು! ಕುಬೇರಾಯ ವೈಶ್ರವಣಾಯ ಮಹಾರಾಜಾಯೆ ನಮಃ ॥ ್ಲಾಫ್ಯತರಾದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನ್ಯ ಲವಾಗಿ ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾನ ವೆಂದು. ಸುಪ್ರಸಿದ್ದ ವಾದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅದರ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಸರ್ವ ವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಗಳನ್ನು ತರುಣ ಮಹಾರಾಜರವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ೦ದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರು ಸಂವಾದಿಸಿದ್ದರು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಠ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ವ್ಯ ವಹಾರ ಧರ್ಮ ರೆವೆನ್ಯೂ ನಿಬಂಧನೆಗಳು, ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಜತ ನಿಯಮಗಳು ೩... ಳು ಕರತಲಾಮಲಕವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರಂಗದಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುವ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ ಅವರು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿಯೂ ಭರತಖಂಡದ ಇತರ ಪ್ಪ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ 158 ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳಿಂದ ಆ ಫಾಶಲ, ತ್ರೈ ಒಪ್ಪ ವಿಟ್ಟಂತಾಗಿದ್ದಿತು. ಭರತಖಂಡದ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಮತ್ತಾ ಡಾ ಾಇಸನಾಧಿ ಕಾರಿಗಳಿಗೂಆ ಬಗೆಯ ಉಚ್ಚ ಶಿಕ್ಪ ಣವು ಲಭಿಸಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು "ಮಡ್ರಾಸ್‌ ಮೇಲ್‌” ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟಸಿದ್ದುವು. ಪ್ರ ಪ್ರಭುತ್ವವು ವು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಸಾಧಕವಾಗಿದ್ದ ಆ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ “ಅಭಿನದ್ದ ಸ್ರೌಥಿಮೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವರ್ಗಗಳವರ ಹೃದಯ ವನ್ನೂ ಅರಿತು ಸಹಾಯಕರಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಧರ್ಮವು ವೃದ್ಧಿ ಯಾಗಿದ್ದಿತು.. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಾಮಾನ್ಯರಂತೆ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿ ರೈತರು ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ಅವರ ಕಷ್ಟಸುಖ ಗಳನ್ನರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಸಲ ಅವರು ಹೀಗೆ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಗಳಾಗಿ ಒಬ್ಬರೇ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ಜೋಡೆತ್ತಿನ ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರಗಳು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೂತುಕೊಂಡಿದ್ದುದನ್ನೂ, ರಾ ಜೇ ಆ ವಾದ ಇನ ೧೯೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಿಯನರು ಬಂಡಿಯವನು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಅವುಗಳ ಬಾಲಗಳನ್ನು ನುಲಿಯು ತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಕೆಲವರನ್ನು ಕುರಿತು, "ಎತ್ತುಗಳು ಬಂಡಿಯನ್ಸೆಳೆಯಲಾರದೆ ಮುಕ್ಚಿರಿಯೆ ತ್ತಿವೆ. ಪಾಪ, ಹಿಂಸೆಸಡುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರಗಳನ್ನೆತ್ತಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಾರದೆ?”” ಎಂದರು. ಅನರಲ್ಲೊಬ್ಬನು ತಮ್ಮೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದವರಾರೆಂಬು ದನ್ನರಿಯದೆ, “ನಮ್ಮಗಾಡೀನಾ ನಾವು ಚಕ್ರಾ ಹೊಡೆಯಾಕೆ! ಯಾರದೋ ಗಾಡಿ'' ಎಂದನು. ಅದಕ್ಕವರು, " ಬಂಡಿಯು ನಿಮ್ಮದಲ್ಲ. ಆದರೇನು? ಮೂಗು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲವೆ?'' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆತನು, ""ಹಿಂಗೆ ಧರ್ಮಾ ಕರ್ಮಾ ಹೇಳೋದು ಸುಲಭಾನೇ. ಕುದುರೆ ಮ್ಯಾಗೆ ಕುಂತು ಹೇಳೋಕೇನಂತೆ' ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಂಗಡಲೇ ಕುದುರೆಯಿಂದಿಳಿದು ಬಂಡಿಯ ಚಕ್ರಗಳು ಹೂತುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ಒಂದು ಕಡೆಯ ಚಕ್ರದ ಅರೇಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, "ಬನ್ರಿ ಆಕಡೆಯ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಈಗಲಾದರೂ ಕೈ ಹಾಕಿ” ಎಂದರು. ದುಡುಕಿ ಮಾತನಾಡಿ ದವನೂ ಅವನ ಸಂಗಡಿಗರೂ ನಾಚಿ ಓಡಿಬಂದು, ಹೂತುಹೋಗಿದ್ದ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಬಂಡಿಯು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದಮೇಲೆ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಕುದುರೆಯನ್ನೇರಿದರು. ಆಗ ಆ ರೈತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು, " ಪೀವು ಯಾರೋ ಏನೋ! ಅಯ್ಯೋ ನಮ್ಮಸ್ಪ, ಜೇಡನ ಸರೇ ಹಂಗೆ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದ ಇಜಾರವೂ, ಕನ್ನಡೀ ಹಂಗೆ ಹೊಳೀತಿದ್ದ ಜೋಡುಗಳೂ, ಕೆಸರು ಮುದ್ದೆಯಾಗಿ ಹೋಯ್ತೇ!” ಎಂದನು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ಮಂದಸ್ಮಿತದಿಂದ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿಕೊಂಡು ದಯಮಾಡಿದರು. ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮಹೋನ್ಸತರಾಗಿ, ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರಾಗಿ, ಮೈಸೂರಿನ ಭಾಗ್ಯದಂತಿದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸುದಿನವು ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯವಾದುದು. ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಆ ಮಹೋತ್ಸವದ ವೇಳೆಗೆ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ ರವರು ದಯಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ಸನ್‌ರವರ ಆಗಮನದ ವಾರ್ತೆಯು ಮೊದಲೇ ಬಂದಿದ್ದುದರಿಂದ, ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟ ರವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ಎಲ್‌. ಎಸ್‌. ರಸ್ಸಲ್‌ರವರೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೧೯೧ ನಿ. ಪಿ. ಮಾಧನರಾಯರವರೂ, ರಾಜಸೇನಾಭೂಷಣ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಸವಪ್ಪಾ ಜಿ ಅರಸಿನವರೂ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖಾಗಮನವನ್ನು ಬಯಸಲು ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನವೇ ಹಿಂದೂಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ವೈಸ್ರ್ರಾಯಿ ಯವರು ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಂಟೂವರೆ ಘಂಟಿಗೆ ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದರು. ಆಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರನರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ರಾಬರ್ಟನ್‌ರವರೂ, ದಿವಾನ್‌ರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ ಎನ್‌. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರೂ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಕಿಸಿಡನ್ಲಿ ಬಂಗಲೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. “ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಹೊರಟು, ಆರನೆಯ ತಾರೀಖು ಶಿವನ ಸನ ಕೈ ತೆರಳ್ಕಿ ಏಳನೆಯ ತಾರೀಖು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎಂಟೂವರೆ ಘಂಟಿಗೆ ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಕ್ರೈಲನಲ್ಲ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಲಸಿದರು. ಆಳಿದ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವವು ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ಆನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ (ಶುಭಕೃನ್ನಾಮ ಸಂಖತ್ಯ ರದ ಶ್ರಾವಣ ಶುದ್ಧ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಪಂಚಮಿ ಶುಕ್ರವಾರದ "ದಿನು) ಮೈಸೂರು ನಗರ ಸ್ವೀಕಾರ ದಲ್ಲಿರುವ ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ವಾದ ವೈಭವ ನಿಜೃ ಂಭಣೆಗಳಿಂದ ನಡೆಯಿತು. ವೈಸ್ರಾ ಸ್ರಾಯಿಯವರು ಅಂದು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ತನ ಮುಕ್ಕಾಲು ಘಂಟಿಗೆ ತಾಗ ಜಗನ್ಮೋಹನ ಸ ಪ್ರಾ ಸಾದಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾ LE ಶ್ರೀಮನ್ಮಹ ಹಾರಾಜರವರೂ ಬಿ ರಿ ಟಔಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರೂ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಮಂಟಪವು ಮನೋಹರ ವಾಗಿರುವಂತೆ ಅಲಂಕ್ಕ ತವಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದೊಂದು ವೇದಿಕೆಯು ನಿರ್ಮಿತ ವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ಟಾ ನ 0 ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಗೂ ಎರಡು ದಿವ್ಯಾಸನಗಳು ಸಿದ್ಧ ಜು ವು. ಅವುಗಳ ಉಭಯ ಪಾಶ್ವ ೯ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಕುರ್ಚಿಗಳಿದು ವು. ಬಲಪಾರ್ಶ್ರದ ಕುರ್ಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿ ನಿಟಷ್‌ ಕೆಸಿಡೆಂಟರವರೂ, ಅವರ ಪರಿವಾರದನರೂ, ತ ಟರ್‌ ಸೇನೆಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳೂ, ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರುಗಳೂ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಎಡಗಡೆ ಸಾಲಿನ ಕುರ್ಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ದಿವಾನ್‌ರವರೂ, ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ ಮೆಂಬರುಗಳ್ಕೂ ಇತರ' ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳೂ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ಸರ್‌ ರನರ ಆಗಮನ ೧೯೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಕಿಂಕಾಪಿನ ತೆರೆಯ ಹಿಂದೆ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೂ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹೋದರಿಯರೂ, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿಯವರೂ, ಅರಸು ಪಂಗಡದ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಡಿನವರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪ್ರಭುಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾಶಯರುಗಳ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿ ಗಳ ನಿನಿಧ ವರ್ಣ ರಂಜಿತಗಳಾದ ಉಡುಪುಗಳೂ, ಸೈನಿಕರೇ ಮುಂತಾ ದವರ ಉಡುಪುಗಳೂ ಉತ್ಸವದ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದುವು. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧೀಶರುಗಳೇ ಮುಂತಾದವರು ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳ ಹರಿವಾಣಗಳು ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಶೋಭಿಸು ತ್ರಿದ್ದುವು. ಉತ್ಸವವನ್ನವಲೋಕಿಸಲು ದರ್ಬಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಂತಿರುವಲ್ಲಿ ವೈಸ್ತಾಯಿಯವರೂ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯೆರನರೂ, ಒಬ್ಬರ ವಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಮೆಲು ನಡೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಜಯಂಗೈದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರೂ, ಅವರೂ ವೇದಿಕೆಯ ಮುಂದಿದ್ದ ದಿವ್ಯಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದಮೇಲೆ ಇತರರೆಲ್ಲರೂ ಯಧಾಕ್ರಮ ವಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಟಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶುಳಿತರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಫಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟೆರಿಯವರು ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲವಾದಕಾರಣ, ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ""ಫಾರಿನ್‌?' ಇಲಾಖೆಯ ಅಂಡರ್‌ ಸೆಕ್ರೆಬೆರಿಯನರು ಎದ್ದು ನಿಂತು, ದರ್ಬಾರು ಉಪಕ್ರಮವಾಯಿತೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಕೂಡಲೆ ವೈಸ್ಟಾಯಿಯವರು ಎದ್ದುನಿಂತು ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕವಾದ ಭಾಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಚಂಡ ಮೇಧಾನಿಗಳಾದವರ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾದ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದುದೇ ಒಂದು ಸುಯೋಗವೆಂದು ಸಮಸ್ತರೂ ಭಾವಿಸಿದರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರು ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ವಾಗ್ಮಿ ಕಲೆಗೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ Ns, ರಾಗಿದ್ದವರೆಂದಮೇಲೆ, ಅವರು ಸರಿಣತರಾಗಿ ಪ್ರತಿಭೆ ಪಾಂಡಿತ್ಯಗ ಜೊತೆಗೆ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದ ಸೊಬಗನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಕೃತವೇ ಇಲ್ಲ. ವೈಸ್ರಾಯಿವರ ಭಾಷಣದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗಗಳ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ: ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜರೊಬ್ಬರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರಗಳನ್ನೊನ್ಬಿಸುವ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತಾವು ಭಾಗವಹಿಸಿದುದು ಅದೇ ಮೊದಲೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಲಾ ಪಿ AL ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೧೯೩ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಮಗೆ ತೀವ್ರಾಸಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ತಾವು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿಮ್ಲಾ ನಗರದಿಂದ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ವೆಂದೂ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದ ನೈಸ್ರಾಯಿವರ ಪ್ರಧಾನ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಯಾಲಿಸ್ಬರಿ ಭಾಷಣದ ಸಾರಾಂಶ ಯವರು, ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶ್ರೀಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿದ ನ್ಯಾಯವಾದ ಮತ್ತು ಔದಾರ್ಯಯುತವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಕರ್ತರು; ಅದು ವರೀಕ್ಸಾರ್ಥವಾಗಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯ; ಶ್ರೀ ಚಾಮ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಮಾತ್ರ ಸಫಲವಾಗಿ ನೆರವೇರದೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿದುದು ಅಯುಕ್ತವೆಂಬ ಆಕ್ಸೇವಣೆಯು ಬರುತ್ತಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಿಚಾರದಲ್ಲೇ ಕಳಂಕವು ಹೊರುವಂತಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು-- ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು, “ಆದಕಾರಣ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೇ ತಿರುಗಿದ್ದಿತು; ಪರೀಕ್ಸಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಆ ದೊಡ್ಡ ಏರ್ಪಾಡು ಯಾವ ರೀತಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುಡೆಂಬುದನ್ನೂ, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರು ಫಿರ್ಭರಚಿತ್ತದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಕಾರ್ಯವು ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನೂ ಸಮಸ್ತರೂ ನಿರೀಕ್ಸಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ನ್ಯೂನತೆ ಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದಾಗಲಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರವೂ ಆಕ್ಸೇಸಣೀಯವಲ್ಲದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಶಿಸ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ನಡೆದಿವೆಯೆಂದಾಗಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವುಗಳು ಧ್ಯೇಯಗಳನ್ನು ಜನಜೀವನದ ಕಾರ್ಯರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ, ಲೇಶವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟನ್ನೇನೊ ನಾನು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ: ಈ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮಾಡಿದವರೂ, ಪ್ರಭುನಿಷ್ಠರಾಗಿ ದೇಶಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಸಚಿವರುಗಳೂ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಹು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯ ದಿವಾನ್‌ರವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಂಗಾಚಾರ್ಯ ರವರು (ಹಿಂದಿನ ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಬಳಿಕ) ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಜೀವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ತರುವಾಯ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಗೆ ಬಂದ ಸರ್‌ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆಯ 12 F ೧೯೪ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಂಯವರು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಧೋರಣೆಗನುರೂಪವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಚಲಾಯಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಡಳಿತ ಶಾಖೆಯಮೇಲೂ ಅದರ ವರ್ಚಸ್ಸು ಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಮಹಾರಾಜರವರು ಸ್ನಿಗ್ರಮಧುರವಾದ ತಮ್ಮ ಸುಸ್ವಭಾವದ ದೆಸೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತರ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳಿಗೂ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಅವರು ಪೂರ್ವವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅಕಾಲ ಮರಣಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದುದು ಶೋಚನೀಯ ವಾದ ಅಂಶ'' ಎಂದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಹೇಳಿದುದೇನೆಂದರೆ: “ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರನರು ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಥರಾಗುವವರೆಗೂ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವು ಸುಸೂತ್ರ ವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟರವರ ಸಂತತ ವಾದ ಅನುನಯ ವಿವೇಚನೆಗಳೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲು ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ನಾನು ಹರ್ಷಿಸುನೆನು. ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನೂ ಕುಟುಂಬದ ಆಡಳಿತವನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವರ್ತಿಸಿರುವುದು, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ರಾಜಕುಟುಂಬ ದವರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಅಮೂಲ್ಯವೆಸಿಸಿ ಅಮೋಘವಾದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ; ಅಲ್ಲದೆ, ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟಿರವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತರ ಗೌರವವನ್ನೂ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟದೆ. ಈ ರೀತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಅವರ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಸೂಚಕವಾಗಿರುವಂತೆ ಈಗಿನ ೧೯ ಕುಶಾಲು ತೋಪುಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಯಾವಜ್ಜೀವವೂ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರಿಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಈ ಗೌರವವು ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಬಹುದೆಂದು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಉಪಕರಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಸಲು ನನಗೆ ಹರ್ಷವುಂಬಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಥ ಕಾಲ್ಕ ಗುರುತರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯಭಾರವುಳ್ಳ ರೀಜೆಂಟ್‌ ಪದನಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತವನ್ನು ಅವರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಈಗ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟಿರನರು ವಿವೇಕಮಯವಾದ ತಮ್ಮ ಮೇಲ್ಪಬಕ್ಮಿಯ ಪರಿಣಾಮ ವಾದ ಸತ್ಸಲಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಪರಾಂಬರಿಸುತ್ತ ಬರುವಂತಾಗ ಲೆಂಬುದೂ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ರಾಜ್ಯ ಭಾರವು ಖ್ಯಾತಿನೆತ್ತು ಬೆಳಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಿ, ಆ ಆನಂದದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೧೯೫ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಅಮೃತ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯು ವಂತಾಗಲೆಂಬುದೂ ನಮ್ಮ ಹಾಕ್ಕಿಕೆ.” ಅನಂತರ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಪಿತೃನಿಯೋಗಾನಂತರ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಲಭಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿ, "" ಅವುಗಳು ಅಲಸತನದಿಂದಲೇ ಆಗಲಿ, ಅಥವಾ ಸುಖಸರಾಯಣತೆಯಿಂದಲೇ ಆಗಲಿ ಕಳೆದ ಸಂವತ್ಸರಗಳಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಗುರುತರವಾದ ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಂಬಾಗಲನು ಕೂಲಿಸುವಂತಿದ್ದ ವ್ಯಾಸಂಗನಿಷ್ಠೆಯ ಸೆಂವತ್ಸರಗಳವು. ಮಹತ್ತರವಾದ ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಗೆ ಭೂಷಣವ್ರಾಯರಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿ ಸುವ ಯೋಗ್ಯತಾಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಾವಹವಾಗಿದ್ದ ಸುಶಿಕ್ಸಣದ ಸಂವತ್ಸರ ಗಳವು. ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷ ಪ್ರಜೆಗಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಸಾಧನೆಯ ಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಸತ್ತವಿಹೀನ ವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಊನವಾದ ಶಿಕಣ ದೊರೆತಲ್ಲಿ ಅದೆಂದಿಗೂ ಸಾಧು ವಾಗದು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಶಿಕ್ಬಕರಾಗಿರಲು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರವರು ದೊರೆತುದು ನಮ್ಮ ಸುಯೋಗ. ಅವರು ಪೂರ್ಣನಿಷ್ಠೆಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು; ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರ ನಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರ ರಾದುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರ ಅವ್ಯಕ್ತ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದು ವಿಕಾಸಗೊಳಿಸಲು ದಕ್ಬರೂ ಆಗಿದ್ದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳ ವರೂ ವಿವೇಕಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಕರ್ನಲ್‌ ರಾಬರ್ಟನ್‌ರನರು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಆಪ್ತರಾದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚಕರಾಗಿದ್ದರು. ಶಿಕಣ ಸಲಹೆಗಳ ರೂಪದ ಇವೆರಡು ಸಹಾಯದ ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರಿಗೆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜೆಂಟಿರವರ ವಾತ್ಸಲ್ಯಪೂರಿತವಾದ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಬುದ್ಧಿ ವಾದವೂ ಲಭಿಸಿದುವು. ಇವುಗಳ ಪರಿಣಾಮನಾಗಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧವಾದ ನಿವೇಚನೆ ನಿಚಕ್ಸಣೆಗಳು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿ, ಅವರೇ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿ ಪ್ರಜಾಸರಿಪಾಲನ ಮಾಡುವ ಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅನುಭವಹಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ; ಪ್ರಜೆಗಳ ೧೯೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನವರು ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಸವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮನದಟ್ಟುಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗುಂಬಾಗಿರುವ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ದೆಸೆಯಿಂದ, ಅವರು ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಬೇಕಾಗುವ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ನಿಚಾರಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥವಡಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದಲ್ಕೂ ಸಹಜವಾಗಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವ ಉದ್ಯೋಗಶೀಲತೆಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ಭರವಸೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದಲೂ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಳುವುದು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.. ETE ಮಹತ್ತರನಾದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಸುಗಮವಾಗಿ ನೆರವೇರಿ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಖುಜುಮಾರ್ಗಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಜಾವಾಲನಮಾಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರೇರಿಸಿ ಕೃಪೆಮಾಡಲಿ!?' ಎಂದರು. ಅನಂತರ, ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ಸನ್‌ರವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಕುರಿತು ತಾವು ಕೆಲವು ಹಿತೋಕ್ಕಿಗಳನ್ನಾಡುವ ಸಾಹಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶವೆಂದು ಭಾವಿಸಕೂಡದೆಂದು ವಿಜ್ಲಾ ಪಿಸಿ, ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಹಲವು ಹಿತೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ತಾವು ವೈಸ್ರಾಯಿ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವವರೆಗೂ ಆಪ್ತರಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಒತ್ತಾಸೆ ಕೊಡುನ 'ನಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಭರವಸೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳ ಬಹು ದೆಂದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದ ಹಿತೋಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸ ಬಹುದು: " ತಮ್ಮ ದೇಶಬಾಂಧವರಾದ ಅನೇಕಾನೇಕ ಲಕ್ಬ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ ಸಂತೋಷಗಳು ತಮ್ಮನ್ನವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಅವರಾಗಲೇ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಭಕ್ಕಿನಿಶ್ಚಾಸಯುತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಅವರು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದೆ ಹೋದರೆ, ಅವರು ಬದಾಸೀನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಹತಾಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ತಮಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಯು ಲಭಿಸಿರುವುದು ಸ್ವಂತ ಸುಖಕ್ಕಲ್ಲ. ಸ್ವಂತ ಸುಖಕ್ಕೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಮಾನವನು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಪ್ರಮಾದಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮವುಳ್ಳುದಾಗಿದೆ. ತಮಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಯು ಲಭಿಸಿರುವುದು, ಅವರ ಯೋಗಕ್ಸೇಮ ಸಾಧನೆ ಗಾಗಿ. ಆತ್ಮಸಾಕ್ಸಿಯಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಪರಾಯಣತೆಯಿಂದ ತಾವು ರಾಜ್ಯ ಭಾರಮಾಡಿದರೆ ತಮ್ಮ ನಾಮಥೇಯವು ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ತಮಗೆ ಲಭಿಸಿರುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸದುಸಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅಲಸರಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸನ ೧೯೭ ಹೋದರೆ, ತಮ್ಮ ನಾಮಥೇಯವು ನೀರಿನಮೇಲೆ ಬರೆದ ಅಕ್ಬರಗಳಂತಾಗು ವುದು; ತಮ್ಮ ನೆನಪು ಧೂಮದಂತೆ ಕ ಕ್ಸಣಭಂಗುರವಾಗಿದ್ದು ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಯವಾಗುವುದು. ಆದಕಾರಣ, ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಈ ಸಂಧಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ನಿಷಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬೇಡುವೆನು. ಮನಃ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ. ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ. ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ನಡೆಯಿರಿ. ದೀನರಲ್ಲಿ ದಯೆತೋರಿಸಿ. ಸಮಸ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯವಂತರಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ. ತಾವು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳೇನೂ ಬಾಳು ವುದಿಲ್ಲನೆಂದೂ, ಕೇವಲ ಐದೇ ವರ್ಷಗಳೇ ತಮ್ಮ ಆಯುಸ್ಸೈೆಂದೂ ಭಾವಿಸಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ. ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ತವ್ಯನಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಭುಗಳಾದವರು ಒಂದು ಕ್ಸಣವನ್ನೂ ವ್ಯರ್ಥ ಗೊಳಿಸದೆ ಸಂತತವೂ ಉದ್ಯೋಗಶೀಲರಾಗಿರಬೇಕು........ ಬ ವೈಸ್ಟಾ ಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ಸನ್‌ರವರು ನಿರ್ದಾಕ್ಸಿ ವಾಗಿ ನುಡಿಯುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಂತಹವರ ಮುಖೋಲ್ಲಾಸ ಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ನುಡಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಮೆರುಗಿನ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಮಾತುಗಳಿಗಂತೂ ಅವರ ಹೃ ದಯದಲ್ಲಿ ಸಾ ನವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಜೀವನ ತ ಯನ್ನು, ಬರೆದಿರುವ ಲಾರ್ಡ್‌ ರೋನಾಲ್ಡ್‌ ಷೆ ಸೇ ಅವರು, "ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ ರವರು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ವೈಸ್ರಾ ಯಿಗಳವರಲ್ಲಾರೂ ಹೋಗದಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಗೂ ದಯಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಹೋದೆಡೆ ಗಳಲ್ಲೆ ಲ್ಲ ಅವರ ಭಾಷಣಗಳ ನ್ನು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಅಸಾಧಾರಣ ಜಸ ಕುತೂಹಲ. ಏಕೆಂದರೆ, SE ಉಪಚಾರ ವಚನಗಳನ್ನಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿ ನಲ್ಲಿದ್ದು ದನ್ನು ಯಾವ ರಹಸ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ೩. ಡರು 33% ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕಸ ಕತಕ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರ ವನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಕೂಡ "ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರವು ಅಟ್ಟ ಹಾಸದ ಗುರುತ್ತದಿಂದಲೂ ಭೀಮ ಬಲದಿಂದಲೂ ಮೇಲ್ತರದ ಬುದ್ಧಿ * © Lord Curzon visited Native States in which no Viceroy had ever set foot before. Wherever he went, his utterances were followed wth unusual interest, for in place of conventional complhments he spoke frankly what was in his mind.’ —Pp. 144-45, Vol 11, 7he Life of Lord Curzon, by Lord Ronaldshay. ಬ್ಯ ೧೯೮ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಥ್ವಾನಿಂಯವರು ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಮಂದಗಮನದಿಂದ ನಿಧಾನದ ಪರಮಾ ವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಆನೆಯಂತಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹಾಗೆ ನುಡಿದವರು ಇತರ ಸರ್ಕಾರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೋಸಷನನ್ನೆ ತ್ತಿ ನಿರ್ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯದೆ ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲನೆಂಬುದು ಸ್ವತಸ್ಸಿದ್ಧವಾದ ಅಂಶ. ಅಂತಹವರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಜಂಟಿ ರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯನ್ನೂ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಗಳನ್ನೂ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದ ಆ ರೀತಿಯ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ಮಾತುಗಳು ಅಮೂಲ್ಯವಾದುವು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರು ತಮ್ಮ ಹಿತೋಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಸದ್ಗುಣಗಳೆಲ್ಲ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಪರಿಸ್ಸುಟವಾಗಿದ್ದುವೆಂಬುದು ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಎರಡನೆಯ ಅಂಶ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಸಾತ್ವಿಕತೆ ಯಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಧವಳಕೀರ್ತಿಯು ಮುಂದೆ ಬೆಳಗುವುದರ ಸಂಕೇತವೋ--ಎಂದು ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶವೂ ಇದ್ದುದೊಂದು ವಿಶೇಷ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಖಲ್ಲತ್ತುಗಳಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾದಿ ಸುವಸ್ತುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಮೈಯೂ ಕೊಂಬುಗಳೂ ಸಹ ಶುಭ್ರ ಧವಳ ವರ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಬಹು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಸಹ ಬಂದಿದ್ದುವು. ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮುನಾದ ಜಾತಿಯ ಆ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಾರಿಗೂ ಕೊಡಲು ಸಮ್ಮೃತ್ತಿಸದಿದ್ದ ಭಾವನಗರದ ಮಹಾರಾಜರವರು ಆದರ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರು. ಅತಿ ವಿರಳವಾದ ಆ ಜಿಂಕೆಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ವಾರ್ವಿಕ್ಸ್‌ ರೆಜಿಮೆಂಟಿನ ಲಾಂಛನವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬೆಳಗಾಂವಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯು ಬೇಡಿದರೂ ಭಾವನಗರ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾರಾಜರು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. _ ಇತರ ಕೆಲವು ವಿಚಾರ ಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದೂ ಆ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕೃವಣರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಸೌಹಾರ್ದಕ್ಕೂ ಗೌರವಕ್ಕೂ ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದಕ್ಕೆಂತ 1" The Indian Government is like an elephant, very stately, vely ` powerful, with a high standard of intelligence, but with a regal slowness ain its gait.”— Lord Curzon. (V2de page 64, Vol 11, Zhe Z1fe of Lod Curzon, by Lord Ronaldshay.) ರಾಜ ೈಭಾರಸೂತ್ರ ಸಿ (ಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೧೯೯ ಅಧಿಕವಾದ ನಿದರ್ಶನವು ಮತ್ತಾವುದೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರನರ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟೆರಯವರಾಗಿ ಅದೇ ತಾನೆ ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾನಕಿ ಕೆ.ಸಿ.ಐ.ಇ., ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾ ರೆ. ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮೂರನೆಯ ಅಂಶವು, ಕೇವಲ Je ವ್ಯ ಬುದ್ದಿ ಯಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಅದೂ ಶೋಕದಿಂದ ಬಸವಳಿಯು ಶಿದ್ಧಾಗ- ರೀಜೆಂಟ್‌ ಪದವಿಯನ್ನ ಲಂಕರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ea ಅನಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಪದವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಕೊಟ್ಟು ಹ ಮಾತೃಶ್ಸಿ ಶ್ರೀಯವರು ವರ್ಧಿಷ್ಟ್ಯುಗಳಾದ ತಮ್ಮ ಸತ್ತು ಟಕ ರ ಶ್ರೇಯೋಭಿ ಮ ಇದೆಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂಬುದನ್ನು, Ma ಚಲಾಯಿಸು ವುದರ ಸವಿಯನ್ನರಿತವರು ಮಾತ್ರವೇ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲರು. ಸರ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಕರಟ ಹೇಳಿರುವ, ಹಂಡೆ ರೀಜಿಂಟರವರಾಗಿದ್ದ ಶಿ ಮಹಾ ರಾಣಿಯವರ ಗೌರವದ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ಗಡು ಸಲ್ಲ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರು ಅಪ್ರಾಸ್ತವಯಸ್ಕ್ಥರಾಗಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಗೆ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಂಸಾ ನವನ್ನಾಳಿದ್ದ ತೇಜಸಿ _ನಿಯೂ ಎಬ ವತಿಯೂ ಆದ ಮಹಿಳೆಯವರು ರಾಜ ಜ್ಯುಭಾರ ಲಾಲಸೆ ಸಿಯನ್ನು ಅಲ್ಪನ ಲ್ಪ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಕ್ಲಮಾಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತೇ ಹೊರತು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾನು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಲ್ಲಿದ್ದ ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (ಎಂದರೆ, ೧೯೦೨ರಿಂದ ೧೯೦೯೪ ವರೆಗೆ) ಭು ಸಾವ ವೈ ಯಕ್ಕಿಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಣ ಕೆ ಸತ್ರ ಕ್ಸ ಪ ಶ್ರವೇಶಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಲಾಸಯ ಅವಲೇಶ ವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನೂ ನಾನರಿಯೆ. ಫಘನತೆಗೂ ಸದ್ಭಾವಪೂರಿತವಾದ ವಿವೇಕಕ್ಟೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ನಿದರ್ಶನ ವಾವುದೂ ಇಲ್ಲ''* ಎಂಬ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ವಾಣಿಗಳು ಅಕ್ಬರಶಃ ನಿಜ. ೫. ("ಗಿ word of tribute is due to Her lighness the Maharani, late Regent. A certain clinging to power would have been more than excusable on the part of alady of chaiacter and eclucation who for the six (eight?) years of minority had 1uled the State. But Ican say that never during the seven years I spent in Mysore was I aware of the faintest indication on her part of a desire to intrude, even in minor personal matters upon her son’s domain. Dignity anil good sense could no further go.’ —P. 140, Life 111 the Indian (221 Service, by Sir Evan Maconochie, K.C.LE., ೦.5.1, ೨೦೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಕಾ ಮಿಯವರು ವೈಸ್ರಾ ಸ್ರಾಯಿಯವರು ತಮ್ಮ ಭಾಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕ್ಷ ೈಷ್ಟರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಹಸ್ತಲಾಘವ ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಭದ್ರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ರವರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಅದರ ಪ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ. ಮತ್ತೊಂದು ದಿವ್ಯಾ ಸನದಲ್ಲಿ ಸಟ ಸಾರಾಂಶ ತಾವು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಇಂಡಿಯಾ ಸ ""ಫಾರಿನ್‌'' ಇಲಾಖೆಯ ಅಂಡರ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿ ಯವರು ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃ ಸ್ಥರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯ ರವರ ಬಿರುದಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಉಶ್ಫ್ರೋಸಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದ ಪೂರ್ಣಾಧಿಕಾರಗಳೂ ವಹಿಸಲ್ಪ ಟ್ಟು ದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಬ್ಯಾಂಡಿನವರು ಸಂಗಡಲೇ ರಾಷ್ಟ್ರ ಗೀತೆಯನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು. ಕೋಟಿಯ ಬತೇರಿಯಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸ ತೋಫುಗಳು ಮೊಳಗಿದುವು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಸಮರಿತವಾದುವು. ಅನಂತರ ಅವರು ಎದ್ದುನಿಂತು ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಮೋಘ ವಾದ ಆಶುಭಾಷಣವನ್ನು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆ ಭಾಷಣದ ಆರಂಭ ದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭಾಮರಾಗಿದ್ದ ಏಳನೆಯ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಪ್ರಭುಗಳವರಲ್ಲಿ ತಮಗಿದ್ದ ಗೌರವ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನೂ, ಅವರ ದೇಹಾ ಲಸ್ಯವು ಗುಣವಾದುದಕ್ಕಾಗಿ ತಮಗುಂಬಾಗಿದ್ದ ಅಮಿತವಾದ ಸಂತೋಷ ವನ್ನೂ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಲ್ಲಿ ತಮಗಿದ್ದ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿ ದರು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರು ಎಜು ಸಾರಿ ಮೈಸೂರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿಸಿದು ದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ ಸಂತೋಷಕ್ಕೃ ತಜ್ನ ಸತೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಸ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದುದೇನೆಂದರೆ: "" ಹ್ರಗ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯ pes ೯ಹಣದ ಉತ್ತರವಾದಿತ್ವವೆಷ್ಟು ಗುರುತರವಾಡುಡಿಂಬುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ SELES, ಅದನ್ನು ಕಾರ್ಯರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ತೋರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶವೇ ಹೊರತು, ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ವಿವರಿಸುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯು ನಮಗಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಲಭಿಸಿರುವ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ಭಾಗ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಭಾರಾಧಿಕಾರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದಲ್ಲ. ವಿವೇಕಿ ಗಳಾದ ರಾಜನೀತಿ ಕೋವಿದರ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹೆಣದಿಂದಲೂ, ನಮ್ಮ ಪೂಜ್ಯ ಮಾತೆಯವರು ರೀಜೆಂಟ್‌ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರಾಜ ಖಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೦೧ ಸರ್ಕಾರದವರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಹಿತಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಂಡುದರಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಥಾ ಿನಕ್ಟೆಷ್ಟು ಉಪಕಾರವಾಗಿದೆಯೆಂಬು ದನ್ನು ನಾವು ಹೃ ದಯಂಗಮವಾಗಿ' ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮೆಚ್ಚಿ ಕೊಂಡಿರುವೆವು. ಆದಾಗ್ಲೂ, ಇತರರು ೫ ಯಾವನ ಯಿಂದಲೇ ನಾವು ತೃಪ್ಲಿಸಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನೂ ನಾವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಮನಗಂಡಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಈಗ ಜಸ ಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆ ಚ್ಯುತಿಬಾರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಯದಕ್ಸತೆಯ ಉಚ್ಚಹಂತಕ್ಕೇರಿ ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕತರವಾದ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಸರ್ವ ನಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನಡೆಯಿಸ ಜಟ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಮಗೆ ವಿದಿತವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಇತ್ಯರ್ಥ ಪಡಿಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಬಲ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿ ಜಾ ಮಾಡಲು ನಮಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಜಗದೀಶ್ವರನು ESS, ಮುಂಡೆ ಮಾತ್ರವೇ ವ್ಯ ಸ ನಾಗಬೇಕಾಗಿರುವ ಅಂಶ. ಆದಾಗ್ಲೂ, ನಮ್ಮ ಸನ್ಮಿತ್ರರೂ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಪಾ ನದ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಕೆಸಿಡೆಂಟಿರಪರೂ ಹ ಕರ್ನಲ್‌ ಡೋನಾಲ್ಡ್‌ ರಾರ್ಬಟ್ಟನ್‌ರವರ ಸಹಾಯವು ನಮಗೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವ ಲ್ಪಕಾಲದವರೆಗಾದರೂ ಲಭಿಸಿರುವುದೆಂಬ ಪ್ರತ್ಯಾಶೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೊಂದು ಸಮಾಧಾನ. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ಲೇಸರವರು ನಮಗೆ ಕೊಟ್ಟಿ ಲವ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ನಮ್ಮ ಗುರುತರವಾದ ಕರ್ತವ ನಿರ್ವಹಣದ ಕಷ್ಟ ವೆಷ್ಟೆ ಸೈಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಮನದಟ್ಟುಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ರ ರಾಗಿರುವೆನೆಂದು ನಿನಯ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಚ್ಛಿ ಸುವೆವು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಷರವರು ಕಳೆದ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಶ್ರಮಿಸಿದುದು ನಿಷ್ಫಲ ವಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಬೇಕೆಂದಿರುವೆವು. ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುವುದಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯದೆ ಹೋಗುವುದಾಗಲಿ, ಎಂದೂ ಕಂಡು ಬರದಂತೆ ವರ್ತಿಸುವೆವೆಂಬಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಭರಚಿತ್ತದಿಂದ ನುಡಿಯಬಲ್ಲವರಾಗಿರುವೆವು. ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ ದಿಂದಲೂ, ರಾಜಭಕ್ತಿಯುತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಾನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಅವಲೋಕಿಸಿ ೨೦೨ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಕಾಮಿಯನರು ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಇಂತಹ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯದ ಹೃದಯವು ಹೈದಯವೇ ಅಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭು ಪದನಿಯಿಂದ ಸತ್ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಲಭಿಸುವ ಮಹತ್ತರವಾದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ಶಾಶ್ವತ ಸುಖ ಸಂತೋಷಗಳಿಗೆ ಸಾಧಕವಾಗುವಂತೆ ನಿರ್ಭಯದಿಂದಲೂ, ನಿಷ್ಪಕ್ಸಸಪಾತವಾಗಿಯೂ ರಾಜ್ಯ ಭಾರಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ, ನಮಗೆ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ದಯಪಾಲಿಸಲೆಂಬುದೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಶಿ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಭಾಷಣವು ಮುಕ್ತಾಯವಾದನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರು ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರಿಗೆ ನಾಮಥೇಯಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಗಳನ್ನೂ ಶ್ರುತಪಡಿಸುತ್ತಿರುವ ದ ದಿವಾನ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಪಿ. ಎನ್‌. ಕೃಷ್ಣ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಸರ್ದಾರ್‌ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಕರ್ನಲ್‌ ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನನರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ದಾರ್‌ ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ. ಆರ್‌. ಎ. ತಂಬೂ ಚೆಟ್ಟಿಯನರು ಮುಂತಾದ ನಲವತ್ತಾರು ಮಂದಿ ಗಳು ನಜರನ್ನೊಸ್ಸಿಸಿದರು; ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ನಜರುಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರಿಗೆ ಅತ್ತರನ್ನೂ ತಾಂಬೂಲವನ್ನೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಫಾರಿನ್‌ ಸೆಕ್ರೆಬೆರಿಯವರು ಬಂದಿರ ಲಿಲ್ಲವಾದ ಕಾರಣ ಅವರ ವರವಾಗಿ ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ “ಫಾರಿನ್‌? ಇಲಾಖೆಯ ಅಂಡರ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ಅತ್ತರನ್ನೂ ತಾಂಬೂಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅಂಡರ್‌ ಸೆಕ್ಟೆಟಿರಿಯವರ ಪರವಾಗಿ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರು ಇತರರಿಗೆ ಅತ್ತರನ್ನೂ ತಾಂಬೂಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ದರ್ಬಾರು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತೆಂದು ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದ "ಫಾರಿನ್‌ ಇಲಾಖೆಯ ಅಂಡರ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಕೋಟಿಯ ಬತೇರಿಯಿಂದ ಮೂವತ್ಕೊಂದು ಕುಶಾಲು ತೋವುಗಳು ಹಾರುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಜಗನ್ಮೋಹನ ವ್ರಾಸಾದದಿಂದ ತಮ್ಮ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದ ಭಾಷಣದ ವಾಗ್ಪೈಖರಿ ಯನ್ನು ಕಂಡು ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಧಾವಿಗಳೂ ಸ್ವದೇಶೀಯ ವಿದೇಶೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳವರೂ ಅಸಾಧಾರಣ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೦೩ ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳು ೧೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ಒಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯು, ""ವೈಸ್ಟಾಯಿಯವರ ಭಾಷಣವು ತರುಣ ಮಹಾರಾಜರನೆರನ್ನು ಕುರಿತ ಹಿತೋಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ತುಂಬಿದ್ದು, ಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಧ್ವನಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ರವರ ವಾಗ್ವೈಖರಿ ದಿಂದಕೂಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದ ಶ್ರೋತೃವೃಂದದ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಪರಿಣಾಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ತಾವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗುರುತು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಕಾಗದದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ತರುಣ ಮಹಾರಾಜ ರವರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗುರುತು ಹಾಕಿದ್ದ ಒಂದು ಚೂರು ಕಾಗದವನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರ ಭಾಷಣ ವೈಖರಿಯು ಉಜ್ಜ್ವಲ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪದಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಅಸಾಧಾರಣ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿ ಯಾಗಿದ್ದಿತು''* ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡಿತು. ಆ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರ ಮಾತೃಭಾಷೆಯೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವ ರಾಗಿದ್ದ ಆ ಪ್ರೌಢ ನಿದ್ವಾಂಸರ ಈ ಬಗೆಯ ಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಇಂದು ನೆನೆದರೂ ಹೆಮ್ಮೆ ಸಂತೋಷಗಳು ಹೈದಯವನ್ನು ತುಂಬುವುವು. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರಂತಹ ಮೇಧಾವಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವಾಗ್ಮಿಕಲಾವಿದರೂ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಕಳೆಗಟ್ಟುವಂತೆ ಭಾಷಣಮಾಡುವುದೆಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂಬು ದನ್ನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ವಯಸ್ಸು ಆಗ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸಂತೋಷ ಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗುವುವು. ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಅಂದಿನ ಭಾಷಣ ವೈಭವವನ್ನು ಶ್ಲಾಫಿಸಿ (೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೧೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ) ಬರೆದುದರ1' ಸಾರಾಂಶವೇನೆಂದರೆ: "" ನೂತನವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ * ‘“ The speech of the Viceroy was full of advice to the young Maharaya and was delivered in such measured tone asto make a deep impression upon all present. With Just a few notes in his hand the Viceroy (೮1/1610 his speech while the youthtul ruler of Mysore excelled His Excel- iency by not having* even a <ciap of paper in hws hand to refer to. The delwery of the speech by 111೬ Highness was considered to be eminently good and his articulation exceptionally accurate." + “ Though 81/5 Highness Sri Krishnaraja Wadiyar Bahadur, the newly installed Maharaja of Mysore 1೬ only eighteen years of age, stillhe seems to possess some of the qualities of more mature years. Fis reply ೨೦೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸ್ವೀಕಾರಮಾಡಿದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಾದ 5 ಕೃ ಸ್ಥರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹೆದ್ದೂ ರರವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಹದಿನೆಂಟು ರೆ ''ನಯಸ್ಸು "ಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಸ ಸಹ ಇನ್ನೂ ಅಧಿಕತರವಾದ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಉಚಿತವೆನಿಸುವ ಕೆಲವು ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಅವರಿಗಿರು ವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರ ಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ದಯವಾಲಿಸಿದ ಭಾಷಣವು, ಭಾಷೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದಲೂ ಭಾವಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸಮಸ್ತರ ಶ್ಲಾಘನೆಗೂ ಪಾತ್ರ ವಾಯಿತು.... ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕರಾಗಿರುವ ಸಬಾ ಜಾ ವೈಸ್ಟಾ ಜು ಮತ್ತು ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಪ ್ರೈಖ್ಯಾ ತರಾದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಮತ್ತು ಟಾ `ಹಕಹಕ ಮುಂದೆ ದಿಟ್ಟತನದಿಂದ ನೆಟ್ಟಗೆ ನಿಂತು ಭಾಷಣಮಾಡಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ಅಂದಿನ ಸಮಯದ ಗಭೀರತೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದ ಭಾವನೆ ಗಳಿಂದಲೂ, ಅಂದು ತಾವು ವಹಿಸಿದ ಗುರುತರ ಕರ್ತವ್ಯಭಾರದ ವಿಷಯ ವಾಗಿ ಮತ್ತೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾಗಿದ್ದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಸಹ, ಅವರಿಗೆ ಲೇಶ ಮಾತ ತ್ರವೂ ಸಭಾಕಂಪವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮುದ್ರಣವಾಗಿದ್ದ ಭಾಷಣದ ಪ್ರತಿಯೇನೂ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಸಂಕೈಿಸ್ತ ನಿವರಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸೂಚನಾ ಪದಗಳನ್ನಾೂಗಲಿ ಬರೆದಿದ್ದ ಒಂದು ಚೂರು ಕಾಗದವೂ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಲೂ ವೇದಿಕೆಯಮೇಲೆ ನಿಂತು ವಾಗ್ರೈಖರಿಯಿಂದಲೂ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದಲೂ ಭಾಷಣ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಅನ ುಭವಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾಗ್ಮಿಶ್ರೇಷ್ಟ ರಿಗುಚಿತವಾದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದ ಮಧುರ ಸ್ವನದಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ಸ್ಫುಟವಾದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಧೀರ ನಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅನುಮಾನದ ಲವವೇಶವಾಗಲಿ ಸದಲೋಪವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದ ಅಸ್ಪಲಿತನಾದ ವಾಗ್ದರಿಯ ಧೋರಣೆ ಯಿಂದಲೂ ಭಾಷಣಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಭಾಷಣ ವೈಖರಿಯನ್ನು to the address of the Viceroy was praised by everybody both in regard to diction and sentiment..- the boy Maharaja standing in a perfectly straight posture before the Viceroy and in front of large and distinguished audience of Europeans and Indians burdened with vague notions of the gravity of the occasion and still with vaguer notions of the responsibilities that he was that day called upon to undertake, did not betray the least nervousness while delivering the speech. He had not the printed speech in his hand nor any notes of catch-words to help him. Like that of a practised plat- form speaker m ೩ 10006 and distinct voice, with manly intonation and without hesitation or omission of a single word, his delivery came on lis hearers as a surprise. Everybody received the impression that the young Maharaja had a good deal of pluck and confidence m him.’ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸನ ೨೦೫ ನೋಡಿ ಶ್ರೋತೃಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ಬೆರಗಾದರು. ತರುಣ ಮಹಾರಾಜರವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯ ಧಿಕವಾದ ಉತ್ಸಾಹ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯೂ ಆತ್ಮ ತ್ಯಯವೂ ನೆಲಸಿದ್ದು 1! ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಗ ಮನಸ್ಸಿಗೆ 13 11೪ ಕಿ ಮ್ಸೆ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅನೇಕ ಪ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸಹ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಭಾಷಣ ವೈಖರಿಯನ್ನು ಅದೇ ರೀತಿ ಕೊಂಡಾಡಿದುವು. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸಿ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸ ವವು ನಡೆದ ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟು ಇನ್ನ ತ್ತ್ವಾರು ನಿಜ್ಞಾ ನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರತಿ ನಿಧಿಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಂದಲೂ ಸಮರ್ಪಿತ ವಾದುವು. ಶಿ ವ ವ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಪ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತ ಹೇಳ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಇಂಗ್ಲಿಸಿನಲ್ಲಿದ್ದವುಗಳಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿಯೂ, ಕನ್ನ ಡದಲ್ಲಿದ್ದವುಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ, ಉರ್ಡುನಿನಲ್ಲಿದ್ದವುಗಳಿಗೆ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಸ್ರ ತ್ಯು ತ ತ್ತರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಪ ಸ ಧ್ರ ದರ್ಶಿಸಿದ ವಾಗ್ಲೊರಣೆಯನೂ ಶಾ) ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನೂ ಕ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಪ ಗಾ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರಿ ಶಿ (ಕೃಷ್ಣ ರಾ ಜೇಂ ದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ 'ಸರ್ವಪ್ರ ಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸು ಸಿ ಮ 03 ಡಿದ್ದ _ರಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕಾರ್ಯ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಕ್ಕೆ ತರಲು ಕೂಡಲೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧದ ಮನೋ | 000% 1 ನ್ನು ಸ ಅವು ಧರ್ಮ ಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರಮ ವಹಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಲಂಡನ್ಸಿನ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯು ಪ್ರಕಟಸಿದ್ದ ಮಾತುಗಳು* ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಾವುವೆಂದರೆ: ರು ಪಟಾ ಇತರರ ತಾಳಕ್ಕೆ ತಲೆದೂಗುತ್ತ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಹಾರಾಜ ಪದನಿಯಲ್ಲಿರುವವರಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರ * The Maharaja is to be no 0001611680... His training has been conduct- ed with a view to his obtaining a complete knowledge and mastery of the details of the administration of his country. He has been instructed in finance and law and has sat for practice in the Judicial capacity on the Bench with local magistrates. Added to these qualifications, he has had an e:lucation of the best kind from ೩ civilized point of View.’ — Western Daily Mercury, ೦೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಡಳಿತದ ನಿಶದ ನಿವರಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗಿ ಕೂಲಂಕಷ ಸರಿಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುವಂತೆ ಅನರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವು ಲಭಿಸಿದೆ. ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕೋಶಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣವೂ ಅನರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕಾನೂನುಗಳ ವಿಚಾರವೂ ಅವರಿಗೆ ಬೋಡೆಯಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟಿರುಗಳೊಡನೆ ಕುಳಿತು ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಕಾರ್ಯಾರುಭವ ಸಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯೋಗ್ಯತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಧದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವೂ ಅವರಿಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ”) ಆರೀತಿ ಯೋಗ್ಯತಾ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು, ಇಂಡಿಯನ್‌ ಸಿವಿಲ್‌ ಸರ್ವಿಸಿಗೆ ಸೇರಿ ಕಾರ್ಯದಕ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿ ಯವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ತನ್ಮು ಕೈಯಲ್ಲೇ ಆಡಳಿತ ಸೂತ್ರಗಳನ್ಸಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಲಿಚಿ ಸಿದುದು ಸಹಜವೇ ಸರಿ. ಅವರ ಆ ಬಗೆಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರಿಗೆ ಸರಮಾನಂದವಾಯಿತು. ಅವರು ಬಯಸಿದ್ದುದೂ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿ ಯವರು ಆ ರೀತಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನೇ. ಆಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅನೇಕ ಅಧಿಕಾರ ಸೂತ್ರಗಳು ಅನವಶ್ಯವಾಗಿ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಕೈಸೇರಿಹೋಗಿ ಕೆಲವು ನಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂಬ ಭಾವನೆಯುಂಬಾಗಿದ್ದುಡೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆದದಿನನೇ ಹೊರಟಿ ನಿರೂನದಿಂದ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರು ಮಾಡಿದ ಮಾರ್ವಾಡುಗಳು ವಿಧಾಯಕ ಅಳಿದ ಮಹಾ ವಾದುವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಸೇಪವಾಗಿ ಸ್ವಾನಿಯವರಿಂದ ಸೂಚಿಸಬಹುದು: ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ನಭೆಗೆ ನಡೆದ ಕೆಲವು ದಿವಾನ್‌ರವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದು ಅವರಿಗೆ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಇಬ್ಬರು ಸಚಿವರುಗಳು (ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ ಮೆಂಬರುಗಳು) ಇರುವಂತೆ ನಿಧಾಯಕ ವಾಯಿತು. ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಾದ ಸಮಸ್ತ, ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ಸಲಹೆಗಳನ್ನೊಪ್ಪಿ ಸುವುದು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಹಂದೆ, ನಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನಗಳನ್ನು (« ಫೆನೊ್ಸನು?'ಗಳನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮೂವರು ಮಹಾಶಯರುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಬಳದಮೇಲೆ ಸಚಿವರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾಡಿಕೆ. ಹಾಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೦೭ ನೇಮಕನಾದವರ ಪೈಕಿ ಕೆಲವರ ಹೊರತು ಉಳಿದವರು ದಿವಾನ್‌ರವರ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರತಿಹೇಳದೆ, ತಮ್ಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ವೇತನದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಷ್ಟು ಸಂಬಳ ಬರುತ್ತಿರಲೆಂದು ಕಾಲವನ್ನು ನೂಕುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಸಹಜ, ಅಲ್ಲದೆ, ಅವರ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ದೆಸೆಯಿಂದ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಕೆಲಸವೂ ಅವರಿಂದ ಸಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಳದಮೇಲೆ (ಐನತ್ರೈದು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗದಿದ್ದ) ಇಬ್ಬರೇ ಮಹಾಶಯರುಗಳು ನೇಮಕವಾಗುವಂತೆ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಮಾಡಿದುದು ಉತ್ತಮವಾದ ಏರ್ಪಾಡು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ (ಎಂದರೆ . " ಎಗ್ಗೆ ಕ್ಯುಟವ್‌ ಕೌಸ್ಸಿಲಿನ??) ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಾರ್ವಾಡುಗಳನ್ನು ನಡೆಯಿಸಿದರು. ನಾನಾ ಇಲಾಖೆಗಳ ಆಡಳಿತಗಳೂ ದಿವಾನ್‌ರವರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸಚಿವರುಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿ, ಅವರ ವರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಇಲಾಖೆಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅವರವರು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಧಾಯಕವಾಯಿತು. ಪ್ರತಿ ಯೊಂದು ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದನುಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೂವರೂ ಚರ್ಚಿಸಿ, ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮೂವರ ಅಭಿವ್ರಾಯಗಳೊಡನೆ ಸಲಹೆ ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದೂ, ಉಳಿದವುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆ ಆ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತವು ಸೇರಿರತಕ್ಕವರೇ (ಎಂದರೆ, ದಿವಾನ್‌ರವಶೇ ಅಥವಾ ಸಚಿವರು ಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರೇ) ಅಜ್ಞಾನಿಸುವಂತೆ ಆ ಆ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಸಟ್ಟ ಸರ್ಕಾರದ ಸೆಕ್ರೆಔರಿಯವರು ನಿರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಹೊಸ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ನಿಧಿಸುವುದೂ, ಇರುವ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದೂ, ಕಾನೂನು ವಿಧಾಯಕ ಮಾಡುವುದು, ಕ್ಲುಸ್ತವಾದ ಅಂತಸ್ಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮೇಲ್ಬ್ಪಟ್ಟೂ ಇರತಕ್ಕ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳನ್ನು ನೇಮಕಮಾಡುವುದೂ, ಅವರನ್ನು ಕೆಲಸದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕು ವುದೂ, ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿ ಏರ್ಪಾಡುಗಳು ಮುಂತಾದುವುಗಳೂ ಸಮಸ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳ ನಟ್ಟಯೂ (“ಬಡ್ಜೆಟ್‌”), ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೇ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಜೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದ ವಿಚಾರಗಳೂ ಸಹ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆ ಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಯಾಲೋಚನೆಯಾದನಂತರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ಇಜರವರ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಬೇಕೆಂದು ವಿಧಾಯಕವಾಯಿತು. ೨೦೮ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಹಾಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲದೆ ಸಚಿವರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರೇ ಆಗಲಿ ತೀರ್ಮಾನಮಾಡಬಹುದಾಗಿದ್ದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡ, ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ದಿವಾನ್‌ ರವರಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾಗಿಲ್ಲದೆ ತೀರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆ ವಿಚಾರವನ್ನು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅದನ್ನೂ ಸಹ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಲೋಚಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯ ದಂತೆ ಭಾನಿಸಿ ಆ ರೀತಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನರ್ಯಾ ಲೋಚಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ಅಭಿಪ್ರಾಯದೊಡನೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ದಿವಾನ”ರವರಿಗೆ ನಿನೇಚನಾಧಿ ಕಾರವಿರಬೇಕೆಂದೂ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಇಬ್ಬರು ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರಿ ಗಾಗಲಿ ಸೇರಿರತಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅವರೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ನಿರೂಸವನ್ನು (ಹುಕುಮನ್ನು) ಹೊರಡಿಸಬಹುದಾಗಿರತಕ್ಕ ಯಾವುದಾದರೂ ಇಲಾಖಾ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೆ ನಿರೂಪವು (ಹುಕುಂ) ಹೊರಡಬೇಕಾದುದು ಅತ್ಯಾನಶ್ಯಕವೆಂದು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ತೋರಿದರೆ, ಅವರೇ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ನಿರೂನವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬಹುದೆಂದೂ, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪದ ಒಂದು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಸಚಿವರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ತಾವೇ ಆ ರೀತಿ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ ವಿಧಾಯಕವಾಯಿತು. ರೆವೆನ್ಯೂ ಕಮಾಷನ ರವರ ಹುದ್ದೆಯೊಂದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಸಚಿವರ ಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ನಿ. ಪಿ. ಮಾಧವರಾಯರವರೇ ಆ ಹುದ್ದೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕೆಂದು ನೇಮಕವಾದರು. ನೂತನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ನಡೆಯಲನು ಕೂಲಿಸುವಹಾಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೆಕ್ರೆಟೇರಿಯಟ್‌ ಕಚೇರಿಯಳ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾದುವು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅರಮನೆಯ ಆಡಳಿತಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದರು. ಆ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದು ಅವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಚಕ್ಸಣೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಾದರೆ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೂ, ಅವರ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ನೆಕ್ರೆಟಿರಿ ಯನರೂ ಗುಮಾಸ್ತರಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿ ಕೆಲಸಮಾಡ ಬೇಕಾಗುವಂತಿದ್ದಿತೆಂದು ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೊಬ್ಬರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟ ರಂತೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಪತ್ರಿಕಾಕರ್ತರೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಪತ್ರಿಕೆಯ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೦೯ (೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ೧೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ) ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, “ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೂ ಮತ್ತು ಪೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರೂ ಆ ರೀತಿ ತಾವು ಕೆಲಸಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರು ಪ್ರಭುಗಳವರ ವುದನ್ನು ಕಾರ್ಯತಃ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲೆಂದು ನಾವು ಕಾರ್ಯತತ್ಪರತೆ ಹಾರೈಸುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ತತ್ಪೂರ್ವವೇ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ವಿಶೇಷಾಧಿವೇಶನ ವೊಂದನ್ನು ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ಆಗ್ಗೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ದಿವಾನ್‌ರವರನ್ನೂ ಸಚಿವರನ್ನೂ ಕುರಿತು ಆಡಿದ್ದ ಮಾತು ಗಳನ್ನು ಆ ಸತ್ರಿಕಾಕರ್ತರು ಮಾತ್ರ ಅರಿತಿದ್ದರೆ, ಹಾಗೆ ಹಾರೈ ಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಕೃತವೇ ಇದ್ದಂತೆ ಅವರಿಗೆ ತೋರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಆ ದಿನ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳಾವುವೆಂದರೆ: “.... ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಮತ್ತೊಂದು ಏರ್ವಾಡನ್ನು ನಾವು ನೂತನವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡುವನರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ಸಫಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದೂ ಅಥವಾ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿ ನಡೆಯದೆಹೋಗುವುದೂ ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ..... ನೀವುಗಳು ಸಮಸ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯಪಡುವಿರೆಂದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನಾವು ಸಮಸ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀವುಗಳು ಸಲಹೆಮಾಡಿದುದಕ್ಕೇ ಸಮ್ಮತಿಸುವೆ ವೆಂದಾಗಲಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.... ಅಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದವರೂ ಸಹ, ನಿಮ್ಮಂತೆಯೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಸಾಧನೆಯ ಸದುದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆಂದು ನೀವು ಭಾವಿಸ ಬೇಕೆಂದು ಕೋರುವೆವು”” ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಗೆ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ವಿಷಯ ಪರಿಶೀಲನ ಮಾಡಿ ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆಂಬ ಅಂಶವು ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಹು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಬಳಿಕ ಅವರು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಆಡಳಿತ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಾಂಬರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಘಂಟಿಗಳನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಶ್ರಮಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯ ತತ್ಪರತೆಯು ಸಮಸ್ತರನ್ನೂ ಬೆರಗುಮಾಡಿತು. ಅವರು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ * «« We wish that Hy 11/೧೧/೧695 the Mahaiaja and the Private 56೦೯೮61೩1೪ will practically show that they are prepared to work so.” — The 11/5706 Herald, dated 18th August 1902. 13 F ೨೧೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ನಿರ್ವಹಣದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದ ಭಾರವನ್ನು ತಾವೇ ವಹಿಸಿ, ವಿಚಕ್ಸಣೆ ಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಪೂರ್ವಾಹ್ನ ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಗೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ, ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣದ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರು ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತ ನಿಕಷ ಪರೀಕ್ಷೆ ವಾಗಿಯೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧವಡಿಸಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಾಂಬರಿಸಿ ಯಥೋಚಿತವಾದ ಆಜ್ಞೆ ಗಳನ್ನು ಬರೆಯು ತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಲವು ಪುಟಗಳಾಗುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಉಂಟು, ಶ್ರಮವನ್ನು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಗಮನಿಸದೆ ಆಆ ದಿನಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿ ಆ ಆ ದಿನವೇ ಸೂರೈಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಕ್ಲೇಶರಹಿತವಾಗಿ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳೆಲ್ಲ ಸುಲಲಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುವೆಂದೇನೂ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಆಗಿನ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರು ಹೇಳಿರುವಂತೆ” « ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆ ಯಲ್ಲಿ ದಿನಾನ್‌ರವರಿಗೂ ಸಚಿವರುಗಳೀರ್ವರಿಗೂ ಸರ್ವದಾ ಸೌಹಾರ್ದ ಸಾಮರಸ್ಯಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಬೇಕೇ ಅಥವಾ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಸಚಿವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸ ಬೇಕೇ ಎಂಬ ಘಟ್ಟವೇ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಒದಗುತ್ತಿದ್ದಿತು; ಕೆಲವುವೇಳೆ ಸಚಿನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಸರಿಯಾಗಿರು ತ್ರಿದ್ದಿತು; ಕೆಲವುನೇಳೆ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ ದಿವಾನ್‌ರವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೇ ತೂಕ ಕೊಡಬೇಕಾದುದು ಸಮಸ್ತ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ತೀರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆದರೆ ಕಾರ್ಯವಿಚಕ್ಸಣೆಯ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದ ಆ ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯಥೀತಿಯನ್ನವಲಂಬಿಸುವುದು ಸರ್ವದಾ ೫ “ During the fiist year or two the 11166121 relations of the Council were not always harmonious and the Maharaja was frequently placed in the position of having to decide between the view of the Dewan and of a dissentient Councillor who was as often as not in the right. It was essential for every reason, to support the Minister as far as practicable, and it was not always easy to reconcile that policy with the interests of efficiency and progress.” — Lafe an the Indian 0೮1 Service. ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ನುಹೋತ್ಸವ ೨೧೧ ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸರಸ್ಸರ ವಿರುದ್ಧಾಭಿವ್ರಾಯಗಳಲ್ಲಾ ವುದು ಸರಿಯೆಂಬುದನ್ನು ತಾವೇ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ತೂಗಿ ನೋಡಿ ಆಜ್ಞೆಮಾಡ ಬೇಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಲೇಶದಾಯಕವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರಿಗೆ ಒದಗಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಷ್ಟವೂ ಇದ್ದಿತು: ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನೇ ಸ್ವಬುದ್ಧಿ ಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದರೂ ಕೂಢ, ಅದರ ದೆಸೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ವಪ್ರಯೋಜ ನಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ತಟ್ಟದ ಮೈಸೂರು ದೇಶೀಯರೇ, ಪ್ರಭುಗಳು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟರವರ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟಿರಿಯವರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಮನಸೋತ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ಹಾಗಾಯಿತೆಂದು ಅಪಪ್ರಚಾರ ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು ; ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಹರಾದವರನ್ನು ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ನೇಮಕಮಾಡಿದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ, ಹಿಂದಿನ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಕಮಿಷನ್‌ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದವರೂ, ಅವರ ಮಿತ್ರರೂ, ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರಿಭಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅಸಮಾಧಾನಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರು ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಾವು ಆರಿಸಿ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿದ ಸಮರ್ಥ ರಾದ ಯೂರೋಪಿಯನರಲ್ಲಿ ಅಮಿತವಾದ ಮಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸು ತ್ತಿದ್ದೂ ಕೂಡ, ಉಭಯತ್ರರಿಂದಲೂ ಆ ರೀತಿ ಅನ್ಯಾಯವಾದ ಆರೋಪಣೆ ಗಳು ಆಗಾಗ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದ್ದಂತೆ ನಿರ್ಭಯ ದಿಂದಲೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಸಪಾತದಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸಿ ಅವರು ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಮಾಡಿ ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಯೋಗ್ಯತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೂ ಇಷ್ಟಿಷ್ಟೇ ಎಂಬು ದಾಗಿ ನಿಷ್ಕಷ್ಟರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನನ್ಯಸುಲಭವಾದ ಅದ್ಭುತಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಅನೇಕಾನೇಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಅಪರಿಮಿತವಾದ ತಾಳ್ಮೆಯನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮೆಕಾನಕಿ ಯವರು ಮನವಾಕೆ ಕೊಂಡಾಡಿ, ತರುಣ ವಯಸ್ಸಿಗನುಗುಣವಾದ ಆತುರವನ್ನಾಗಲಿ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅವರು ಎಂದೂ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ ನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಒದಗಿದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಎದುರಿಸಿ, ೨೧೨ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯವರು ಅರಸನ ಅನವಿವೇಕಿಗಳೂ, ವಾಸ್ತ ವಸಿ ತಿಯನ್ನರಿಯದ ಅಜ್ಜ ರೂ, ಸ್ವಪ್ಪ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಾಧನೆಗೆ ಸ ್ರತಿಬಂಧಕವುಂಟಾದ ಅತ್ಛಸ್ತರೂ ಮಾಡಿದ ದುರಾಕೆ ಶ್ಲೇಪಗಳಿಗೆ ಲೇಶಮಾತ್ತ, ವೂ ಗಮನಕೊಡದೆ ನ ಜಸ ಒಂದುಸಲ ಸ್ಲಿರಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಾಕ್ಸೆಗೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅದನ್ನು ಮಾರ್ನಡಿನಡೆ ಪ್ರ ಶಾಂತ ಮನೋ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಚತು ತ ಚಿತ್ತ. ಕರ್ತವ್ಯವಾಲನ ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಸರ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾನಕಿಯವರು ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾ ಡೆ. ಅವರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ತಾವು Bebe ಬಳಿಕ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ತರುವಾಯ ಬರೆದ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಾಗಿದ್ದೂ "ಕೆಲವು ನಿಚಾರ ಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನನಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದೂ ಇರುತ್ತಾರೆ”* ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆ ಗೊಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕನಟನಾಟಕವನ್ನು ಹೂಡಿ ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿದ್ದ ಆಷಾಢಭೂತಿಯೊಬ್ಬನ ದೀರ್ಫ್ಥ ಕಾಲದ ನಟನೆಗೆ a ಆತನಿಗೆ ಅನುಕೂಲಿ ಸುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಸಿದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕಾಗದವತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಆತನ ನೀಚಸ್ವಭಾವನನ್ನು ತಮಗೆ ತಿಳಿಸಿದರೆಂದೂ ಅವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇಶೋನ್ಸತಿ ಸಾಧಕವಾದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ ಏರ್ವಾಡುಗಳನ್ನು ಒಂದರಮೇಲೊಂದರಂತೆ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರೇ ಆಲೋಚಿಸಿ, ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವುದಕ್ಕಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಬಗೆಯ ಮಹತ್ತರ ಪ್ರಯತ್ನ ಗಳಲ್ಲುಮ್ಯಕ್ರ ರಾಗಿದ್ದಾಗ ಕೂಡ ಅವಾಂತರವಾಗಲಿಿ, ಆತುರ ನಾಗಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇದ ಮಹಾಸ್ಟಾ ಜಡ ಅವ್ಯಗ್ರ ತೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಂತತೆಯಿಂದಲೂ ದೇಶೋನ್ರತಿ ನಾಧನೆ ಮಾಡಿದರು. ಆದುದರಿಂದಲೆ ಆಡಳಿತ ನಿಚಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು "" ವಸ್ತುತಃ ಸ ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೆ ಲ್ಲ ಮಾರಿಸಿ, ಅನೆ ವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ ತರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದಿತು” ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಬಹು ಬೇಗ ಗಳಿಸಿತು. * (" In some respects he wax and always will be an older man than myself *—Sn Evan Mauonochie, KC.LE., CSI. +... 1( 0.16 mall essentials 101 ahead of any other Inchan State of that day.’’ ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ಥೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸನ ೨೧೩, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು. ಗುರುತರವಾದ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಯಾಸಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಗೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯ ದಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ಕ ಸಿಗಿ ಮ ಬ ಚಿತ್ತ ವೃತಿ ಶಿ ಯಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿನೋದ ಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಲೂ pe ಡಿದ್ದರು. ಮಾಧುರ್ಯ ಅವರು ಪ್ರಭುತ್ವ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಪೀಕರಿಸಿದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಸ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಆಟಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ವಿಧದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನಿಟಿ ಸ್ಸ ಕೊಂಡಿಲ್ಲದಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮುರುಕು ಸಾಮಾನು ಗಳನ್ಸಿಟ ಸ್ಲಿಕೊಂಡಿದ್ದುದೇಕೆಂದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಯು "ಒಳಗೆ ಒಳ್ಳೇ ಸಾಮಾನುಗಳಿದ್ದ ರಲ್ಲವೇ ಹೊರಗೆ ತಂದು ಆಟವಾಡಿಯೇವು!?”' ಎಂದು ಉತ್ತರ ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ನಗುತ್ತ, "ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಮಾನುಗಳೇ ಬರುತ್ತವೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿ “ ರಾಯಲ್‌ ಸ್ಟೂಲ್‌” ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗೆ ತಾವೂ ತಮ್ಮ ಸಹವಾರಿಗಳೂ ಆಟಿನಾಡು ತ್ತಿದ್ದ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಬೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಿಂದ, ಅರಮನೆಗೆ ಸೇರಿದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ("" ಕರೋಹಟ,''ಯಲ್ಲಿ) ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವರು ಶ್ರಿ Ai ದರೋಗ ಚಲುವಯ್ಯ ನವರು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ಜಶ್ರೀಕ್ಸಷ್ಣರಾಚೇಂದ್ರ EE ES ದೆಸೆಯಿಂದ 1. .! ಹೋಗಜಿ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದು, ಆ ಆ ಬಳಿಕ ಒಂದು ದಿನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದರೋಗ ಚಲುವಯ್ಯ ನವರು ಹಿಂದಿನ ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಮೆಚ್ಚಿಕೆ ಯನ್ನು ನಡೆದಿದ್ದ ಸಲಿಗೆಯಿಂದ, “ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ! ಕರೋಹಟ್ಟಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರು ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರವೂ ಬಂದು ಗೋದರ್ಶನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾವಿಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರವೂ ಗೋವುಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಮೈತೊಳೆದು ಕರೋಹಟ್ಟೀನೆಲ್ಲಾ ಗುಡಿಸಿ ಸಾರಿಸಿ ರಂಗೋಲಿಯಿಟ್ಟು ತೋರಣಾ ಕಟ್ಟಿ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿರ್ತಿದಿ. ನಮ್ಮ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬಂದಾರೇ ಆಂತ ಕಾದಿದ್ರೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ, ತಾವು ಬರ್ಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅದ್ರಿಂದ ನಮಗೆ ಶುಕ್ರವಾರ ಬಂದ್ರೇ ಯೋಚನೆ. ಗೋವುಗಳ್ನ ದರ್ಶನಾಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯ ತಮಗೂ, ತಮ್ಮನ್ನೂ ಗೋವು ಗಳನ್ನೂ ದರ್ಶನಾಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯ ನಮಗೂ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ'' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೈಮುಗಿದರು. ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರು ೨೧೪ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಗುತ್ತ, "ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಬರುತ್ತೇವೆ, ಚಲುವಯ್ಯನವರೆ. ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತೇವೆಂದು ಹೇಳಿಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈದಿನ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಲೋಪ ಸರಿಹೋಗಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಸರಿಸಡಿಸಿದರೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಬರುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರು, ಏನಿದ್ದರೂ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ತೇವೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ. ತಿಳಿಸಿ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ನಾವೆಲ್ಲಾ ಇದೇ ನಮ್ಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಗೋಕುಲವೆಂತಾ ಭಾವಿಸಿ ಊಳಿಗಮಾಡ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಳೆ ಸೇರದಂತೆ ಚೊಕ್ಕಟವಾಗಿಟ್ಟದ್ದೇವೆ. ಶುಕ್ರವಾರ ಶುಕ್ರವಾರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗೋವುಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಮೈ ತೊಳೆದು ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಸಿ ಕೃಷ್ಣದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸ್ತಾ ಇದ್ದೇವೆ? ಎಂದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮತ್ತೆ ನಕ್ಕು, ""ಅದೆಲ್ಲಾ ಸರಿ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಒಂದೇ ಒಂದು ಲೋಪ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರವೂ ಮೈ ತೊಳೆಯಿರಿ, ಅವೂ ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ'” ಎಂದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರು ಕೈಮುಗಿದು, " ಬೇರೇ ದಿನ ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೆ ಈಗ ಮೈ ತೊಳೀತಾ ಇದ್ದೇವೆ. ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಗೋವುಗಳಂತೆಯೇ ಶುಕ್ರವಾರ ಶುಕ್ರವಾರ ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೂ ಮೈ ತೊಳೀತೇವೆ. ನಾಡಿದ್ದೇ ಶುಕ್ರವಾರ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದಯಮಾಡಬೇಕು. ನಾನು ಮುದುಕ. ಒರಟಾಗಿ ಹೀಗೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಮನ್ಸಿ ಸಬೇಕು. ದೊಡ್ಡ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳ ಕಾಲದಿಂದ ಕೆಲಸಾಮಾಡಿದ ಸಲಿಗೆ?” ಎಂದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಂದಹಾಸದಿಂದ, ""ಸಂತೋಷ್ಠ್ಕ ಚಲುವಯ್ಯ ನವರೇ, ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತ್ವೇವೆ'' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕುದುರೆ ಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರವೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಲಾ ರಂಭಿಸಿದರು. ಒಂದು ಗುರುವಾರದ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸದೆಯೇ ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಮಹಾಸ್ಥಾಮಿಯವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರೂ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಗುಂಪು ಸೇರಿಸಿ ಬಿಸಿಲು ಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಆತಂಕದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಟ್ಟ, ವರಸೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾ ರಂಭಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದನ್ನು ಕಂಡೂ ಕಾಣದಂತೆ ಎತ್ತಲೋ ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಒಂದೆರಡು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದರೋಗ ಚಲುವಯ್ಯನವರು ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೫ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಬಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಪ್ರಭುಗಳು ನಗುತ್ತ, "ಎಲ್ಲರೂ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಚಲುವಯ್ಯನವರೇ? ನಾಳೆ ಶುಕ್ರ ವಾರ. ನಾಳೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಹೋಗೋಣ ವೆಂದು ಬಂದೆವು? ಎಂದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರು, « ದಯಮಾಡಬೇಕ್ಕು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ. ಕರುಗಳೊಡನೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಿಸಿಲು ಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ತಿದ್ದೆವು. ಹಸುವಿನ ಕರುಗಳು ಬಹಳ ಚೆನ್ನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ. ಹಸುಗಳ ಕರು ಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಬಿಸಿಲು ಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಿದ್ದೆವು'' ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಸೂಕ್ಷ್ಮ್ಮನುತಿಗಳಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕೊನೆಯ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳು ಅನವಶ್ಯವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅಂದು ಏನೋ ನಡೆದಿರಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಒಡನೆಯೇ ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ವರಸೆ ವರಸೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಕರುಗಳನ್ನು ಕೊಂಚ ಚದುರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊದಿಸಿ ಮಲಗಿಸಿ ಮರೆಮಾಡಿದ್ದ ಕುರಿಯ ಮರಿ ಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಇದು ಯಾವ ಹಸುವಿನ ಕರು? ಇದಕ್ಕೂ ಬಿಸಿಲು ಕಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಶೆಯೆ?'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ನಕ್ಕರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರು ನಿಷಾದಸೂರಿತವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ, « ತಪ್ಪಾಯ್ತು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ, ಮನ್ನಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಕರಿ ಮಾಡ್ತಿರು ನವನು ಕುರೀಮರಿ ತಂದಿದ್ದ. ಅದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಲೋಪವೆಂತ ತೋರಿದರೆ ಗತಿಯೇನೆಂತ ಭಯನಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿಸಿದೆ. ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡದೆ, ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿರ್ತೇನೆ?' ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಗುತ್ತ, “ನಾನು ಆ ದಿನ ಲೋಪವೆಂದು ಸುಮ್ಮನೆ ಹೇಳಿದೆವು. ಅದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಭಯಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ? ಕರುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕುರಿಯ ಮರಿ ಬಂದರೇನು? ಅದೇನೂ ಲೋಪವಲ್ಲ. ಭಯಪಡ ಬೇಡಿ. ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಸಂತೋಷ?” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅರಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರಿಗೆ ಪಾರಿತೋಷಿಕಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವರ ಚಿತ್ರವಟವೊಂದನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ವಾರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರರೇಖಕರಾಗಿದ್ದ ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮರವರು ಒಂದು ದಿನ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರೊಡನೆ ಗೋಶಾಲೆಗೆ ("" ಕರೋಹಟ್ಟ''ಗೆ) ದಯಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ೨೧೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಏಂಯನರು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಮೇಲೆ, "" ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಾಸ್ಟಾ ನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಗೊಸೇವೆಯ ಏರ್ಪಾಡು ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನಂದಗೋಕುಲದಂತಿದೆ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಕೀರ್ತಿಯು ಬೆಳಗಲು ಅರಮನೆಯ ಗೋಸೇವೆ ಯಂತ ಸಾಕು?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಿ ನ್ಹೂ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವನ್ನೂ ಪೋಷಣೆಯ ಬಗೆಯನ್ನೂ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅವರೊಡನೆ, "ಇದೆಲ್ಲಾ ನಮ್ಮ ಚಲುವಯ್ಯನನರ ಏರ್ಪಾಡು. ಇದೆಲ್ಲಾ ಇಷ್ಟು ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವರೇ ಕಾರಣ'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಚಲುವಯ್ಯನವರಿಗೆ ಸಂತೋಷಾಧಿಕೃದಿಂದ ಮಾತುಗಳೇ ಹೊರಡದೆಹೋಗಿ, ಅವರು ಸುಮ್ಮನೆ "" ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆನಂದ ಬಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರು ತೀರ ಮೃದುಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವ ರಾಗಿದ್ದರೂ ದಯಾ ದಾಕ್ಸಿಣ್ಯಗಳಿಗೆ ತೀರ ಅನರ್ಹವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ನುಡಿಯಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ " ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಮಹಾಸ್ತಾ ನಿಯವರಿಗಿದೆ?' ಎಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೋಸರವರೂ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸುಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಕೊಲೆಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಕೋರ್ಟನವರು ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದರು... ಆ ಅಪರಾಧಿಯ ಪತ್ನಿಯು ಚಾಮುಂಡೀ ಬೆಟ್ಟದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಓಲೆಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನುಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿದಾಗ ಅವರು ಅವಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, “ನಿನ್ನ ಓಲೆಯ ಭಾಗ್ಯ ನಿನಗೆ ಬೇಕು, ನಿಜ, ತಾಯಿ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಗಂಡ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನಲ್ಲಮ್ಮ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯ ಓಲೆಯ ಭಾಗ್ಯ ಹೋಗಿದೆಯಲ್ಲಮ್ಮ?'' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಕಾನೂನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಯಾದವರಲ್ಲಿ ಕರುಣೆತೋರುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದಕ್ಕೆ ಉಚಿತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ತಪ್ಪುಮಾಡಿ ದವರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರು ಕ್ಸಮೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಉಂಟು. ಒಂದು ಸಲ, ಸಮ್ಮುಖದ ಊಳಿಗದವನೊಬ್ಬನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗದಂತೆ ೩,೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸವ ೨೧೭ ಹೋದುದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದ ಆತನು ಸಾಲದ ಬಾಧೆಯ ಅಸಮಾನವನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಆ ರೀತಿ ಮಾಡಿದ್ದನೆಂಬುದನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಚಾರಿಸಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ತಮೆ ಒದುರಿಗೆ ಅಡ್ಡಬಿದ್ದು ಕೃ ಪಾಭಿಕ್ಸವನ್ನು ಬೇಡಿದ ಆತನನ್ನು ಕ್ಸಮಿಸಿ ಮತ ಊಳಿಗದಲ್ಲಿರಬಹುದಂದು ಅನ್ನ ಣೆಮಾಡಿ ಅನುಗ್ರಜ ೫% ದುರಹಂಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಅಸಹಾಸ್ಯದ 'ಚಕಿತೆ ಮಾಡಿ ಅವರ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೋಗವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿ ಬುದ್ದಿ ಕಲಿಸುವ. ಸಾಮಧ ರ್ದ್ರ್ಯಾಪೂ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯನಂಿಗಿದ್ದಿ ತು. ಮಹಾಸ್ಥಾಮಿಯವರು ರಾಜ್ಯಭಾರ ಸೂತ ತ ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಮೇಲೆ ನಾಮಾನ್ಯರಂತೆ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿ ಒಬ್ಬ ರೇ ಒಂದು ಗ್ರಾಮದ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ದಯಮಾಡಿ ದರು. ಅವರ 2 ಸ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಅವರ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಮೋಸಹೋಗಿ, ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯವರಲ್ಲದ ಇತರ ಸಣ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾರೋ ಬಂದಿದ್ದು ಜಃ ಭಾವಿಸಿ, ವಿಧವಿಧವಾಗಿ ಆತ್ಮಶ್ಲಾ ಭನೆಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿ, ಅನಂತರ, "" "ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗಡಗಡನೆ ನಡುಗು ವಂತೆ ಭಯದಲ್ಲಿಟ್ಟೀ ಇದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಯೆಂದರೆ ಸುಗ್ರಿ ೇವಾಜ್ಞೆ >> ಎಂದು ಜಂಭ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ Me ಟೋವು ಇಷ್ಟು ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೂ ಸಹ ಅನಿಧೇಯ ರಾದ ಶಿಷ್ಯರಿಬ್ಬ ರು ಚಟು ಕಾಂಸೌಂಡಿನಲ್ಲಿ “ಕಟ್ಟಡದ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಒಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಪಾಠ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವರಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮೇಲು?” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಅಂದು ಮೂವರು ನಾಲ್ವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ನಸ್ಯವನ್ನು ತೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನಸ್ಯ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಬೆತ್ತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಟ್ಟಿ ಡದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕತ್ತೆಗಳು ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದುವು. ಮತ್ತೊಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನೂ ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪಟ್ಟದ ಕುದುರೆಗೆ ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮುಂದೆ ಪಟ್ಟಿದ ಕುದುರೆ ಯಾಗಲು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧವಾಗಿಟ್ಟರುವುದು ವಾಡಿಕೆ. ಆದಕಾರಣ ಪಟ್ಟಿದ ಕುದುರೆಗಾಗಿ ಆರಿಸಲು ಲಕ್ಷಣಯುತವಾದ ಕೆಲವು ಕುದುರೆ ಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿ ತರುವಂತೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌........ ರಾಯರವರನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರು. ರಾಯರು ಗುಜರಾತ್ಕು ೨೦೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಂಯವರು ಕಾಥ್ಯವಾಡ, ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಐದಾರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಸಂಚಾರಮಾಡಿ ಕೆಲವು ಚುಮಕೆಗಳನು ಶು ತಂದರು. ಆದರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ: ಯವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಜೆ ಘಂಟಿಯ ಕಾಲ ಮಾತ ನಾಡಿಯೂ ಕುದುರೆಗಳ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಪ್ರಸನ್ತಾವಿಸದೆ, ತಾವು ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಿ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು, "ಲಕ್ಷಣವಾದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು” ಹುಡು ದಣಿದುಹೋದುದು, ತಮಗೆ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದುದು ತಮಗಿದ್ದ ಅಶ್ವಲಕ್ಬಣಸರಿಜ್ಞಾನ, ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, i] ರಾಯರೇ: ನೀವು ಹೋಗಿದ್ದ ಕೆಲಸವೇನಾಯಿತೆಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನೂ ಈ ದಿನವೇ ತಿಳಿಸೀರೆಂದು ನಂಬಿ, ಕಾದಿದ್ದೆ ೇವೆ?' ಎಂದು ನಗುತ್ತ ನಗುತ್ತ ಅಪ್ಪ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಭುಗಳವರ ಆಗಿನ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಕೇವಲ ಸುಖ ಕಡೆಗೇ ಒಲಿಯುವ ಮನೋಧರ್ಮನಿರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಬಾಲ್ಯ ವಯಸ್ಸಿ ನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರಜೆಗಃ ಪ್ರಭುಗಳ ದಿನಚರಿ ಹಿತಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಸಹಿಷ್ಣುಗಳಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ಶೀಲತೆಯಿಂದ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಶನ್ನ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಮಸಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದುಸ್ಸಹಯಾತನೆಯಾದಾಗ ಕೂಡ ಇತರರ ಊಹೆಗೂ ಸಾಧ್ಯ ವಲ್ಲದ ಮಟ್ಟನ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ನೋವನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವರು, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೮೯೮ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ “ಕ್ವಿನ್ಸಿ ಟಾನ್‌ಸಿಲ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಕಿರುನಾಲಗೆಯ ಮತ್ತು ಕಂಠನಾಳದ ಉಪದ್ರನವಾಗಿ ಬಹಳ ಬಾಥೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮಗೆ ನೋವೆಂದು ಕೂಡ ಇತರರೊಡನೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಸಹಿಸಿದುದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ವರ್ತನೆಯೆಂದು* ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರ ವಿದ್ಯಾ ಗುರುಗಳು ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಆ ರೀತಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿ ದ್ದ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾ? ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೈಕೊಂಡ ಸ ಪೀ ಜು ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾದ * © In 1898, His Highness the Maharaja was down with quinsy tonsils and suffered very badly. But it was most extiaorcdinary that he neve complained of pain and stoically bore it. It was remarkable for ೩ boy ೦ fourteen years.’ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಂಯವರು ರಾಜ್ಯಭಾರಸೂತ್ರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಹೋತ್ಸನ ೨೦೯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದಾ ಫ್ವಿತರಾಗಿ ಶ್ರ ಶ್ರಮಸಹಿಷ್ಣುತೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿದತೆಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಿದಂತೆಯೇ ಪ್ರಭುತ್ತನನ್ನುನಹಿಸಿದ ತರುವಾಯವೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಐದು ಘಂಟೆಗೇ ನಿದ್ರೆಯಿಂದೆಚ್ಚೆತ್ತು ನ್ಟ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗಳನ್ನೂ ಸೂಜೆಯನ್ನೂ ಪೂಕೈಸಿ ಕಾಫಿಯನ್ನೊಪ್ಪಿ ಸಿಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಸುಮಾರು ಎಂಟೊವರೆ ಘಂಟಿಯ ತನಕ ಜು. ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ್ಗೆ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಗಳಾಗಿ ತಮೊ ಒಡನೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಅಪ್ಟ "ಣೆಮಾಡಿದ್ದ ಂತೆ ಸಂಗಡ ಚ ಪೆ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟೆರಿಯವರೇ ಗಳು ಗನ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ನಿಚಾರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಂಟೂವರೆ ಘಂಟಿಯ ತರುವಾಯ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅಶ್ವಶಾಲೆಗೆ ದಯಮಾಡಿ ` ಸ್ವಹಸ್ತದಿಂದಲೇ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಮಸಾಲೆಸೊಪ್ಪು, ಕೆಂಪು ಮೂಲಂಗಿ ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿ, ತಾವು ಪೋಷಣೆಮಾಡುತ್ತಿ ದ್ದ ಉತ್ತಮಜಾತಿಯ ಬೇಟೆಯ ನಾಯಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಬಿಸ್ಕ ತ್ಲುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೈದಡವಿ, ಅನಂತರ ಆಪ್ತರಾದ ಮಿತ್ರ 1.೬ ಸಮ್ಮುಖದ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಿಗೂ ಸಂದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ಚೋ ಸಂಬಂಧವಾದ ನಾನಾ ಸಂಗತಿ ಗಳನ್ನೂ ಚರ್ಚಿಸಿ ಸುಮಾರು ಒಂಬತ್ತೂವರೆ ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಗೆ ಅರಮನೆಗೆ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಮಾಧ್ಯಾಹ್ನಿ ಕಾದಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಮಹಾಮಾತ್ನ |ಶ್ರೀಯವಕೊಡನೆಯೂ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರೇ ರಿದ ಸೇರಿ ಆರೋಗಣೆಯನ್ನೊಪ್ಪಿಸಿ ಕೊಂಡು ಅವರುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಸಂಭಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಹನ್ನೊಂದು ಘಂಟಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದ ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಆ ಆ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರವಾಗಿ ದೀರ್ಥವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಸೇಪವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಬರೆದು, ಇಂಡಿಯನ್‌ ಸಿವಿಲ್‌ ಸರ್ನಿನ್‌ ಹುದ್ದೇದಾರ ರಾಗಿದ್ದು ಕಾರ್ಯದಕ್ಸೆರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪ್ರೈವೇಟ್‌ ಸೆಕ್ರೆಟೆಂಯ ನವರನ್ನು ಕೂಡ ವಿಸ ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿ ದ್ದರು. ಅನಂತರ ಸಂದರ್ಶನಾರ್ಥಿಗಳಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ದರ್ಶನವನ್ಸೀಯು ತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಅಸರಾಹ್ನ ನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಂಗೀತ ಸಾಹಿತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೂ ವರ್ತಮಾನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರಾಂಬರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ೨೨೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಯನರು ಕಾಲವನ್ನು ಏನಿಯೋಗಿಸಿ, ಬಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸಂಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ದಯಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಥವಾ "ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟಿವನ್ನಾಗಲಿ, ಅಧವಾ «"ರಾಕೆಟ್ಸ್‌ 7 ಚೆಂಡಾಟನನ್ನಾಗಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ಮುಗಿದು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸಾಯಂ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಶಿವವೂಜೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಭೋಜನ ನಂತರ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೇ ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಸಂಗೀತಾಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ, ರಾತ್ರಿ ಒಂಬತ್ತೂವರೆ ಅಥವಾ ಹತ್ತು ಘಂಟಿಯವೇಳೆಗೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದರು. [097 ಎಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ರಜತೋತ್ಸವದವರೆಗೆ ಸಂ ಗಚ್ಛಧ್ಯಂ ಸಂ ವದಧ್ವಂ ಸಂ ನೋ ಮನಾಂಸಿ ಜಾಸತಾಮ್‌ ದೇವಾ ಭಾಗಂ ಯಧಾ ಪೂರ್ವೇ ಸಂಜಾನಾನಾ ಉಪಾಸತೇ ॥ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ರಾಜ್ಯ ಭಾರವನ್ನಾ EN ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯರಾಗಿದ್ದ ರೂ ಜ್ಞಾ ನಾನು ಭವಗಳ ಡೈಸಿ ಯಿಂದ ಜಟಕಾ ಸರ 2೫0 ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಿಚಕ್ಸಣೆ ಗಳಂತೆ ದೇಶೋನ್ನ ತಿ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತ, ಒಂದರಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ಅಭ್ಯುದಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತ ಬಂದರು. ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ದಶೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾ ಗಲೇ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣ ನಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಹಗೊ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಡೆದಿದ್ದರು. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಕೆಸಡಿಂಟರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಡೋನಾಲ್ಡ್‌ ರಾಬರ್ಟ್‌ಸನ್‌ ರವರಿಂದಲೂ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಉದಕಮಂಡಲದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಸಮರ್ಥರಿಂದಲೂ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದ ಭಾರಿಭಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅನೇಕ ರಾಜಕೀಯ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ರು. ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಆ ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟ ರವರಿಗೆ ತಾವು ಒಪ್ಪಿಸಿದ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇಸರ್‌ ಸಾಹೇಬರು, ರಾ ಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಸಾಜ ಸಮಸ್ತ `ನಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಗೆ ವಿಪುಲವಾದ ಜ್ಞಾನನಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, "ಆದರೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ತೃವ್ತರಾಗದೆ ನಿರಂತರವೂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಬರುವುದು ಖಂಡಿತನೆನ್ನುವಷ್ಟು ಮಟ್ಟನ ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿ ಗಳಾಗಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, ಉದ್ಯೋಗಶೀಲತೆಯು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ ಕಂಶೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲದೆ ಆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು, ೨೨೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾವಿಂಯವರು «ಪ್ರಭುತ್ವ ಮಾಡತಕ್ಕ ವರಿಗೆ ಅತ್ಯ ೦ಂತ ಇಂ... ಗುಣ ಗ ಲೋಕಸ್ವ ಭಾವ. ನರಿಜ್ಞಾ ನ ಸಂಪತ್ತು, ಸ್ವಕೀಯ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರುವ ಸಿದ್ಧತಾ ಹಮ ಸ್ವಾವಲಂಬನ, ನುತ ಭಾಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ಮತ್ತು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ದಿಂದ ನುಡಿಯಬೇಕಾದಾಗ್ಗೆ "ಇನ್ಲ'ವೆಂದು ಹೇಳುವ ಶಕ್ತಿ ಈ ಧೀರ ಗುಣಗಳೂ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ನೆಲಸಿವೆ”* ಎಂದೂ ಸಹ ಸೂಚಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಬಗೆಯ ಸದ್ಗುಣಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದವರು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಲುಪಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಖ್ಯಾತಿಯು ದಿನ ದಿನವೂ ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಏಳನೆಯ ಎಡ್ವರ್ಡರವರು ಭರತಖಂಡದ ಸಾರ್ವಭೌಮರಾದುದರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ದೆಹಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೯೦೩ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ನಡೆದ ದರ್ಬಾರಿಗೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರವಾಸ ರಾಜರವರೂ ದಯಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಿನ್ನವಿಸಿ, ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರು ಆ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ಸದುತ್ತರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀ ವಾಣೀನಿಲಾಸ ಸನ್ಸಿಧಾನದವರು, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ವಿ ಸ ನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರು, ಮುಂತಾದವರೊಡನೆಯೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಕಿಸಿಡೆಂಟಿರವರು ದಿವಾನ್‌ರವರು ಮುಂತಾದವರೊಡನೆಯೂ ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಮುಂಬಯಿ ನಗರಗಳ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿ ದೆಹಲಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರು ಮೈಸೂರು. ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಸ ಕಾರುಗಳನ್ನು ತರಿಸಿದುದು ಆಗಲೇ. EE ಮತ್ತು ಇತರ ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನಾಧೀಶರುಗಳ ಬಿಡಾರಗಳು ದೆಹಲಿ ನಗರದಿಂದ ಏಳು ಮ್ಳ ಲಿಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು ವು. ಆಗ ದೆಹಲಿ ನಗರದಲ್ಲೊಂದು ಕುಶಲ ಸ ಪ್ರದರ್ಶನವು “ನಡೆಯಿತು. ವೈಸ್ಟ್ರ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಭನ ಮೈ ಸೂರು ಸಂನಾ ನದದ ಬಂದಿದ್ದ ಬೀಟಿಯ ಮರದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ಟು ಕಳದ ಇ ಮರದ * * Most important for a Ruler, the 112181೩). 1 gifted ima marked degree with common sense aud the strong qualties of readiness to form his own Judgment, self-1ellance, a reticent Ielf-cont1ol, and the power to say No,” ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೨೩ ಸಾಮಾನುಗಳು ನುತ್ತೆಲ್ಲಿಂದಲೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು (೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸಮಾರಂಭಣ ಭಾಷಣ ದಲ್ಲಿ) ಹೇಳಿದರು. ದೆಹಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದರ್ಬಾರಿಗಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಸಭಾ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ೧೨,೦೦೦ ಮಂದಿ ಸಭೆ ಸೇರಲನುಕೂಲಿಸುವಷ್ಟು ಸ್ಥಳ ಸೌಕರ್ಯವು ಕಲ್ಪಿ ತವಾಗಿದ್ದಿ ತು. ಅಲ್ಲಿಯ ಅಲಂಕಾರಗಳೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನಾ ಧೀಶರುಗಳ ಮ ವೈಸ್ವಾಯಿಯವರೇ ಮುಂತಾದವರ ಉಡುಪುಗಳ ವೈಖರಿಯೂ ಅಷಿ ಷ್ಟಲ್ಪ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಹಾಶಯರೊಬ್ಬ ರು, ಓ ಭರತಬಂಡದಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯಧಿಕ ವೈಭವವೂ ಅಟ್ಟಹಾಸವೂ “ಲ ನೆಲಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಒಂದುಸಲ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ ಮೇಲೆ ಜನ್ಮಾನಧಿ ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವಂತೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ದೆಹಲಿಗೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಇತರ ಸಂಸ್ಥಾ ನ್ಹಾನಾಧೀಶರುಗಳೆಲ್ಲ-- ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳವರು ಕೂಡ ತಮ್ಮ 'ಬಿಡಾರಗಳ ಅಲಂತಾರಕ್ಕೂ ಬ ) ಹಾಸಕ್ಯ ವರಸ್ಪ ರಸ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಧನವ್ಯ ಯ ಮಾಡಿದ್ದ ರು. ಆದರೆ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾಡ ನಮ್ಮಪ್ಪಭುಗಳವರು ಮಾತ್ರ ಅವರಂತೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಧನವ್ಯಯ ಮಾಡದೆ ತಮ್ಮ ಬಿಡಾರವು ಚತ ಪದವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತಿದ್ದ ರೂ ಅನವಶ್ಯ ನಾದ ಡೌಲಿಗೂ ಆಡಂಬರಕ್ಕೂ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಸರಳ ಮನೋಹರವಾಗಿರುವಂತೆ ಶೃಂಗಾರ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಗೆ ದಯ ಮಾಡಿದ್ದಾ ಗ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರಲ್ಲಿ ಸಲಿಗೆಯುಳ್ಳ ವರೊಬ್ಬ ರು ಇತರ ಸರಿಸ್ಟಾ ನಾಧೀಶರುಗಳಂತೆ ಆಗಲೂ ಬಿಡಾರ ಶೃ ನರ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು ವೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಡ ಹಣವನ್ನು ಸ ಜೆಗಳ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಯಮಾಡುಪುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನವಶ್ಯ ಮ ವೆಚ್ಚ ಗಳಿಗಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವುದು ತಮಗಿಷ್ಟ ವಿಲ್ಲ ಜಿ, ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರು ಸಜ ಹರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಸಪರಿವಾರರಾಗಿ ಚಿತ್ರೈಸಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಗ್ರಾ "ನಗರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ದರು. ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೇ ಮುಂತಾದವರನೇಕರು ತಾಜ ಮಹಲನ್ನು ನೋಡಿ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸಿದರು. ಆಗ್ರಾ ನಗರದಿಂದ ಭೂವಾಲ್‌ ಮತ್ತು ರುಾನ್ಸಿಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಮುಂಬಯಿ ನಗರಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೂ ಪ್ರಯಾಣವು ಬಳಯಿತು. ೨೨೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಕಾನಿಂಯವರು ೧೯೦೩ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಕೊನೆಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರನ್ನು ರಾಜಕುಮಾರರಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಏರ್ಪಟ್ಟದ್ದ ""ಮೇಯೋ ಕಾಲೇಜ್‌?' ಎಂಬ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆ ಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಲು ಅಜ್ಮೀರಕ್ಕೆ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಅವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ಅಲ್ಲಿಕೆಲವು ಒಡೆಯರವರ ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ ಸಾಗಿತು. ಅನಂತರ ಅವರು ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ. ನಿಷಮಶೀತಜ್ವರಸೀಡಿತರಾದರು. ೧೯೦೪ನೆಯ ದೇಹಾಲಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತ ಇಸವಿ ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಯುಗಾದಿ ಹಬ್ಬದ ದಿನ ವಾಗಿ ಆಗಮನ ಆ ದಾರುಣ ವಾರ್ತೆಯ ತಂತಿ ವರ್ತಮಾನವು ಬಂದು ಸೇರಲು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಹಾ ಮಾತೃಶ್ಸಿ ಶ್ರೀಯ ವರೇ ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ಅದೇ ದಿನ ಭೋಜನಾ ನಂತರ (ಸ್ಪ ಷಲ್‌?' ರೈಲಿನಲ್ಲಿ) ಅಜ್ಮೀರವನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ರೈಲು ಪ್ರಯಾಣವು ಈಗಿನದರಷ್ಟು ಗ ಸಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ೧,೪೦೦ ಮೈಲಿಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಥಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅಜ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಸೇರಿ, SS ಚಾರ್‌ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯು ಗುಣಮುಖವಾದ ನಂತರ ಬಿಕನೀರ್‌ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಮಹಾರಾಜರವರ ಅಹ್ವಾನವನ್ನಂಗೀಕರಿಸಿ, ಬಿಕನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಗಳಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳ ಬೇಟೆಗೆ ಕಾನನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಾಹಸದಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಲ್ಲಿಯವರನ್ನು ವಿಸ್ಮಯ ಗೊಳಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರನರಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಶ್ರಮವನ್ನು ವಹಿಸುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಬಂದಮೇಲೆ ಅವರು ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಒಂತಿರುಗಿದರು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಜ್ಮೇ! (ರಕ್ಕೆ ತೆರಳಲಿ್ಲ. ಅವರ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲೇ ಗು ವರಿಯುವ ವ ವ್ಯ ವಸ್ತೆ ಯು ನಡೆದು, ಕ್ಯಾಪ್ಟ ನ್‌ ಆರ್‌. ಜಿ. ಡಬ್ಬು ್ಲ್ಲ ಹೀಲ್‌ ಎಂಬವರು ಸ "ಶಕ ಕ್ಸಶರಾಗಿ ನೇಮಕವಾಗಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಕ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಎ. ನಾರಾಯಣ ಐಯಂಗಾರ್ಯರವರೂ (ಎಂದರೆ, ಈಗಿನ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀವಾಸಾನಂದ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರೂ) ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ, ಇ. ಸಿಂಗರಾಚಾರ್ಯರವರೂ ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದರು, ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೨೫ ೧೯೦೪ನೆಯ ಇಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳು, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಸೋದರೀ ವಿಯೋಗ ದುಃಖವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅವರ ದ್ವಿತೀಯ ಸಹೋದರಿ ಸಹೋದರೀ ಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರು ಸ್ಪಯ ನಿಯೋಗ ರೋಗದಿಂದ ಕಾಲನಶಂಾದರು. ಅವರು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ರೋಗದಲ್ಲಿ ನರಳಿ, ಸಮಸ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳೂ ವಿಫಲವಾಗಿ, ದಿವಂಗತರಾದರು. ಕ್ಷಯರೋಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮರಣ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕಡಮೆಯಾಗಲೆಂಬ ಉದಾತ್ತಭಾವನೆ ಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಭಾರಿ ಮೊಬಲ ಗನ್ನು ದಯನಾಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರಿಯವರ ನಾಮಾಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ರೀತಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧನಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿ ತವಾದ ಕ್ಲಯರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯವನ್ನು ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಬಳ ದಟ್ಟ ಆ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲ ಯವು ನಿರ್ಮಿತವಾದಾಗ ಅದರ ಪ್ರನೇಶ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಡು ಸ್ಟ್ರಾ ಮಿಯವರೇ ನೆರವೇರಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ವನ್ನು ಆ ಅಸ್ಪ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದಾಗ್ಗೆ ದುಃಖಾವೇಗದಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಯ ಇ ಔತ ತಮ್ಮ ಸೋದರ ಸೋದರಿಯರಲ್ಲಾ ರೆ ದೇಹಾಲಸ್ಯ ವುಂಟಾದರೂ ಮಹಾನ ವ ಆತಂಕದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಕುಲ ದಿಂದಲೂ ತಲ್ಲಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ಲೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒದಡೆಯರವರು ಕುದುರೆಯಿಂದ ಬಿದ್ದು ಕೊರಳಿನ ಕೆಳಗಿನ ಮೂಳೆಯು ಮುರಿದುಹೋದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರೇ ಸ್ವಹಸ್ತದಿಂದ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟ ಪ್ರಧಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ತರುವಾಯ ಅವರಿಗೆ ದೇಹಾಲಸ್ಯ ವಾಗಿದ್ದಾಗ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯನರು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಿದ್ರೆಗೆಟ್ಟು ರುಗ (ಶಯ್ಯಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದು ದಲ್ಲಿದೆ ಅಪರಾಹ್ನ ಹ ಘಂಟಿ ನಾಲ್ಕು ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಯಾದರೂ “ರೋಗಣೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳದೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆರೋಗಣೆಗೆ ಚಿಶ್ನೆಸಬೇಕೆಂದು ತೆ ಮಾಡಿದ ಅನುಬಂಧಿಗಳೊಡನೆ. “ ನಮ್ಮ ಅನ್ನವಾನಗಳಿರಲಿ, ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ದೇವಿಯ ಅನುಗ್ಗಹದಿಂದ ಬೇಗ ಗುಣ ವಾದರೆ ಸಾಕು? ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಷ್ಟು ಮೃದು ಮನಸ್ಕ ರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಬು ಅವರಂತೆಯೇ ಮೃದು ಮನಸ್ಸ ps ಮಹಾಮಾತ್ಯ ಶ್ರೀಯವರೇ ಮುಂತಾದ ರಾಜಕುಟುಂಬದವರಿಗೂ 14 F ೨೨೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಕಾನಿಯನರು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯನರ ನಿಯೋಗದಿಂದ ದುಸ್ಸಹವಾದ ದುಃಖ ವೊದಗಿತು. ೧೯೦೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮದರಾಸು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದರು. ಮದರಾಸು ನಗರದಲ್ಲಿ ಆ ಮೊದಲೇ ೧೯೦೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಮದರಾಸಿನ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಮಾರಂಭಣ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರಯಾಣ ನೆರವೇರಿಸಿದಾಗಲೇ ಪ್ರಭುಗಳವರ ಸೌಜಸ್ಯವನ್ನರಿ ತಿದ್ದ ಮದರಾಸಿನ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಘನತೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಔದಾರ್ಯಾದಿ ಸದ್ದುಣಗಳಿಂದಲೂ ಗೌರವ ವಿಶ್ವಾಸಗಳುಂಟಾದುವು. ಅಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಜನರಿಗೆ ಆ ರೀತಿ ಸದಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಅವರ ಆದರಾಭಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರರಾದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಾ ಧೀಶ್ವರರು ಮತ್ತಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರು ಆಗ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಆ ಸಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮದರಾಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ಹುದು ಕೇವಲ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಮಾತ್ರವೇ. ಗವರ್ನರುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದರ ಸಡಗರಗಳಿಂದ ಜನಗಳು ತಂಡೋಪ ತಂಡವಾಗಿ ಮಾರ್ಗಗಳ ಬಳಿ ಗುಂಪುಸೇರಿ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರ ಸಂದರ್ಶನ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ವಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಸಪ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾನಕಿಯವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಯಾನ ಅಟ್ಟ ಹಾಸಕ್ಕೂ ಮನಗೊಡದೆ ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯರಂತೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯವೇಳೆ ಗಾಳಿಸವಾರಿ ದಯಮಾಡಿದಾಗ ಅವರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಪೂರ್ವವರಿಚಿತರಾದ ಮೈಸೂರು ದೇಶೀಯರೊಡನೆ ಆದರದಿಂದ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಮದರಾಸು ನಿವಾಸಿಗಳು ನಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೦೫ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳು ೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕೀರ್ತಿತಾರೆಗಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ದೀಪಗಳು ಬೆಳಗಲಾರಂಭಿಸಿದುವು. ಕೆಲವು ನೂತನ ಆಗ ಭರತಖಂಡದ ಮತ್ತಾವ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ನಿದ್ಯುದ್ದೀಪಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಸುವ ಏರ್ಪಾಡು ನಡೆಯಿತು. ೧೯೦೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೨೭ i ರೆಗ್ಯುಲೇಷನು ನಿಧಾಯಕವಾಯಿತು. ಏಳು ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಪನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಸಹಕಾರದ ಏರ್ಪಾಡು, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ, ಜತ ಸಹೋದರರ, ಸರ್ಕಾರದವರ ಮತ್ತು ಮಹಾಜನರಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳು ಗಳ ಅಧ್ಯ ವಸಾಯದಿಂದ ದಿನ ದಿನವೂ ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿತು. ೧೯೦೬-೭ನೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಜನಾರೋಗ್ಯ ರಕ್ಸಣೆ ("" ಪಬ್ಲಿಕ್‌ ಹೆಲ್ತ್‌?') ಇಲಾಖೆಯೂ, ಆ ಬಳಿಕ ಸಶುವೈ ದ್ಯ ದ ಬ 2003 ಏರ್ಪಟ್ಟವು. ೧೯೦೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ ಟ್‌ ಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನ ಶಾಲೆಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಐದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಮೆನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸರ್ಕಾರದವರು ಕೊಟ್ಟಿ ರು. ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ (ಈಚೆಗೆ ದಿವಂಗತರಾದ) ಐವಡಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ರವರಾಗಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರೂ ಅವರ ಪತ್ತಿಯವರೂ ಮೈ ಸೂರು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಅಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌. ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿಸಿದ್ದ ರು. ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬ ರಿಗೂ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯನರು ಅಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ರನರ ಅತ್ಯಾದರದ ಸ್ವಾ ಗತವನ್ನಿತ್ತು, ೧೯ ಯು ಇಸನಿ ಆಗಮನ ಜನವರಿ ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಔತಣ ಸಮಾರಂಭವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ರವರು ಆಗ್ಗೆ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಇತರ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ, - ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆದರ ತೋರಿರುವ ಆತಿಥೇಯರವರಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವಂತರೂ ಸುಸಂನ್ನತರೂ ಆದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರ ಜರವರಿಂದ ನಾವು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದ ರೀತಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ, ದಿವಂಗತರಾದ ಸರ್‌ ಕೆ, ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರಂತಹ ರಾಜನೀತಿಕೋನಿದರ ಸಹಾಯದಿಂದಲೂ ನಿಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಏನ್ನೂ ಅಧಿಕತರವಾದ ಅಭ್ಯು ದಯ ನಾಧನೆಯು ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಪೂರ್ಣಭರವಸೆಯಿಂದ ಎನುಕುನೋಡಟಹುದು?1* ಎಂದು ಜಾ ಆಗ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಾಜ್ಯ ಭಾರಸೂತ್ರ ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ಕು ವಷ ರ್ಸ್ಸಗಳು ಕೂಡ ೂಕ್ಕಿಸರಲಿಲ್ಲ. « ಗ್ರ್ಯಾಥಿಕ್‌'' ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಪತ್ರಿಕೆಯು ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸನಿ ಮಾರ್ಚಿ ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ತ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ರವರು ಮೈ ಸೂರು ಜಟ Under the lead which we may expect from such a capable and enlightened Ruler as ou: kind host, with the assistance of statesmen of the type of the late Sir K. Seshadri Iyer, your province may look forward with confidence to making still greater strides,’ ೨೨೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಂಯನವರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿಸಿದ್ದುದರಲ್ಲೊಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ವಿಶೇಷ ( ww ವುಂಟು, ಈ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನವು "ಮಾದರಿಸಂಸ್ತಾನ' ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಭುತ್ವವು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಈ ದೊಡ್ಡಹೆಸರಿಗೆ ಮತ್ತಾವ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಅರ್ಹತೆಯಲ್ಲ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾನವೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಸಡೆದಿದೆಯೆಂದರೆ: ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಶಾಸನದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕಿಂತ ಅತಿಶಯವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರು ತ್ರ ಬೈ ಈಗಿನ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರ ವಿವೇಕಮಯವಾದ ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅತ್ಯಧಿಕನಾಗಿ ಅಭ್ಯುದಯ ಹೊಂದಿದೆ. ನಿಷ್ಟಕ್ಸವಾತದಿಂದ ನ್ಯಾಯಶಾಸನವು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವೆನಿಸಿ ಪ್ರಜೆಗಳಮೇಲೆ ಯುಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವಂತೆ ತೆರಿಗೆಯು ಹಂಚಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇ ಜನವು ದೊರೆಯುತ್ತಿದೆ; ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದು ತ್ಲಿಜಿ* ಎಂದು ಪ್ರಕಟಸಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ದಿವಂಗತರಾದ ಕರ್ನಲ್‌ ದೇಶ ರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ ಸೇರಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಸೊಗಸನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ವಿದೇಶೀಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದು ದೇನೆಂದರೆ: “ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರ ಉಲ್ಲಾಸಾರ್ಥವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ವಿನೋದ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅಶ್ವದಳದವರ ಸಾಹಸ ಚಮತ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಒಂದು. ಅವರು ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯನ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಶನಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಹಸ ಚಮತ್ಕಾರ ಗಳನ್ನು ವ್ರದರ್ಶಿಸುವುದರಫ್ಲಿಯೂ ತಾವು ಮತ್ತಾರಿಗೂ ಕಡಮೆಯಿಲ್ಲ * ‘There is a 0೮೦೦11೧1 intere-t .111801100| to the visit of the 11170೮ and Princess of Wales to Mysoie, 801 this 15 a Native State which is governed so wisley that it has earned the proud name of the Model State a title which conld hardly be claimed by any other Native State; indeed so truly is the title deserved that in the discharge of the administrative and judicial duties, the Government of Mysore compares very favourably with that of British India. under the wise rule of the present Maharaja, 11.11, Kushna- rajendra Wadiyar Bahadur, Mysore has flourished exceedingly , justice is administered wth impartiality, taxation disuibuted with equity, education, for women as well as men, is encouraged and industry fostered.” — Graphic, 10th March, 1906, ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೨೯ ವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಕುದುರೆಗಳ ಬೆನ್ನುಗಳ ಮೇಲೆ ಜೀನುಗಳೇ ಇಲ್ಲದೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದರು. ಕುದುರೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ನಾಗಾಲೋಟದಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವುಗಳ ಬೆನ್ನುಗಳಮೇಲೆ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದರು. ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಾಗಾಲೋಟ ದಲ್ಲಿ ಓಡಿಸುತ್ತ ನೇಗವನ್ನು ಕಡಮೆ ಮಾಡದೆಯೇ ಪಾರ್ಶ್ವಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ನೆಲದಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ನಾನಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಅತ್ಯಂತ ಸಾಹಸದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹಾರಿಸಿದರು. ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವರು ಮಾಡಲಾರದೆಹೋದ ಸಾಹಸಕೃತೃವೇ ಒಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿತು. ಆದಕಾರಣ, ಈ ಅಶ್ವದಳದ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿ ಕೊಂಡಾಡಿದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ವೇನೂ ಇಬ್ಲ.?'* ಅಶ್ವದಳದವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಬಣವು ಲಭಿಸಿದ್ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನೂ ಕರ್ನಲ್‌ ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವಸ್ಸು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಸಂತೋಷಿಸಿದರು. ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಪೋಲೀಸಿನವನು ಬೈಸಿಕಲಿಥಿಂದ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನ ಕಾಲಿನ ಮೂಳೆಯು ಮುರಿದುಹೋಯಿತು. ಅವನು ಮೇಲ ಕೈೇಳಲಾರದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದುದನ್ನು ಅದೇ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಬಂದ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಕಂಡರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೋಟಾರು ಬಂಡಿಯಿಂದ ಇಳಿದು ಅವನು ನರಳುತ್ತ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಏರ್ವಾಡು ಮಾಡಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ವರೆಗೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಅನಂತರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಎಂದರೆ ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ೩೧ನೆಯ ತಾರೀಖು-- ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಮೇಲೆ ಕಾರಾಪುರದ ಬಳಿ ಖೆಡ್ಡಾಕ್ಕೆ ಆನೆಗಳ ನ್ನಟ್ಟುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಪತ್ತೀ * ©“ Among the enteitainments ofterel to the Prince during ೧15 visit was an equestrian display by the Lancer; of the Imperial Seivice corps. ‘These men showed that in horsemanship they were second to none. They role bearback, stood up on ther hoses when going at full gallop, and picked things up from the ground without slackening speed. ‘There seemed to be nothing which they could not do with their ೧೩715೦೫776 chargers. Itis no wonder that the Prince was loud in his praise of these fine troops.’ ೨೩೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಸಮೇತರಾಗಿ ತೆರಳಿದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಕಾಣ ಬಹುದಾದ ಆ ಸುಂದರ ದೃ ಶ್ಯ ದಿಂದ ಅತಿಥಿಗಳ ರ್ವರೂ 360% ಸಂತಸಗೊಂಡರು. ಫೆಬ್ರ ಚ ೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಕುಂಕಿ ಆನೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಸಾಹಸದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಹರ್ಷಿಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮಾಡಿಸಿದ್ದ ಏರ್ಪಾಡು ಗಳ ವಿತರಣೆ ವಿಚಕ ಕೈಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿದ್ದ ಷ್ಟು ದಿನಗಳನ್ನೂ ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಕಳೆದು ಸುಪ್ರೀತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ವತಿ ಯವರೊಡನೆ ತೆರಳಿದರು. ಆಳಿದ. ನುಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೂ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೂ ಸ್ರ್ರೀನಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರಿ (ಯವರ 108 ಮೇಲೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನಚ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಪಾಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಬಾಲಿಕಾ ಪಾಠಶಾಲೆಯು ಅವರೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಹಾಯಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿ ಹೈ ಸ್ಕೂಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ೧೮೮೯ನೆಯ ಇಸವಿ ನನೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರು (ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ವಿಕ್ಟರ್‌ ಅವರು) ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಹರ್ಷಿಸಿ, ಮಾದರಿಯ ಪಾಠಶಾಲೆ ಯೆಂದು ಕರೆದರು. ೧೮೯೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ರೀಚೆಂಟಿರವರ ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾ ಹದಿಂದ ೧೯೦೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ("ಸೆಕೆಂಡ ಗ್ರೇಡ್‌”) ಕಾಲೇಜಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು, ೧೯೦೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಣಿಯವರ ಕಾಲೇಜಿಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಸಡೆಯಿತು. ಮುಂದೆ ಅದು ಮೊದಲನೆಯ ದರ್ಜೆಯ ಕಾಲೇಜಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಆ ಸಂಸ್ಥೆ ಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿ, ಸರ್‌ ರೋಸಪರ್‌ ಲೆತ್‌ಬ್ರಿ ಡ್‌ ಅವರು ಸರಿಶೀಲಿಕರ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ «« ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಯುಸಿ ಆ ನಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲೇ ಮುಖ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ "ಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರ ಉಷ್ಣ್ಣೀಷ ಷಡಲ್ಲಿಯ ಅತ್ಯ ೦ತ ದೇದೀಪ ್ಯಮಾನವಾದ ರತ್ನಗಳ ಲ್ಲೊಂದೆಂದು ಬ ತಿ ಎಂದು ಬರೆದರು. * “Jt stands absolutely in the van of female education in India andl may be regarded as one of the Lrightest jewels in the crown cf 11, 11. the Maharaja of Mysore. '' ರಜತೋತ್ಸೆವದ ವರೆಗೆ ೨೩೧ ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಸಲಾ ತಲ ಕೆಸರು, ಯೆಹೊಡಿ ಯರು ಮಂತಾದ ಪಂಗಡಗಳ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಸಹ ನೆ ಒಂದುಗಳೊಡಸೆ ಮಹಾರಾಣಿಯನರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬಹುದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅಸ್ಲದೆ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರವರ ಕೃಪಾವಲಂಬನದಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಮೂನತ್ತು ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೂ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿನೀ ವೇತನಗಳು ಸಲ್ಲುವ ವ್ಯ ನಸ್ಟೆಯು ನಡೆದು STN. ೧೯೦೫ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ REE ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿದ ಆಂಗ್ಲೋ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರೂ ಸಹ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್‌ ಸರಿಕ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದರು; ಅಸ್ಲದೆ ಲೋವರ್‌ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ೫೦ ಮಂದಿ ಬಾಲಕಿಯರು ತೇರ್ಗಡೆಯಾದುದನ್ಲಡೆ, ಬಾಲಕಿಯೊಬ್ಬಳು ಬ ಚಾ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಹೊಂದಿದ ಬಾಲಕರೆಶ್ಲರನ್ನೂ ಮಾರಿಸಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಟಾ ನವನ್ನ ಲಂಕರಿಸಿದಳು. ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನಕ್ಕೆ. ದಯಡಾಡಿದ್ದ ಸಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ವೇಲ್ಸ್‌ ರವರೂ ಅವರ ಧರ್ಮ ಪತ್ತಿ ಯವರೂ ಸಿ ಸ್ತ್ರೀ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮವು ಅಷ್ಟು ಶ್ಲಾಫ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನನು ಇತರ ನಾನಾ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಂತೆ ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನೆವಾಗಿದ್ದು ದಕ್ತಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮದರಾಸಿನ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಹಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ಆಳಿದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀನುನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಕೃಣೆ ಯಿಂದ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಸಂತೋಷವೂ ಉಂಟಾಗಿದ್ದುದಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದುವು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸವು ಸಂತತವಾಗಿ ವೃ ತೆ ಹೊಂದಿತು. ದಿವಾನ್‌ರವರಾಗಿದ್ದ “ನ್‌ ಫ್ರಿ ವಿನು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರು ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳು ೩೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ತಮ್ಮ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾದರು. ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಹೊಸಬರ ನೇಮಕ ತೀರ್ಮಾನಗಳು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೆಗೆ ಪಾತ್ರ ವಾಗಿದ್ದುವು. ಅವರು ಡೆಪ್ರ್ಯುಟ ಕಮಾಷನರವರಾಗಿ ತುಮಕೂರು ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ದಸರಾಉತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಸಲ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಆ ಸಲ ಮೊಹರಂ ಹಬ್ಬವು ೨೩೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಕೂಡ ದಸರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದು, ತುಮಕೂರಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗೆ ಭಂಗ ವುಂಟಾಗುವಂತಿಮ್ಹವನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾತ್ರಿಯೇ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ, ಬೆಳಗಾಗುವ ವೇಳೆಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತುಮಕೂರಿಗೆ ಸೇರಿ, ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾ ಪಂಗಡಗಳ ಮುಖಂಡರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಅನುನಯ ದಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಳಿಸಿ ತುಮಕೂರಿನವರನ್ನೈಲ್ಲ ಅ ಬೆರಗುಮಾಡಿದರು. ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಗೆ ನೇಮಕವಾದುದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದವ ರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಶತೋಷಗೊಲಿಸಿತು. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳ ಏರ್ಪಾಡು ನಡೆದು ವೃದ್ಧಿ ಯಾಯಿತು. ಶಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಇವ್ಯಾನ್‌ ಮೆಕಾರಿಕೆಯವರು ಟರ ಕೆಲವು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಶೀಲರಾಗಿ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಮೆಯಾಗಿದ್ದಿತೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಸಮರ್ಥರೂ ಡೇಶಾಭಿಮಾನಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದುದು ನಿಜವಾದರೂ, ಅವರು ಆಪ್ಕರೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಕೆಲವರು ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಲಹೆ ಹೇಳದಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರಿಗೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಜನಾನುರಾಗವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಗೆ ತಪ್ಪಿ ಹೋಯಿತೆಂದು ಹೇಳುವವರೂ ಉಂಟು. ಸರ್‌ ಪಿ, ಎನ್‌, ಕೃಷ್ಣ ಮೂರ್ತಿ ಗಳವರ ತರುವಾಯ ಶಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಖಗ ಹ ರ ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಗೆ Re ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅನರು ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ (ಕೌನಿ,ಲ್‌ ಮೆಂಬರವರಾಗಿ) ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಅನಂತರ ತಿರುವಾಂಕೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಏಕಾ “ಹುದ್ದೆ ಯನು ವಹಿ ಹಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೦೭ನೆಯ ಇಸನಿಯ ಆದಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭರತಖಂಡದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ಆಳಿದ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಾಜ್ಯಭಾರ ವಿಚಕ್ಸಣೆಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ “ ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಬ.” ಎಂಬ ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್‌.ಐ. ಬಿರುದನ್ನೂ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಸನ್ಮಾನಿ ಬಿರುದಿನ ಸನ್ಮಾನ ಸಿದರು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣ ದಲ್ಲಿ ಅನಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ್ದರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಅದೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿದರ್ಶನ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಹಾಜನರು ಸರ್‌ ಪಿ. ಎನ್‌. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಗಳವರ ಅಧ್ಯಕ್ಸೃತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವಾಗತ ಸಮಿತಿಯನ್ನೇರ್ಸ್ಪಡಿಸಿ, ಲಾಲ್‌ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೩೬೩ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಸತ್ಕಾರ ಕೂಟವನ್ಸೇರ್ಪಡಿಸಿ, ರಾಜಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ವಾದ ವಿಜ್ಞಾ ಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಮೈ ಸೂರು ನಗರ ದಲ್ಲಿ "ಅರಸು ಜಂಖಾನ EL ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಸರ್ದಾರ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ೧೯೦೭ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಒಂದು ಸತ ತ್ಪಾರ ಕೂಟವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿ ವಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು... ೧೯೦೭ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೧೬ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈ ಸೂರು ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪಂಗಡಗಳವರೂ ಸೇರಿ ರಂಗಾಚಾರ್ಯರ ಸ್ಮಾರಕ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ನಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ರಾಜಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿ ಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರು ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಭ್ಯುದಯ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತ, ಕೃವೆತೋರುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಪೂರ್ವಕವಾದ ವಂದನೆಗಳು ನಿಜ್ಞಾ ನನಾ ಪತ್ರಿ ಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತ ವಾಗಿದ್ದುವು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತ ರವಾಗಿ ಮ ಾಸ್ಟಾ ಕುಣ ಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, "“ ನಾವು ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣವನ್ನು ಇದೇ ತಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವೆವೆಂದ್ಕೂ ನಾವು ಭರಿ ಕಾರ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅನರಿಮಿತವಾಗಿನೆಯೆಂದೂ, ಈಗ ನೆರವೇರಿರತಕ್ಕವುಗಳು ತೀರ ಅಲ್ಪವಾಗಿವೆಯೆಂದೂ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತಲಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ಕರ್ತವ್ಯಭಾರವು ಮಹತ್ತರವಾಗಿದೆಯೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿರುವೆವು. ಅದನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿರುವ ಭಗವಂತನ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಂತಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿವಾಲಿಸುನೆವು. ರ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಪುರೋಭಿವೃ ಸ್ತ ಯನ್ನೂ ಅಭ್ಯು ದಯ ವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿ, ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿವಾತ್ರ ರಾದ ವ್ರ ಡಿಗಳು RE 0ತ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕೃವಾಶೀರ್ಪಾದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸರ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ಯಾವಜ್ಜೀವವೂ ಕೆಲಸಮಾಡು ವುದೇ ನಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಸಹ ನಿರಂತರವೂ ನಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈಧ್ಯೇಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಆಲಸ್ಯಮಾಡದೆ ಸಂತತವಾಗಿ ನಾವು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತ ಬರುನೆನೆಂದು ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ರಿಗೂ ಭರವಸೆ ಕೊಡುವೆವು. ಸುನಿಶ್ಚಿ ತವಾಗಿರುವ ನಮ್ಮಾ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ Wal ಸರ್ಪ ಯತ್ನ ಕ್ಸೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಲೋಪವೂ ನಮ್ಮ ಸೆಮಿಂದ ಸಟ ತರು ನಾವು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿರುವೆವು? (Ws . ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ೨೩೪ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಉದಾತ್ಮವಾದ ಆ ಗ ನುಸಾರವಾಗಿ ಅಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆದುಬಂದುದು, ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಾ ಗ್ಯ. ೧೮೯೭ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕ್‌ ಕಟ ೈಡವು ಸುಟ್ಟು ಹೋಗಿ ಅದೇ ಸ ಸ್ಪಳದಲ್ಲಿ ಈಗಿನ ನೂತನ ಪ್ರಾಸಾದವು Na ಡೆ ರಂಭ ವಾಯಿತು. ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣಕಾ Hd ೯ವು ನೂತನ ಪ್ರಾಸಾದದ ಪೂರೈಸಲು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪ್ರವೇಶ ವಾದ ಅವಧಿಯು ಹಿಡಿಯಿತಾದರೂ ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಮಹೋತ್ಸವ ಮಹೋತ್ಸವವೇನೊ ಈ ಮಧ್ಯೆ ೧೯೦೭ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೫ನೆಯ ತಾರೀಖು (ಸ್ಲವಂಗನಾಮ ಸಂವತ್ಸರದ ವೈಶಾಖ ಬಹಳ ದಶಮಿಾ) ಬುಧವಾರದ ದಿನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ೧೯೦೭ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೨೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈ ಸೂರು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸ ಸಜೆಯು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಹೊಸ ಹೊಸ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು. ಅದುವರೆಗೂ ಮಂತ್ರಾ ನ್ಯಾಯನಿಧಾಯಕ ಲೋಜಚನಾ ಸಭೆಯವರೇ ರಚಿಸಿ ಸರ್ಯಾಲೋಚಿಸಿ ಸಭೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೂಜ್ಯ ಪಾದರಾದ ತಮ್ಮ ತೀರ್ಥರೂಪರವರು ಯಾವ ಘನವಾದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾನಿಸಿದರೋ ಅದೇ ಬಗೆಯ ಘನವಾದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ಲುಪ್ಪ ಸಂಖ್ಯೆ ಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ರೂಸ ಸದಸ್ಯ ರಾಗಿರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾ. ಸಿದರು. ಸಭೆಗೆ ದಿವಾನ್‌ರವರು ಅಧ್ಯಕ್ಸ ರಾಗಿಯೂ, ಮಂತ್ರಾ ಲೋಚನಾ ಸ ಸದಸ್ಯರಾದ ಸಚಿವರೀರ್ವರೂ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಸರಾಗಿರುವಂತೆಯೂ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಹತ್ತಕ್ಕೆ ಕಡಮೆಯಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದಕ್ಕೆ `ಮಾರದಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇತರ ಸದಸ್ಯರಿರಬೇಕೆಂದ್ಕೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಐದರಲ್ಲೆರಡು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಡಮೆಯಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ | ರಲ್ಲದ ಸದಸ ರಿರಬೇಕೆಂದೂ, ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯವರು ಇಬ್ಬ ರ ಸದಸ್ಯರನ್ನು RRS ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಬಾಜೂ ತು: ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಏರ್ಪಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯ ಏರ್ಪಾಡಿಗೂ ಬಹಳ ಮಹತ್ವವುಂಟು. ರಜತೋತ್ಸವದ ವರಿಗೆ | ೨೩೫ ೧೯೦೮ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಜಪಾನ್‌ ದೇಶದ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧನೆಯ ವಿವರಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಟವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಸಾಧ್ಯ ಕಂಡಮಟ್ಟ ಗೂ ಅಳಿಯ ವ್ಯ ವಸ್ಥೆ ಗಳನ್ನು ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮೈಸೂರು ಸ ನದಲ್ಲಿ A, ತಂದು ದೆಸೆಯಿಂದ ಜಪಾನ್‌ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ತವು ಮತ ಷ್ಟು ಮುಂದು ಪ್ರಯಾಣನನ್ನು ವರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ನಿಲ್ಲಿಸಿದುದು ಮಾಡಲುದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ತಗಲು ಹತ್ತಾರು ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗ ದಷ ಸಿ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿ ಆಗ ಜಪಾನ್‌ ದೇಶನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ೧೮೯೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯ ಆರರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿ ಕನ ಹುಟ್ಟು ವಳಿಯು ಹ ಇಸವಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿ ದ್ದಿತು. ಮಹಾಸ್ಟಾ ಬ ಚತು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸನ್ನಾಹಗಳೆಲ್ಲ ಪೂಕೈಸಿ ದುವು. "ಆದಕ್ಕೆ ಆ ವರ್ಷ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಪರಿಣಾಮ ವಾಗಿ ದುರ್ಭಿಕ್ಬವು ಸಂಭವಿಸುವಂತಿದ್ದು ದು PE ಗೂ ಕ್ಸಾಮವೇ ಸಂಭವಿಸಿದರೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದಿ ತೆಂದೂ ಹ ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾ ನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜಪಾನಿಗೆ ತೆರಳುವುದು ಉಚಿತ ವಲ್ಲವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಸ್ವ್ವರ್ಥಶ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಪ್ರ ಪ್ರಜಾವಾತ ಶೃಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರು ಜಪಾನ್‌ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರನ್ನು ಜಪಾನ್‌ ದೇಶಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಹುಟ್ಟದ ಅಮಂಗಳದ ಶಂಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕೆಲವು ಡಿಸ್ಪಿಕ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಬಾಮವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ನಿರೂಪಗಳಮೇಲೆ ನಿರೂಸಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತ ಕ್ಲ್ಯಾಮನಿವಾರಣೆಯ ಏರ್ವಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದರು. ಭಂಡಾರವು ಬರಿದಾದರೂ. ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ ಸಾಕೆಂದೂ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ದಿವಾನ್‌ರವರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಕ್ಪಾಮಸೀಡಿತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತಾವು ಚಿತ್ರೈಸಿದರೆ ಒಂದಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ಧನವ್ಯಯಮಾಡಿ ಕಷ್ಟವನ್ನೆಣಿಸದೆ ಸ್ವಾಗತ ಸಭೆಗಳೇ ಮುಂತಾದುವು ಗಳನ್ನೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಜಿ ಭಾವಿಸಿ, ಮೊದಲೇ ಕಷ್ಟ ಕ್ಕೊಳ ಗಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತ ಷ್ಟು ಕಷ್ಠ ವನ್ನು ಡು ೨೩೬ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ನರು ಉದಾತ್ತ ಮನೋದಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಬೇಕೆಂದಿದ್ದ FS PEE ದಮನಮಾಡಿದರು. ಕ್ಪಾಮಸೀಡಿತ ಪ ದೇಶ ಗಳ ಸ್ಟಿತಿಯು ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳದೆಹೋದ ಸಕ್ಸ ದಲ್ಲಿ ತಾವು ಆ ರ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀಲಗಿರಿಗೆ ಹ ಚಿತ್ರ ಸುವುದಿಖಪೆಂದು ಆಸ್ತ್ಮ ಕೊಬ್ಬ ರೊಡನೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ್ರೇರಣೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳ ದೆಸೆಯಿಂದ ಸಂತತಫ ಪ್ರ) ಯತ್ನ ಗಳು ನಡೆದು, ದುರ್ಜಿಕ ಪೀಡಿತವಾದ ಪ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಷ್ಟ ಗಳು A ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ರೈವಾನುಗ್ರಹವುೂ ಲಭಿಸಿ ಸಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸುವೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಆಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಷರ್‌ ಸಾಹೇಬರವರಿ 1 ತಮ್ಮ ನ್ರಿಯಶಿಷ್ಯರ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಾನಂದ, ಅವರು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೨೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ನಡೆದ ಔತಣ ಕೂಟದಲ್ಲಿ "".... ...ದುರ್ಭಿಕ್ಸ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದಾ ರೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಘೋರಕ್ಸಾಮ ಸಂಭವಿಸುವ ಶಂಕೆಯುಂಟಾಗಿದ್ದ ಕಷ ರ್‌ ಈಚಿನ ಅವಧಿ ಯಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬರು ಮಹ 5ನೀಯರ ಶೀಲ ಸ ಸಂಪತ್ತ್ರ್ವಿಯೆಂತಹದೆಂಬುದು, ಸುಭಿಕ್ಟ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಜಡ! ಡಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ನಾನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಶಿ ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ವಿಷಯ. ಮಹಾಶಯರೇ! ತಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೆನಪಿರುವಂತೆ, ಕಳೆದ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ದೀರ್ಫಾವಧಿಯ ಜಪಾನ್‌ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ದಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪ್ರಯಾಣದ ಜಹಜು ಕೂಡ ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದಿತು. ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಯೋಗಕ್ಕೆ ಮದ ದೃಷ್ಠಿ ಯಿಂದ ತಾವು ಸಂಸ್ಥಾ ) ನದಲ್ಲಿರ ಬೇಕಾದುದೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಈ ಬಗೆಯ ವರ್ತನೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿ ಪರಿಣಾಮವುಂಟಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಸೂಚಿಸ ಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗದ ಫಲವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾದ ಭಕ್ತಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳ ಕಾಣಿಕೆಯು ತಮಗೆ ಲಭಿಸಿದೆಯೆಂಬ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಹರ್ಸಿಸಬಹುದಾಗಿದೆಯೆಂದು ನನ್ನ ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ೨೩೭ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸುದ್ಬೆವವಶದಿಂದ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾದ ಸುವೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಆತಂಕಗಳೆಲ್ಲ ಪರಿಹಾರವಾಗಿರುವ ಸುಖಕರವಾದ ಸನ್ನಿ ವೇಶವು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈಗ ಒದಗಿದೆ?' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, “...... ನಾವು ಅನ್ಯಥಾ ವರ್ತಿಸಿ ಜಪಾನಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡಿದ್ದ ಸಕ್ಸಕ್ಸೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ತಪ್ಪಿದಂತೆಯೇ ಆಗುತ್ತಿದ್ದಿತೆಂದು ತೋರಿತು. ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸುವೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ, ಕ್ಸಾಮವು ಸಂಭವಿಸಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕಾತಂಕಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮರೆಯಾದ ಸನ್ಸಿವೇಶವುಂಬಾಗಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಡೆ?” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪರಿಜನರೊಡನೆ ೧೯೦೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೨೬ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಜಪಾನ್‌ ದೇಶಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವ ರಾಜರವರು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ೨೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ನಗರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸಂತೋಷಭರಿತರಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸ್ವಾಗತನನ್ನಿತ್ತರು. ರೈಲ್ವೇ ಸ್ಟೇಷನಿನಲ್ಲಿ ದಿನಾನ್‌ರವರೂ ಸರ್ದಾರರುಗಳೂ, ಅರಸು ಪಂಗಡದ ಮಹಾಶಯರುಗಳೂ, ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳ್ಕೂ ವೈದಿಕರೂ, ನಾನಾ ನಂಗಡಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯ ರವರು ರೈಲು ಬಂಡಿಯಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿದೊಡನೆಯೇ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನೆ ರಚಿ ಭಕ್ತಿ ಸ್ರದರ್ಶನಮಾಡಿದರು. ಸೈನಿಕರ ಮುಜರೆಯೂ ಅರಮನೆಯ ಬ್ಯಾಂಡಿ ನವರ ವಾದ್ಯಘೋಷವೂ ಆಗುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಪೌರ ಸಭೆಯನರಿಂದ ಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಯನ್ನೂ ತುರಾಯಿಯನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಅರಮನೆಗೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಮಾರ್ಗ ದುದ್ದಕ್ಕೂ ಉಭಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳು ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿ ಹರ್ಷ ಧ್ವನಿ ಮಾಡಿದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಾವೇ ಜಪಾನ್‌ ದೇಶಕ್ಕೆ ದಯಮಾಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ದರ್ಷಿಸಿ, ತನ್ಮು ಅನುಜರ ಪುನರಾಗಮನಕ್ಕಾ? ಆನಂದಿಸಿ, ಜಪಾನ್‌ ದೇಶದ ಅಭ್ಯುದಯಾತಿಶಯಗಳನ್ನೆ ಲ್ಲ ವಿಶದವಾಗಿ ಛಾಲಿಸಿದರು, ba ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸನಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫಿ. I ದಿವಾನ್‌ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾಗಿ; ಆಗ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ, ಆನಂದರಾಯರವರು ಅವರ ವಿ.ಸಿ. ಮಾಧವ ಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ರಾಯರ ದಿವಾನ್‌ ಯನರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಗಿರಿಯ ಮುಕ್ತಾಯ ಮಾಧವರಾ 28 ಬಂದೆ ಪೋಲೀಸು ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿ ಸಿದರು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯ ರಾಗಿ ಸಚಿವರ ಮತ್ತು ರೆವೆನ್ಯೂ ಕಮಾಷನರವರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರನೆ.ರಿಸು ತ್ರಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ರೆವೆನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಧಾರಣೆ ಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದರು. ಅವರಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ತೀರ ಸಣ್ಣ ನಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ಜ್ಞಾನವೂ, ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಾನುಭವವೂ ಇದ್ದುವು... ಒಂದು ಸಲ, ಅವರು (ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಕನಾಷನರನರ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ) ಕೆಲವು ಬಾನಿಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರು ಬಹು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಅಮಲ್ಟಾರರವರು, "" ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಧ್ರುವಜಲವಿರುವ ಬಾವಿಗಳು ಮಾಧವ ರಾಯರು ತೋಡಿಸಿಕೊಟ್ಟಿ ರುವ ಬಾವಿಗಳೇ?' ಎಂದರು. ದೇವಸ್ತಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವದಾಸಿಯರು ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಉಚ್ಛಧ್ಯೇಯಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಷಯಲಂಪಟ ವೃತ್ತಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ನಿರೂಪವನ್ನು 44 ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ೧೯ ಕೆಯ ಇಸನಿ ಮೇ ರಾಜರವರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳವರು ನ ನೆರವೇರಿಸಲು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು'? ಜೆ ರ್ಯಮಾಡದೆಹೋ ಗಿದ್ದ ನಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರು ನಿರ್ಭೀತರಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಮದರಾಸು ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಂತಗಳ ವತ್ರಿಕೆಗಳು ಕೊಂಡಾಡಿದುವು. ಅವರು ದಯಪಾಲಿಸಿದ ಆ ಕೇ ಮುಜರಾಯಿ ದೇವಸ್ಥಾ ನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವದಾಸಿಯರನ್ನು ನೇಮ ಕಮಾಡಿಕೊಳ್ಳು ಪ್ರದಕೆ ಅವಕಾಶ ತಪ್ಪಿ ತು. ಭಾರತೀಯರನ್ನು ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೩೯ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶ್ಲಾಫಿಸದ ಆಂಗ್ಲೇಯ ಮಹಾಶಯರೊಬ್ಬರು, "ಇದು ಬ ಜತ ಕೆಲಸ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಅತ್ಯಂತ” ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಗಳು. ಪ್ರಬಲವಾದ 4201 _ರಸಂಕಲ್ಪವು ಅವರ ಈ ಕಾರ್ಯದಿಂದ MN ತ ದೆ?” ಎಂದು ಸ್ದಾ ಸತ್ತ ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ "ತಿಂಗಳು ಆನೆಯ ತಾರೀಖು ವೀರಶೈವ ಸಂಗಡದ ಕೆಲವು ಮಂದಿ ಮಹಾಶಯರುಗಳು, ತಮ್ಮ ಪಂಗಡದವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕ. ಫಿ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ ಶೆಟ್ಟಿಯವರನ್ನು ನೀರಶೈವರ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ನಿಜ್ಞ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆ (ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ ಮೆಂಬರವರಾಗಿ) ನೇಮಕಮಾಡಿದ ಮಹೋಸಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಸ್ತಾನಿಯವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಶ್ರುತಪಡಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ನಿಜ್ಞಾಪನಾ ಪತ್ರಿಕೆ ಸ ಷ್ಟಿ ಸ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾ ನಿಯವರು ಅಪ್ಪ ತೊಡಿಸಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ¥' ಬೆದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಚ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಹುದ್ದೆಗಳ ರೂಪದ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ಏಕ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತೆರೆದಿವೆ. ಯಾವ ಉದ್ಯೋಗವು ಲಭಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಗಳು ಸಂತೋಷಾತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರುವಿರೋ ಆ ಉದ್ಯೋಗವೇ, ಅರ್ಹತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ನಮ್ಮಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರ ದವರಿಂದಲೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಲಭಿಸದೆಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅತುಳವಾಗಿ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ?' ಎಂದು ನುಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕೃಪಾ ಶ್ರಯದಲ್ಲಿ, ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸನಿ ಅಕ್ಟೋಬರು ತಿಂಗಳು ೨೬ನೆಯ ಮತ್ತು ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖುಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆಯಿತು. ಮೈ ಸೂರು ನಗರದ ಬಂಡಿಯ ಕುದುರೆಗಳು, “ಪೋಲೊ” ಚೆಂಡಾಟದ ಕುದುರೆಗಳು, ನಾಯಿಗಳು, ಬಂಡಿಯ ಎತ್ತುಗಳು, ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೋಷಿತವಾಗಿದ್ದ ಗಿಳಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಸಿಗಳ ಪಂಜರಗಳು, ಗೌಳಿಗರು ಪುಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದ್ದ ಹಸುಗಳು, ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಿದ್ದ ಕರುಗಳು ಎಮ್ಮೆಗಳು, ಬತ್ತುಗಳು ಮೊದಲಾದುವು ಗಳಲ್ಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದು ವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದವ್ಳು ೨೪೦ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಕಾನಿಯನರು ಗಳಿಗೆ ಬಹುಮಾನಗಳು ದೊರೆತುವು. ಗೌಳಿಗರಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಹಸು ಗಳನ್ನೂ ಕರುಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಬಹುಮಾನಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹವಾದವು ಗಳನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡುವ ಪರಿಶೀಲಕರ ಮಂಡಲಿಗೆ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯನರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರೇ ಅಧ್ಯಕ್ಪರಾಗಿದ್ದರು. ಗೌಳಿಗರು ಹೆಸುಗಳನ್ನೂ ಕರುಗಳನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳು ವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾನನೆಯು ಹಿಂದೆಯೇ ಸೂಚಿಸಿರುವಂತೆ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದುದೂ, ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಪ್ರದರ್ಶನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ತೋರಿದುದೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ರೀತಿ ಕೃಪೆಕೋರಿದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪರಮದಯಾಳು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಫಿದರ್ಶನವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಒಂದುಸಲ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದೊಡ್ಡದೊಂದು ನಗರದ ಪ್ರಯಾಣ ವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡ ಜೇಕಾಗಿದ್ದವರೊಬ್ಬರು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದು ಕೇಳಿದರಂತೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, " ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳೇ! ಅಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ ವು'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು, "« ನಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಅಪ್ಪಣೆಯಾಗಿರಬೇಕು. ಅಂಥಾ ಮಹಾನಗರದಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂದರೇನು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ? ಎಂದರು. ಆಗ ಮಹಾವ್ರಭುಗಳು, "«" ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳೇ. ಅಲ್ಲಿ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಲೇನೋ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ದ್ರವ್ಯಾಶೆಯ ದೆಸೆಯಿಂದ ಕರುಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವಂಚನೆಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾರುವ ಹಾಲು. ಆದಕಾರಣ, ಅದು ನನ್ಮು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹಾಲೇ ಅಲ್ಲ. ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಾಲು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿಸುವವರೆಗೆ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಸಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇವೆ?' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಹೃದಯವು ಪ್ರಾಣಿದಯಾ ಭಂಡಾರವಾಗಿದ್ದಿತು. ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಸಾಧಕ ವಸ್ತುಪ್ರದರ್ಶನವೊಂದು ನಡೆದು, ಅದೇ ತಿಂಗಳು ೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೂ, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನದವರೂ, ಪ್ರಥಮ ಸೋದರರು (ದಿವಂಗತರಾದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯ ಪೋಲೋ ಆಟಗಾರರೊಡನೆ) ದಿವಂಗತರಾದ ಶ್ರಿ ೇಮದ್ಯು ವರಾಜರವರು (ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆ ಡಿಗೆ ದಯ ಮಾಡಿದ್ದಾ ಗ್ಗೆ ತೆಗೆದ ಭಾವ ಚಿತ್ರ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಎಡಕ್ಕೆ ಕುಳಿತಿರುವವರು ರಾಜಮಂತ್ರ ಪ್ರ ನೀಣ ಹನಾನ್‌ ಬಹದ್ದೂ ರ್‌ ಪೂರ್ಣ ರಾಘನೇಂದ್ರ ರಾಯರನರು) ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೪೧ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀಜಯಲಕ್ಮಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರೂ ಪ್ರದರ್ಶನಾವಲೋಕನ ಕ್ಕಾಗಿ ದಯಮಾಡಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ದಾರ್‌ ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿ ನವರು ಅವರುಗಳನ್ನು ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಆರೋಗ್ಯಸಾಧಕ ಕರೆದೊಯ್ದು ಸ್ಪ ದರ್ಶನದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ವಿವರಿಸಿದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ (೬-೧೧-೧೯೦೯) ಶ್ರೀ ಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸಂಬಂಧವಾದ ಪಾರಿತೋಷಿಕ ಪ್ರದಾನ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೋದರರೂ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ""ಪೋಲೋ?', ""ರಾಕೆಟ್ಸ್‌?', " ಟೆನ್ನಿಸ್‌” ಮುಂತಾದ ಚೆಂಡಾಟಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದ್ಭುತ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ವಿಸ್ಮಯಕರವಾದ ಕೌಶಲ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನನ್ನೂ ಸಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದವರು. "ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟಿದಲ್ಲಂತೂ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಗಿದ್ದ ಆಟಗಾರರನ್ನೆಲ್ಲ ಅವರುಗಳೂ ಮತ್ತು ಅವರುಗಳ ಜೊತೆಯ ಆಟಗಾರರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಸೋಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರುಗಳು ಬೆಂಗಳೂರಿ ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ "ಪೋಲೋ? ಸ್ಪರ್ಧಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ಮಂದಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಕಂದರಾಬಾದಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ-- ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿ ಅದುವರೆಗೆ ಸೋಲನ್ನರಿಯದಿದ್ದ-- ಆಟಗಾರರು ಕೂಡ ಅವರೊಡನೆ ಆಡಿ ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸಿಕಂದರಾಬಾದಿನ "ಪೋಲೋ? ಆಟಗಾರರು ಸೋತುದನ್ನು ಅಂದಿನವರು ನಂಬುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ «ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟದ ಮೈದಾನವು ಭರತಖಂಡ ದಲ್ಲಿದ್ದವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು "ಸೋಲೋ? ಆಟದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕೌಶಲ್ಯವೂ ಪ್ರಷಂಚದ ನಾನಾ ದೇಶಗಳವರಿಗೆ ನಿಸ್ಮಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೯೦೨ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ "ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕುದುರೆಯಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದುದೂ, ಎಷ್ಟೋ ಘಂಟಿಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಜ್ಞಾಲಾಭವಾಗದೆ ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ರುಗ್ಗಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದುದೂ ನಿಜ. ಆದರೆ ಆ ಬಗೆಯ ಅನಾಹುತವು ಸಂಭವಿಸಿದುದಕ್ಕೆ. ಅವರು ರಭಸದಿಂದ 5 F ೨೪೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ಚೆಂಡನ್ನು ಹೊಡೆಯ ಹೊರಟಾಗ ಕುದುರೆಯು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವಲ್ಲಿ, ಕುದುರೆಯ ಜೀನಿನ ಪಟ್ಟಿಯು ಸಡಿಲವಾಗಿ ಆಯ ತಪ್ಪಿದುದೇ ಕಾರಣ. ೧೯೦೮ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಜೊತೆಯ ಆಟಗಾರರೊಡನೆ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಸೋಲೋ? ಆಟಿಗಾರರನ್ನೆಲ್ಲ ಸೋಲಿಸಿ, "ಕಪ್ಪು''ಗಳೆಂಬ ರಜತಾಲುಕ ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಹೊಂದಿದರು. ೧೯೧೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, “ಷಾರ್ಟ್‌ ಹಿಟ್‌, “ಲಾಂಗ್‌ ಹಿಟ್‌, “ಡ್ರಿಬ್ಲ್‌' ಮುಂತಾದ ಆಟದ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಪ್ರಚಂಡರಾದ “ಪೋಲೋ?” ಆಟಗಾರ ರಾಗಿದ್ದ “ಗೋಲ್ಕೊಂಡ ಟೀಮ್‌?” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆಟಿಗಾರರ ಗುಂಪನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ, ಅವರ ಸೋದರರೂ, ಅವರ ಜೊತೆಯ ಆಟ ಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸರ್ದಾರ್‌ ಗೋಪಾಲರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬನ್ಸಿಸಿಂಗರವರೂ ಸೇರಿ ಸೋಲಿಸಿದರು. "" ಡ್ರಿಬ್ಲ್‌'' ಎಂಬ ಆಟಿದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತರಗತಿಯ ಕೌಶಲ್ಯ. ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಅನೇಕ ಜೂಜಿನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾಕಿಸಿ, "" ಚಾಮುಂಡಿ” ಎಂಬ ಸಂಕೇತನಾಮದಿಂದ ಜೂಜಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರೂ ಸಹ, ತಮ್ಮ ಸೂಜ್ಯಪಾದರಂತೆಯೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾಕೆಸಿದುದಲ್ಲದೆ, ೧೯೦೩ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಜಂಖಾನ ಕುದುರೆ ಜೂಜುಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುದುರೆ ಗಳಮೇಲೆ ಸವಾರಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದೂ, ಅನೇಕವೇಳೆ ಜಯಶೀಲರಾಗಿ "« ಕಪ್ಪು” ಗಳೆಂಬ ರಜತಾಲುಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವರೆಂದೂ, ಆಂಗ್ಲೇಯ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೊಬ್ಬರು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಕುದುರೆ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿ, ಸಣವಾಗಿ ತಮ್ಮ ನಾಮಾಂಕಿತದ ರಜತಾಲುಕವನ್ನಿಟ್ಟು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದೆ ಪೋಲೋ? ಚೆಂಡಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಕುದುರೆ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿಯೂ ಗೆದ್ದ ಅನೇಕಾನೇಕ ರಜತ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕರಗಿಸಿ, ಮನೋಹರವಾದ ಮಾದರಿಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸಿ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ ರಾಕೆಟ್ಸ್‌?' ಚೆಂಡಾಟಿದಲ್ಲಂತೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ದವರೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ಸಲಕ್ಕೆ ಅವರು ಮೂರು ನಾಲ್ಕು « ರಬ್ಬರ್ಸ್‌'' ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆ ಆಟವನ್ನಾಡತಕ್ಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಂತರಾಗಿದ್ದರು, ಹಿಂದೆ ಆ ಆಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಳ್‌. ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ೨೪೩ ಜೋನ್ಸ್‌ ರವರಂತಹವರು ಕೂಡ ಅವರೊಡನೆ ಆಟವಾಡಬೇಕಾದರೆ ತಲ್ಲಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿ ತ್ತಿದ್ದರು. “ರಾಕೆಟ್ಸ್‌'' ಜೆಂಡಾಟದಲ್ಲಿ ಸ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಪಿ ಮ ಬೆನ್ಸೈನ್‌ರವರು” (ಅವರು ಮದರಾಸು ಸರ್ಕಾರದ ಸರ್ಜನ್‌ ಜನರಲ್‌ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದವರು), ಪುದುಕೋಟಿಯ ಹಿಂದಿನ ಮಹಾರಾಜರು, ಎಲಿಯರಾಜರು, ಇವರಾರಿಗೂ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸು ವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ "ರಾಕೆಟ್ಸ್‌'' ಚೆಂಡಾಟದಲ್ಲಿ (ಹಿಂದೆ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸಮ್ರಾಟರಾಗಿದ್ದ ಎಂಟನೆಯ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಪ್ರಭುಗಳಾದ) ವಿಂಡ್ಸರ್‌ ಡ್ಯೂಕರವರು ಪ್ರಸಂಚದಲ್ಲೆ ( ಪ್ರಖ್ಯಾತರು. ೧೯೨೨ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಸ್‌ ವೇಲ್ಸ ತಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ತಾ ನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದಾಗ್ಗೆ ಅವರೂ ಸಹ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಹಪ « ರಾಕೆಟ್ಸ್‌?' ಆಟ ಆಡಿ ಸೋತರು. ಆದರೂ ಅವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಆಟದಲ್ಲಿ ಗೆಲುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ನಕ್ಕರಂತೆ. ಲಾರ್ಡ್‌ ಕರ್ನನ್‌ರವರ ತರುವಾಯ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಮಿಂಟೋರವರು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಲಾರ್ಡ್‌ ನಿಂಟೋ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ರನರ ಆಗಮನ ತಮ್ಮ ಸತ್ತೀ MS ದಯಮಾಡಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಣ್ಣ್ಯಾಸ್ಟ ತ್ರೆ ಯು ಅವರ ನಾಮಾಂಕಿತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದಳವಾಯಿ ದೇವರಾಜ ಅರಸಿನವರ ಪುತ್ರಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೆಂಪುಚಲುವಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಯನರೊಡನೆ ೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ನರಸಿಂಹರಾಜ ೧೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಅತ್ಯಂತ ನಿಜೃಂಭಣೆ ಒಡೆಯರವರ ಉಪ ಯಿಂದ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವು ನಡೆಯಿತು. ನಯನ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಗವಾಗಿ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ನಿವಾಹ ಉಪನಯನ ಮಹೋತ್ಸವವೂ ನೆರವೇರಿತು. ಮಹೋತ್ಸವಗಳು ೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ೧೫ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಸುಮಾರು ೧೦ ಘಂಟಿಯ ವೇಳೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿ ಕಲಶವನ್ನು ತಂದರು. ಮಾರನೆಯ ದಿನ (೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ೧೬ನೆಯ ತಾರೀಖು ಗುರುವಾರ) ಬೆಳಗ್ಗೆ ೨೪೪ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವನರು ಹೊಸ ಅರಮನೆಯ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಉಪನಯನ ಮಹೋತ್ಸ ವವು ನಡೆಯಿತು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರೂ, ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಿಲಾಸ ಸನ್ನಿಧಾನ ದವರೂ ಹಸೆಯ ಮೇಲೆ ಮಂಡಿಸಿ ಅವರ ಉಪನಯನ ಮಹೋತ್ಸವ ವನ್ಪು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಉಪನಯನವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಜತಮಂಟಪದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅರಸು ಪಂಗಡದ ಮಹಾಶಯರುಗಳೂ, ಮುಂಬಯಿ, ಮದರಾಸು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿತರಾಗಿದ್ದ ಅತಿಥಿಗಳೂ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾರಾಜರು ಗಳೂ, ಬರೋಡೆ, ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಪುದುಕೋಟಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಗಳೂ, ದಿವಾನ್‌ರನರೇ ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮಂಡಿಸಿದ್ದರು. ಮಂಟಸದೆದುರಿಗೆ ಅಗ್ನಿಕುಂಡನಿದ್ದಿತು. ಪುರೋಹಿತರುಗಳು ಮಂತ್ರ ಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಪನಯನ ಮಹೋತ್ಸವವು ಪೂರೈಸುವ ವರೆಗೂ ಅರಮನೆಯ ಬ್ಯಾಂಡಿನವರೂ ನಾದಸ್ವರದವರೂ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಮಠಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನಾಧೀಶ್ವರರುಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿದ್ದ ಖಿಲ್ಲತ್ತುಗಳು ಸಮರ್ಪಿತವಾದನಂತರ ಸಭಿಕರಿಗೆ ಪುಷ್ಪ ಹಾರ ತಾಂಬೂಲಾದಿಗಳು ವಿನಿಯೋಗವಾಗಿ ಸಭೆಯು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಆ ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲ ಶ್ರೀಮದ್ಯುನರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಶೀಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಲು ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಉಭಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದರು. ಮೆರೆವಣಿಗೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆರು ಆನೆಗಳೂ, ಅರಮನೆಯ ಬಾರುಸಿಪಾಯಿಗಳೂ, ರಾಜ ಚಿಹ್ಪೆಗಳನ್ನೂ ಬಿರುದು ಬಾವಲಿಗಳನ್ಫೂ ಧರಿಸಿದ್ದವರೂ, ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವರೂ, ಅತಿಧಿಗಳೂ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮುಂದುವರಿದ ಬಳಿಕ, ಕೆಂಪುಬನಾತಿನ ನಡೆನುಡಿಯ ಮೇಲೆ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೂ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರೂ ಪಾದಚಾರಿಗಳಾಗಿ ದಯಮಾಡಿದರು. ಮಳೆಯು ಬರುವಂತಿದ್ದುದರಿಂದ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಬಹು ಬೇಗ ಬೇಗ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೪೪ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಅದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು; ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದ ಪ್ರಜಿಗಳಿಗೆಬ್ಲ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಯಿತು. ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಅರಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವ ವೇಳೆಗೆ ಮಳೆಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿನ ಬಳಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಆರತಿಯಾಯಿತು. ಮಾರನೆಯ: : ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಮೇಲೆ (೧೭-೬-೧೯೧೦) ಜಗನೊ ಸ್ಮಾಹೆನ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿ 2 0 20% ಶ್ರೀಕೆಂಪುಚಲುವಾಜಮ್ಮಣ್ಣೆ ಯವರಿಗೂ ವೈಭವ ವಿಜ ಬಂಭಣೆಗಳಿಂದ ವಿವಾಹವು ನಡೆಯಿತು. ಆದಿನ ಅಂದವಾದ ರಜತಕರಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದುವು. ಶಿವಮೊಗ್ಗಿ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿನವರು ತಮ್ಮ ವಿಜ್ಞಾನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಮನೋಹರವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧದ ಕರಂಡದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ಕರಂಡದ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣದ ದ್ರ ಶ್ಯವೂ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಗೇರು ಸೊಪ್ಪ ಜಲವಾತದ ದೃಶ್ಯವೂ ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದುವು. ನಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತಿ ಗಳಿಗೆ ಸಮಷ್ಟಿ ಯಾಗಿ ಅಪ್ಪ ಣೆಕೊಡಿಸಿದ ಪ ಶ್ರತ್ಯುತ್ತ್ವ ರ ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಗ ಒಡೆಯರವರು, ""ನಮ್ಮ ಅಗ್ರಜರಿಗೂ ನಮಗೂ ಇರುವ ಪ್ರೀತಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾದುದಲ್ಲವೆಂದು ಸಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಿಚ್ಛಿ ಸುವೆವು. ಮುಂದೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೂ ನಮ್ಮ ಜನ್ಮಭ ಭೂಮಿಯಾದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮಸ ಜಿ। ಆಂತರಿಕನಾದ ನಮ್ಮ ಅಭಿಲಾಷೆಯಾಗಿರುತ್ತ.ದೆ. ಸಸಿಜ್ಯಪಾನರಾಡ ನಮ್ಮ ತೀರ್ಥರೂಪರವರ ಮೇಲ್ಬ ಜ್ಕಿ ಯನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಸಂಸಾ ನದ ಈಗಿನ ಅ ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜ ತಡಕಾಡ ನಮ್ಮ ಪಿ ಪ್ರಿಯ ps ಮೇಲ್ಪಜಬಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಗಮನ ದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಅವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಮ್ಮ ನಡೆನುಡಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳು FE ಹಾರೈಸುವೆವು'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಟ್ಟ ರು. pW ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ನ ಹನಿ ರಾತ್ರಿ ನೂತನ ವಧೂವರರ ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ನಡೆಯಿತು. ಅಂದು ಸಾಯಂಕಾಲ ಆರು ಘಂಟಿಗೆ ಮರೆವಣಿಗೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತೆರಳಲು ದಿವಾನ್‌ರವರೇ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಜಗನ್ಮೋಹನ ಪ್ರಾಸಾದದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ೨೪೬ ಅಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ವರು ಸೇರಿದರು. ಮೆರೆವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಿವಿಧ ವರ್ಣಗಳ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಒಂಟೆಗಳೂ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಕೆಂಕಾಪಿನ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪ ಮಾಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಬಡಿದು ಕೊರಳಿನ ಘಂಟಾಮಾಲಿಕೆಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮಂದಗಮನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆನೆಗಳೂ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳೂ, ನಡೆದುವು. ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಸೈನಿಕರೂ, ಇತರ ಸೈನಿಕರೂ, ಬ್ಯಾಂಡ್‌ ಮುಂತಾದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವರೂ, ನಾದಸ್ವರದವರೂ, ದರ್ಬಾರು ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿ ಗಳೇ ಮುಂತಾದವರೂ ಸಾಲಿಟ್ಟು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಿಂಕಾಸಿ ನಿಂದಲೂ, ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಗಜದಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಯಲ್ಲಿ ನೂತನ ವಧೂವರರೂ, ಇನ್ನೊಂದರಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವ ರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೂ ಚಿತ್ರೈಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನೂತನ ದಂಪತಿ ಗಳೂ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರೂ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳು ವಿವಿಧ ವರ್ಣರಂಜಿತಗಳಾದ ಹೆಗಲುಬತ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಳು ದೀವಿಗೆಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಥಳಥಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆ ಎರಡು ಆನೆಗಳ ದಂತಗಳಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಟ ಮಾಲಿಕೆಗಳು ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು, ಅವುಗಳ ಹಿಂಡೆ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಗಳನ್ನು ಬಿಗಿದಿದ್ದ ಎರಡು ಆನೆಗಳು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವುಗಳ ಒಂದೆ ಸೈನಿಕರೂ, ಅವರ ಹಿಂದೆ ಮಂಗಳ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಸುಮಂಗಲಿಯರೂ, ಅವರ ಹಿಂದೆ ಅಂಗರಕ್ಸಕ ಸೈನಿಕರೂ ನಡೆಯು ತ್ತಿದ್ದರು... ಮಾರ್ಗಗಳ ಉಭಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಆನಂದಭರಿತರಾಗಿ ಕೋಲಾಹಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೆರೆವಣಿಗೆಯು ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಸಕರು ಮಾಡಿದ ಕೋಲಾಹಲದ ಧ್ವನಿಯು ಗಗನವನ್ನೇ ತುಂಬಿತು. ಅರಮನೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಂಗಲಿಯರು ಆರತಿಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ನೂತನ ದಂಪತಿಗಳೂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರೂ ಅರಮನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರೈಸಿದರು. ಏಳನೆಯ ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಪ್ರಭುಗಳಾದ ಮೇಲೆ ಐವಡಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ಪ್ರಭುಗಳವರು ೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಮೇ ತಿಂಗಳು 4" ಕರ್ನಲ್‌'' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರನ್ನು ಅವರು ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ "" ಕರ್ನಲ್‌” ಎಂಬ ಗೌರವ ಪದವಿಗೆ ನೇಮಕಮಾಡಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಕಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೪೬ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ನಿವಾಹ ಪ್ರಯುಕ್ಕವಾದ ಸಂತೋಷ ಸೂಚನಾರ್ಧವಾಗಿಯೂ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಅಭಿನಂದನ ಸೂಚನೆ ರವರ ವರ್ಧಂತ್ಯುತ್ಸವ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಸಂತೋಷಾರ್ಥವಾಗಿಯೂ ನಡೆದ ಔತಣ ಕೂಟ ದಲ್ಲಿ (೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ೨೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ) ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟಿರವರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಸ್‌. ಎಂ. ಫ್ರೇಸರವರು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿಯ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅವರ ಹೃದಯ ವನ್ನೇ ನಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಹೇಳಿದುದೇ ದ ಜು (02018811 ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಭಕ್ತಿವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಅವರ ಹೆಮ್ಮೆಗೆ ಆಕರರಾಗಿರುವ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸಹೋದರ ರೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾಗಿ ದ್ಹಾರೆ.... ಅವರೀರ್ವರ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಫಲಸಪ್ರದವಾಗುವಂತೆ ನಡೆದುದಕ್ಕೆ ಅವರ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣರು. ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೀಜೆಂಟ್‌ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದಾಗ ಅವರೊಡನೆ ಸಹಕರಿಸಿ ಅವರ ಸುಪುತ್ರರೀರ್ವರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವ ಮಹತ್ತರ ಗೌರವವು ನನಗೆ ಲಭಿಸಿದ್ದುದರಿಂದ ನಾನು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲೆ. ಆದಕಾರಣ, ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಅಭಿನಂದನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದೆ...... ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರಿಗಿರುವಷ್ಟು ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತಾರಿಗಿದ್ದಾರೆ? ಅಥವಾ ಅಷ್ಟು ಮಂದಿ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ನಡೆಯುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯಾದರೂ ಮತ್ತಾರಿಗಿದೆ? ಅವರು ಎಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾಗಿ ನಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಮುಖಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವ ಹವ್ಯಾಸವೇ ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ. ಅವರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದು ನ್ಯಾಯವೇ ಆಗಿರುವ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವರ ಸಮಕ್ಸಮದಲ್ಲಿ ಈಗ ಬಿನ್ನನಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಡ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ದಷ್ಟು ಸಂಕೋಚವಾಗುತ್ತಿದೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿರುವ ಸುಸಭ್ಯವರ್ತನೆ ಯಿಂದಲೂ, ಸುಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ, ಸರಳ ಮನೋಹರವಾದ ನಡೆ ನುಡಿಗಳಿಂದಲೂ, ಆಟಪಾಟಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಹೋದೆಡೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಮಿತ್ರಮಂಡಲಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ೨೪೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ರಾಜಮನೆತನದಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಮತ್ತಾವ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲೇ ಅವರು ಜನಿಸಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವರ ಈ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇದೇ ರೀತಿ ಮಿತ್ರಸಂಪತ್ತಿ ಯನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ರಾಜಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜಥಿಸಿದ್ದೂ ತಮ್ಮ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಅನುನಯದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು, ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಯೂರೋಪಿ ಯನರಲ್ಲಾಗಲಿ ಅವರು ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಬಳಯಿಸಿರುವ ಸಮಸ್ತ ವರ್ಗ ಗಳವರ ಪ್ರೀತಿ ನಿಶ್ಚಾಸಗಳಿಗೂ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದೇ ಇರುವರೆಂಬು ದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲೆವು. ಸದ್ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೂ ದೇಶಸಂಚಾರದ ಅನುಭವದಿಂದಲೂ ಸುಸಜ್ಜಿ ತವಾಗಿರುವ ಮೇಧಾ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅವರಿಗಿದೆ. ಆದಕಾರಣ, ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಭುಗಳಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಅವರು ಬಲಭುಜದಂತಿದ್ದು, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವಾಸಸರರಾಗಿರುವರೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪೂರ್ಣಭರವಸೆ ಯುಂಟು. ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಮತ್ತು, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ಪ್ರೀತಿವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಶ್ರೀರಾಮ ಲಕ್ಕ್ಮಣರ ಪ್ರೀತಿವಿಶ್ರಾಸಗಳಂತಿವೆ. ಇಂತಹ ಸೊಗಸಾದ ಎರಡು ಆಧಾರಸ್ತಂಭ ಗಳ ಅನಲಂಬನವನ್ನು ನಡೆದಿರುವ ರಾಜ್ಯದ ಸುಯೋಗವೇ ಸುಯೋಗ ..:- ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಬ್ಬನು ಸಸಿಯನ್ನು ನಟ್ಟು ಬೆಳೆಯಿಸಿದರೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಮರವಾಗಿ ಹಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟುದನ್ನು ನೋಡುವ ಭಾಗ್ಯವು ಮತ್ತೊಬ್ಬನದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನೆರಡು ಭಾಗ್ಯ ಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿರುವ ಅಪೂರ್ವ ಸುಯೋಗವು ಲಭಿಸಿದೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾ ರಾಜರನರಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗಳಾಗುವುವೆಂದು ಹಿಂದೆ ಬೇರೆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಹಾರೈಸಿ ಆಶೆಸಟ್ಟದ್ದೆನೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಧಿಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿರುವುದನ್ನು ಈಗ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ ಪದನಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ನೋಡಿ ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಸೌಶೀಲ್ಯವೂ, ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯೂ, ಮಹಾರಾಜ ಪದವಿಯ ಗುರುತರವಾದ ಉತ್ತರ ವಾದಿತ್ವದ ಪರಿಜ್ಞಾನವೂ ಇತರ ನಾನಾ ಸದ್ದು ಣಗಳೂ ಅವರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದು, ಮುಂಡೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದ ಪ್ರಭುವರ್ಯರುಗಳ ಗುಂಪಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ ಅವರು ರಾರಾಜಿಸುವರೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿದ್ದುವು. ಆ ಸಮಸ್ತ ಸದ್ದುಣಗಳೂ ಈಗ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಸ್ಫುಟ ವಾಗಿ ಅವರು ಖ್ಯಾತಿವೆತ್ತ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಜಿಷಿ ತ | ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೪೯ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ SE ನಮಗೂ ನಮ್ಮ ಅನುಜರಿಗೂ ಇರುವ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಫ್ರೇನರವರು ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದಲೂ ಅಂತಃಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳಿಗೂ ವಾತ್ರರಾಗಿ ನಮ್ಮ ಅನುಜರು ಎಷ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಟಸ್ಟಾ ನವನ್ನು ಗಳಿಸಿರುವರೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡು ನಮಗೆ ಜನೆ, ಯೂ ನ ಉಂಟಾಗಿವೆ?' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆಡಳಿತ ನಡೆಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಶೇಷ ಸಮರ್ಥರೆನಿಸಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮಹಾಶಯರುಗಳು ಸಹ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ವಿವೇಕ ನಿಚಕ್ಸಣೆಗಳಿಂದ ತಜ್ಞರ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಕೂಡಿದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸತೊಡಗಿದರು. ವಾಣಿಗಳ ಶ್ಲಾಘನೆ ಮದರಾಸಿನ ಗವರ್ನರನರಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಆರ್ಥರ್‌ ಲಾಲಿಯವರು ಬಳ್ಳಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಸಮರ್ಪಿತ ವಾದ ನಿಜ್ಞಾನನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಪ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತ ರವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ಟ್ವಾ ಮಿಯನರ ಘನ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದುಡೇನೆಂದರೆ: ಹ ನಾನು ನೆರೆಯ ಸಂಸ್ಥಾ ಶನದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಮಹಾರಾಜರವರು ಜನಂಗತಕು ಗಳಾದ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಚಕ್ರೆವರ್ತಿನಿ ಮತ್ತು ಎಡ್ವರ್ಡ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ವರ ಮೇಲ್ಪಜಕಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಖ ಸಂತೋಷ ಗಳೇ ತಮ್ಮ ಸುಖ ಸಂತೋಷಗಳಿಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡು ತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಾರಿರುವ ವಿವೇಕವು ಅವರಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರು ವುದನ್ನು ನಾನು ನ ್ರತ್ಯಕ್ಟ ನಾಗ ನೋಡಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಕವಾದ ಸಲ್ಲಕ್ಟ ಕ್ಸ್ನಣ ಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಆರಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಜನಪದ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆ ಚ ಪಾಶಾ ತ್ಯಾ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ಅವರು ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿ ಸುತಿ ತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಾದ ಬಾಲಕ ಬಾಲಕಿಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರವರ ತಾಯಿ ತಂದೆಗಳು ಯಾವ ಮತಾವಲಂಬಿಗಳೋ ಆ ಮತಧರ್ಮಗಳೂ ಸತ್ಸಂಪ್ರ ದಾಯಗಳೂ ಖಚಿತವಾಗುವಂತೆ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕ್ರಮದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಎರ್ಪಾಡುಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳ ೨೫೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾದರ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಸೌಶೀಲ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ನೀತಿ ಧರ್ಮಗಳ ವಿಚಾರ ದಲ್ಲಾ ಗಲಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಬುದ್ಧಿ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮುಂತಾ ದುವುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗೊಳಿಸುವ ಏರ್ವಾಡುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಾಖ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾಗುವುದೆಂದು ತೋರಿದರೂ ಸಾಕು; ಒಡನೆಯೇ ಶ್ರ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಕೃಪಾವಲಂಬನದಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನವು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಲಭಿಸಿ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಕ್ಸೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯೋಜನಗೊಳಿಸಿ ಅಳವಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಉದಾತ್ತ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರಾದ ಪ್ರಭುಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ನನಗೆ ಅಚಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಯುಂಟು. ಅವರು ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಪ್ರೀತಿ ತೋರುವ ಉದಾರಿಗಳಾದ ಸನ್ಮಿತ್ರರೆಂದು ನಂಬಿ ನಿಶ್ವಾಸ ದಿಂದಿದ್ದೇನೆ ಜಸ ಈ ದಿನದ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಅಸ್ಪಕೃತವಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಂಬಂಧ ನಿಚಾರಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾವುಗಳು ಕ್ಸಮೆ ತೋರುವಿರೆಂದು ನಾನು ನಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಭಾವಪಾರವಶ್ಯದಿಂದ ಹೃದಯವು ತುಂಬಿರುವಾಗ ಬಾಯಿ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಆಳಿದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ೧೯೧೦ನೆಯ ಇಸವಿಯ ನವರಾತ್ರಿಯ ಉತ್ಸವ ಕಾಲದಲ್ಲ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನುಮಾಡಿ ಭಾರತೀಯರಾದ ಅತಿಥಿಗಳ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲೊಂದು ಚಿರಕೃತಜ್ಞತೆಗೆ ವಾತ್ರರಾದರು. ಮಹಾನವಮಿಯ ದೊಡ್ಡ ಮಾರ್ಪಾಡು ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಅತಿಥಿ ಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಯುವ ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ ಅವರುಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಕುರ್ಚಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಇತರ ದಿನಗಳ ಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಹಿಂದಿ ನಿಂದಲೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಏರ್ಪಾಡು. ಅದರ ದೆಸೆಯಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಬಹಳ ಹೀನಾಯ ವೆಂಬುದನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಮನಗಂಡರು. ದಿವಾನ್‌ರವರು, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಸಚಿವರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಕೂಡ ಕುರ್ಚಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವರುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತಿರುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಕುರ್ಚಿಗಳಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರಲು ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೫6 ಅನಕಾಶವಿದ್ದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಕೃಪೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ, ಯೂರೋಪಿಯನ್‌ ಅತಿಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ದರ್ಬಾರು ನಡೆಯುವ ಮಹಾನವಮಿಯ ದಿನ ಸಮಸ್ತರೂ ಕುರ್ಚಿಗಳಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳು ವಂತೆ ಅನಕಾಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲನೆಯ ದಿನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ರೀತಿ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿಸಿದ್ದುದು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಸ್ತರಾದ ಇಬ್ಬರು ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹೊರತು ಉಳಿದವರಾರಿಗೂ ದರ್ಬಾರಿಗೆ ಹೋಗುವವರೆಗೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ, ದರ್ಬಾರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಅವರಿಗುಂಬಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಸಂತೋಷ ಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದ್ದುವು. ಅದೇ ಏರ್ಪಾಡೇ ಈಗಲೂ ನಡೆದು ಬರುತ್ತಿದೆ. ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಎರಡು ಸಲ ಉತ್ತರ ಭಾರತ ಸಂಚಾರಾರ್ಧವಾಗಿ ಚಿತ್ರೈಸಿದ್ದರು. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾವಾಗಲೂ ನಡೆಯದಿದ್ದಷ್ಟು ಭಾರಿ ವಸ್ತು ೧೯೧೧ನೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಆ ವರ್ಷದ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಇಸವಿಯ ಉತ್ತರ ಪ್ರಯಾಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅದನ್ನು ಭಾರತ ಸಂಚಾರ ಪರಿಶೀಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ೧೯೦೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಭಾರಿಯಾದ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸ್ರಯಾಗಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ ಮೈ ಸೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಗಳ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನವು ನಡೆಯಲಾರಂಭವಾದುದು ಆ ಬಳಿಕಲೇ. ಈಚೆಗಂತೂ ಪ್ರತಿ.ವರ್ಷವೂ ದಸರಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ನಡೆದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ವರಮಾನ ಬರುವ ಮಟ್ಟಗೆ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆ ತಿಂಗಳು ೧೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ನಡೆದ ಐವಡಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಯವರ ಮತ್ತು ಮೇರಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯವರ ಕಿರೀಟಧಾರಣಾ ಮಹೋತ್ಸವ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ದರ್ಬಾರಿಗಾಗಿ ದೆಹಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿದರು. ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರನರು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ೨೫೨ ಅಳಿದ ನುಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ «ಕೆ.ಸಿ, ಐ. ಇ. ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನಿತ್ತು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಪುಷ್ಯ ಶುದ್ಧ ಪಾಡ್ಯ ಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವ ಪುಣ್ಯತಿಧಿಯೂದಗಿತು. ೪65 ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯವರಾದ ಶ್ರಿ ಚರತ ರಾಜರವರು ಅದರ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೂ, ಖುತ್ವಿಕ್ಕು ಗಳನ್ನೂ, ಪುರೋಹಿತರನ್ನೂ ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಜಿಹಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಯಾಗ, ಕಾಶೀ ನಗರ, ಗಯಾಕ್ಸೇತ್ರು ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ತ್ತ ತೋರಿದರು. ಸಪರಿವಾರ ಹದಿನೇಳು ಮಂದಿಗಳನ್ನು ಕುರುಕ್ಸೇ ಮುಂತಾದ ಸ್ತಳಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಲು ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ Ap, ಮಾಡಿಸಿ ಅವಶೆಲ್ಲರೂ ನೋಟಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿಸುವಂತೆ ಅನುಕೂಲ ವನ್ನು ಸಲ್ಲಿ ಸಿದರು. ಮಹಾ ಸ್ಟಾ ಮಿಯವರ ಕೃಪಾಳುತನವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗತಿಯೂ ಆಗ ನಡೆಯಿತು. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಕೆಲವರು ಉತ್ಸಾಹಿಗಳು ಉತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದೆಹಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಆ ಮೊದಲೇ ತಮ್ಮ ವಾಸಕ್ಕೆ ನಿರ್ಪಾಡುಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲವಾಗಿ, ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ದೆಹಲಿಗೆ ಬಂದು ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿದ್ದ ಜನಗಳ ಸಂದಣಿಯು ಬಹಳವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರು ಹಣ PN ಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದ್ದೂ ಸ್ಫ ಸ್ಪಳವಸತಿಯೇ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಯತ್ನ ವಿಲ್ಲದೆ ಅವರುಗಳು ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ. ಅಧಿಕಾರಿಯವರೊಬ್ಬರನ್ನು ಕುರಿತು, "" ಎಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿ ಯಾರನ್ನು ಬೇಡಿ ಕೊಂಡರೂ ಸ್ಪ ವೇ ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ಈ ಊರಿಗೆ ಬಂದದ್ದೇ ತಪ್ಪಾಯಿತು. ಯಾವ ಮೂರೆಯಲ್ಲಾ ದರೂ ಮುದುರಿಕೊಳ್ಳು ತ್ರೆ ವೆ. ಗಟ ಎರಡು ಮೂರು ದಿನ ಸ ಳೆ ಕೊಡಿ. ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಹೋಟಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಊಟಕ್ಕೇನೊ he ಹಾಕುತೆ ಕೀವಿ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಆ ಅಧಿಕಾರಿಯವರಿಗೆ Be ಪೇಚಾಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ತು. ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲವೆನ್ನ ಲು ಎಂಗ ಳ ಕೊಟ್ಟ ರೆ ಹೇಗೋ ಎಂಬ ಭಯ. ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಆ ಬ ವನ್ನು, ಒಕ ಕಾಸುಳ ಬಗೆ ಹೇಗೆಂಬ ಆತಂಕ. ಆಗನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟನಾದ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಉತ್ತ ರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲುಪಕ್ರ ಮಿಸಿದರು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸ ತ್ತ್ರರವನ್ನು ಪಡೆದಲ್ಲದೆ ಆಗಂತುಕರು ಸುಮ್ಮನಾಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರವರಿಗೆ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೫೩೩ ಸಂಭಾಷಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಅಲ್ಲಿ ಏನೋ ವಿಶೇಷನಿರಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಮ್ಮುಖದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಬಳಿಕ್ಕ ಆಗಂತುಕರಾದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅವರುಗಳು ಅಲ್ಲಿದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲವೂ ಸುಖವಸತಿಯೂ ಪುಷ್ಕಳ ಭೋಜನವೂ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಲಾಹೋರು, ಅಮೃ ತ ಸರ, ಹರಿದ್ವಾರ ಮುಂತಾದ ಕ್ಲೆ ನೇತ್ರ ಗಳಿಗೆ ಫ್ರಯಾಣಮಾಡಿದರು. ಗಾರು ದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ಕಲ್ಕತಾ, ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣವು ಬಳೆಯಿತು. ಪದ್ದ ತಿಗನುನಾರವಾಗಿ ಕಾಳೀಘಟ್ಟ ದಲ್ಲಿರುವ ಶೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಶಿಲಾ ಬೃಂದಾವನದ "ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯೂ ಸಂತರ್ವಣೆಯೂ ನಡೆದುವು. ಆ ಬೃಂದಾವನದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏಜೆಂಟರು, ಮಾಲಿ, ಪೂಜಾರಿ ಮುಂತಾದವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಯಿದೆ; ಸೊಗಸಾದ ಪುಷ್ಬೋ ದ್ಯಾನವೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಬೃಂದಾ ನನದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಭಾನ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ನಡೆದು, ಕ್ಲುಪ್ತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಡಜನರಿಗೆ "ಸದಾವರ್ದ್‌? ಲವಾಜಮೆಯೂ ದಕ್ಬಿಣೆಯೂ. ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಕಾಲ್ಕ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ನವರಾತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೇವೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಅರಸೀಕೆರೆಯವರೆಗೆ ಕೈಲು ಹಾಕಿಸುವ 2 ಕಾವೇರೀ ನದಿಗೆ ಕನ್ನಂಬಾಡಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಣೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಸಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ ಜಲಾ ಸಂಪದಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಯವನ್ನು ಬ್‌ ಏರ್ನಾಡೂ ನಡೆದುವು. ಕೆಲವು ಸಂ ಸದಭಿಷ್ಯ ದ್ರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದೊ ಕೀ ನರ್ಪಾಡುಗಳು ಗಸ್ಪರೂ ಸರ್ಕಾರಿ -ಉದ್ಯೊ (ಗಸ ಸನಿ ಏಕೀಭವಿಸಿ ಕೆಲಸ ಫಡಿಸ ಲಿನುತಂತಿ ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನದಿನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರು “ಸಂಪದಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಾಜ'' ('" ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್‌”) ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆ ಯನ್ನು ಸ್ದಾ ಪಿಸಿ ಅದರ ಸಮಾರಂಭಣ ಮಹೋತ್ಸವ ನನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು, § ೨೫೪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಬಹದ್ದೂರರವರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಅವರನ್ನು, ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ನರಸಿಂಹರಾಜ ದಿಂದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾದ ಕರ್ನಲ್‌ ಜೋನ್ಸ್‌ ಅವರ ಒಡೆಯರವರು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಸೈನ್ಯದ ಇಲಾಖೆಗೆ ಅಧಿಪತಿಗಳ ನೂತನವಾದ ನ್ಲಾಗಿಯೂ, ತಮ್ಮ "ಮಿಲಿಟರಿ ಸೆಕ್ರೆಟೆಂ''ಯವ ಮುಖ್ಯೋದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ರನ್ನಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಮಾಡಿದರು. ಅಮೃತ ಬಜಾರ್‌ ವತ್ರಿಕೆ ಹಿಂದು ಪತ್ರಿಕೆ ಮುಂತಾದು ವುಗಳೆಲ್ಲ ಮಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ಶ್ಲಾಸಿಸಿದುವು. ೧೯೧೧ನೆಯ ಮತ್ತು ೧೯೧೨ನೆಯ ಇಸನಿಗಳಲ್ಲಿಯ ಬೆಂಗಳೂರು ದಂಡಿನ ಪ್ರದೇಶದ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ ವೆಚ್ಚವು ಕಳೆದು ಉಳಿತಾಯವಾದ ಹಣವು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವಂತೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದೆರಡು ಇಂಡಿಯಾ ಸರ್ಕಾರದವರು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸಂಗತಿಗಳ ವಿಚಾರ ಮೈ ಸೂರು ಸರ್ಕಾರದವರು ೧೯೧೧ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯ ವನ್ನಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು, ಆಳಿದ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಅಧ್ಯವಸಾಯದ ಫಲ. ಎರಡನೆಯದು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಸಾಹಸ ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳ ಪರಿಣಾಮ. ೧೯೧೨ನೆಯ ಇಸವಿ ನನೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಟಿ. ಆನಂದರಾಯರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತ ರಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರು ಶ್ರೀಮಾನ್‌ “ ಸಿ.ಐ.ಇ.' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನೂ ಮಹಾಪ್ರಭು ಬ. ಆನಂದರಾಯರು ಗಳು "ಪ್ರಧಾನ ಶಿರೋಮಣಿ” ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನೂ ದಿವಾನ್‌ ಪದನಿಯಿಂದ ದಯಪಾಲಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆಯವರಾದ ನಿಶ್ರಾಂತರಾದುದು ರಾಜಾ ಸರ್‌ ಓ. ಮಾಧವರಾಯರವರು ಬರೋಡ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ, ಅವರ ಮಾವಂದಿರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ರಾಮರಾಯರವರು ತಿರುವಾಂಕೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಳನಂದರಾಯರು ರಾಜಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ, ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೫೫ ಸ್ತುಗಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಒಟ್ಟಿನಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ಆಡಳಿತ ರ್ನಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಉದಾರಿಗಳಾಗಿ ಕೈಕೆಳಗಿನವರಲ್ಲಿ ಕರುಣ ಹೋರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಅವರ ಶಿಸ್ತುಗಾರಿಕೆಯು ಕೆಲವುವೇಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಖತಿಮಾರಿ, "ಚಿತ್ರ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಉಂಟು. ಒಂದು ನಾನುವಾರದ ದಿನ ಧರಿ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯವರೊಬ್ಬರು ಖೆಡ್ಡಾ ುರ್ಪಾಡನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ಸುನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಅಧಿಕಾರಿಯವರು ತಮಗೆ ೨ನುಮತಿಯು ದೊರೆಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಪ್ರಯಾಣದ 1ಡಗರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅವರು "" ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದೀರಿ??' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. 3ಗ ಆ ಅಧಿಕಾರಿಯವರಿಂದ, "" ನಿನ್ನೆ ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಕಾರಾಪುರಕ್ಕೆ?' ನಂದು ಉತ್ತರ ಬಂದುದನ್ನು ಕೇಳಿ, "" ನಿನ್ನೆ ಭಾನುವಾರ. ರಜದ ದಿನ. 'ಜದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಚೇರಿಯ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಜರೂರಾದವು ಳು ಹೊರತು ಉಳಿದವುಗಳಲ್ಲಿ dL ನಿಮಗೆ 'ಳಿದೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎನ್ನೆ ಸ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇವೊತ್ತು ತಿಪ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನೀವು pe ಎಂದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮೋಕ್ಸಗುಂಡಂ ನಿಶ್ಚೇಶ್ವರಯ್ಯನವರು ೧೯೧೨ನೆಯ ಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ದಿವಾನ್‌ ವದವಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಚೀಫ್‌ ಇಂಜನಿಯರಾಗಿ ನೋಕ್ಸಗುಂಡಂ ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದ ಶು ಅವರು ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತ ಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರು ವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡು ತ್ರಿದ್ದು ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ನಿಪುಣರೆಂದು ಪ ದ್ರ ಖ್ಯಾ ತರಾಗಿ ಒರು. ಸುಕ್ಕೂರ್‌, ತರ್ಕ ಮುಂತಾದ ಸ ಳಗಳಲ್ಲಿ ಲ ಮ 1ರವೇರಿಸಿದ್ದ ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ಸಂಬಂಧವಾದ ಏರ್ಪಾಡುಗಳು ಸ ಸುಪ್ರ ಸಿದ್ದ ವಾಗಿ ಶಿವು. ದ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ , ಕೆನಡ, ಸನಾ ಖಂಡದ ee ಸ10ಸ್ಥಾ ನಗಳು -- ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹೋಗಿ ಬಂದು ಇ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವ ನಡೆದಿದ್ದ ರು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಸಚಿವರಾಗಿ ಅವರಿಗಿಂತ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರಿ 1ಳಾಗಿದ್ದವರೀರ್ವರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು, ಅವರನ್ನೆ € ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳು ದಿವಾನ್‌ ಕದನಿಗೆ ನೇಮಕಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವಿತ ಸಶ್ವರಯ್ಯ ನವರು ಕ್ರಭುಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ದೇಶಾಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಪೂರಿತರಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ೨೫೬ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಜಪಾನ್‌, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ಅಥವಾ ಕೆನಡದಂತೆ ಸರ್ವತೋ ಮುಖವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುನಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉತ್ಸುಕತೆ ಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಮಾಡಿದರು. ವೃವಸಾಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಗ್ರಾ ಮಾಭಿವೃ ದ್ವಿ ವಿದ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ದ್ರಿ, ವಾಣಿಜ್ಯಾಭಿವೃ ದ್ವಿ, ಮಲೆನಾಡಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕ 208 230%, ಭಾರಿ ಭಾರಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ಮಿ: ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಏರ್ಪಾಡಿನಿಂದಲ್ಕೂ ದೇಶೋನ್ನತಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ: ದು ಅವರಿಗಿದ್ದ ತೀವ್ರಾ ಭಿಲಾಸೆ. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಕೃಷ್ಣರಾಜಸಾಗರ, ಗಂಧದೆಣ್ಣೆ ಕಾರಾನೆ, ಭದ್ರಾವತಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಾರ್ಪಾನೆ, ಸಂನದಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಾಜ ಮುಂತಾದುವುಗಳೆಲ್ಲ ಅವರು ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಟ್ಟು ವು. ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ಸ ರಲ್ಲದವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾಗಿಗಳಾಗಲು ಅವರು ವಿಶೇಷ ವಾಗಿ ಸ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನಿ ತ್ತ ರು. ನು ಆರು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕಕಾಲ ದಿವಾನ್‌ ನಡನಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ಅವರಿಗೆ * ಸರ್‌'' ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ದಯನಾಲಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಶೇಷ ನಾತ್ಸಲ್ಯ ವುಳ್ಳ ವರಾಗಿದ್ದು ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸನಿ ಜನನಂ ೨೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬಾಲಬ್ರೂ ಯ? ಬಂಗಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ವಿಶ್ವ ಶ್ವ ರಯ್ಯನವರು ಏರ್ನಡಿಸಿದ್ದ ಸಂತೋಷಕೂಟಕ್ಕೆ ತನ್ನು ಸೋದರಕೊಡನೆ ದಯಮಾಡಿದ್ದರು. ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸನಿ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳು ೩ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್‌ ಮಿಂಟೋ ವರ ನಾಮಾಂಕಿತದ ಕಣ್ಣಾಸ್ಪತ್ರೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ಎರಡು ಉತ್ಸವಗಳು ಸಪ್ರವೇಶ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಕಟ್ಟಡವು ೧೯೦೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್‌ ಮಿಂಟೋರವರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನಕ ದಯಮಾಡಿದ್ದ ಸವಿನೆನಪಿನ: ಸಸಿ ರಕನಾಗಿದ್ದು ಜಾಗ ನಿಲಾಯತಿಯೆಲ್ಲಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಮಿಂಬೋರವರಿಗೆ ತಂತಿ ವರ್ತನೂನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಅದೇ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳು ೭ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಹಾಪ್ರಭು ಗಳವರು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿಗೆ ದಯಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿಯ ನೀರಶೈವ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯದ ಅಸ್ತಿಭಾರಶಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ೨೫೭ ಆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಆ ಬಗೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯಗಳು 83 ಸ್ಥಾನಿತವಾಗುವುದೆಷ್ಟು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಒಂದು ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ್ದ ರು. ಪವ ಆ ಸಲಹೆಯೆನ್ನೇ ಮನನಮಾಡಿ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಕಾಫೀೀಪ್ಲಾಂಟಿರವರೂ ಸಂಪದಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಾಜದ ಸದಸ್ಯರೂ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸಿ. ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರವರು ತೀವ್ರಾ ಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ ಧ್ರ ಯತ್ನ 'ಮಾಡಿದ ಫಲವಾಗಿಯೂ, ಬೇಲೂರಿನ ಬಳಿಯ ಎಲಹಂಕ ಮಠದ 3೪ ಶಿವನಂಜುಂಡೇಂದ್ರದೇಶಿಕ ಸ್ವಾಮಿಗಳವರು ದ್ರವ್ಯಸಹಾಯ ಮಾಡಿದುದರ ಫಲವಾಗಿಯೂ ಆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯವು ಸ್ಥಾನಿತವಾಗಲನುಕೂಲಿಸಿತೆಂದು ಅನೇಕರು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ದೂರಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ "" ಮೈ ಸೂರ್‌ ಮೈಸೂರು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್‌'' ಎಂಬ ಕುಸೀದಾಲಯವು ಏರ್ಪಟ್ಟು ಏರ್ಪಾಡು ಲೇವಾದೇನಿಯ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಕಲಿ ಶ್ರ ತವಾದುವು. ವಾಣಿಜ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೂ ಸಂಸದಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯ ಗಳಿಗೂ ಅದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯನಾಯಿತು. ಶಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರನ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಯೂರೋಪು ಖಂಡಕ್ಕೆ ದಯ ಮಾಡಿದರು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಜಾ ಸಾಕೆರ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಕ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದು, ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲರಾದ ತಮ್ಮ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಅಗ್ರಜರವರಿಗೆ ಬಲಭುಜವಾಗಿ ನಿಂತು ಸಹಾಯ ಒಡೆಯರವರ ನಿ ಆ ಪ್ರವಾಸದ ಸದುದ್ದೇಶ. ಯೂರೋಪು ಖಂಡದ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ತ. ಸ್ನೇಹ ಪ್ರವಾಸ ಸರತೆ, ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಗೌರವಗಳ ಸತ್ಕಾರ ಗಳು ನಡೆದುವು. ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪುರಪ್ರಮುಖರೂ ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗದವರೂ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಗೌರವ ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬೇಯ್ಲಿ ಸ್ಯಾಕ್ಸ್ಪನ್‌ ಎಂಬ ಮಹಾಶಯರು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಸಂತೋಷ ಗಳುಂಬಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಭಾಷಣದ ಕೆಲವು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ : ES ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿ 16 F ೨೫೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ತಾನಿಂಯವರು ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಾಚೆಗಿರುವ ನಾಡುಗಳಿಂದಪ್ಪ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಪುರುಷರಾದ ಮಹಾ ಚ] ಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಗತವನ್ನು ಬಯಸಿ ಸತೃರಿಸುವುದೇ ನಮಗೊಂದು ಸಂತೋಷ. .. ನಮ್ಮ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ನಗರಕ್ಕೆ ಭರತಖಂಡದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ತೆ ಅವರ ಬಂಧುಗಳೂ ಹಲವರು ಬಂದಿದ್ದಾ ಕೆ. ಅವರುಗಳ ಪ ಪ್ರಗತಿಪರವಾದ ಆಡಳಿತಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಮೇಧಾಶಕ್ತಿ ಯನ್ನೂ ಮೆಚ್ಚಿ ತಲೆದೂಗಲು ನಮಗೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತಿದೆ. ಆದರೆ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಕಾ ನದ ಶಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಮ್ಮ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದವರು ಮತ್ತಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಲ 20100 ಗ್ರೀಕನ ಕಾಲದಷ್ಟು ಪ್ರಾ ಚೀನವಾದ ಶೆ ಶ್ರೇಷ್ಟವಾದ ರಾಜವಂಶವನ್ನಲಂಕರಿ ಸಿರತಕ್ಕವರು. ಕ ್ಲಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಥಾ ನಗಳಲ್ಲೊ | ಮ್ಳ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ಸದ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮ; ಹಾರಾಜ ರವರ ಔನುಜಕುಗರುನ ಶ್ರಿ Wa ನರಾಜರವರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಗ್ರ ರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. . "ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿ ವೂರ್ವ ದೇಶಗಳ. ರಾಜ್ಯಭಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಕಂಡುಬಾರದಿರುವಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿ ನ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ಯೇಯಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪರಿಷ್ಕಾರ ಚ ರಾಜ್ಯಭಾರಕ್ಷ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿ ಜೆ. ಈ ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಶ್ನೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಇಲ್ಲಿಯ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಸಟ್ಟ ಅತ್ಯಂತ ಗಹನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಲಂಕಷವಾಗಿ ಸರಿಶೀಲಿಸಿದರು; ನಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕ್ರಿಯನ್ನೊ ದಗಿಸುವ ಏರ್ಪಾಡು, ಊರಿನ ಕಶ್ಮಲ ಜಲವನ್ನು ನೀ ಸಾಗಿಸಿ ಸಟ ಕ್ಸ ಕಾರಣನಾಗದಂತೆ ವ್ಯ ವಸ್ಥೆ ಅ ಏರ್ಸಾಡು ; ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿ ಕ್ಲಿ ನಿಚಾರಗಳೆಲ್ಲ ತಮಗೆ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಚಾ ಹ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ bos ನಿಷ ಸ್ಛಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಅಧಿಕ ಅಪಾರವಾದ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಆಗ ಬಹು ಚೆನ್ನಾ ಗಿ ವ್ಯಕ್ತ, ಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ಏರ್ಪಾಡುಗಳ ಮತ್ತು ಇದೇ ಬಗೆಯ ಇ ಅನೇಕ ಏರ್ಪಾಡುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸಾ ನದ ರಾಜ್ಯಭಾರವೆಷ್ಟು ಮುಂದು ವರಿದಿದೆಯೆಂಬುದನ್ನು, ಗಮನಿಸಿ "ದ ಕ್ರಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರು ಇಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿನ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿ ಇದುದು ಸಹಜನಾಗಿದ್ದಿತೇ ಜನರತ್ತ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚ ರ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಂಪತ್ತಿಗೂ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ೨೫೯ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೀತಿಯ ಜಲ ನಿರ್ಗಮನದ ಏರ್ಪಾಡು, ಸೊಗಸಾದ ನೀರಾವರಿ ಜಲಾಶಯಗಳ ಏರ್ಪಾಡು ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿಯ ಜಲದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಕ್ಕಿಯಿಂದ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸುಪ್ರ ಸಿದ್ಧ ಈ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳ ಏರ್ಪಾಡು-- ಮುಂತಾದುವು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಸ್ಕೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೀತಿಯ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಮತ್ತು 3 ಮದ್ಯುವರಾಜರವರ ನಿವೇಕ ನಿಚಕೃಣೆಗಳೂ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯೂ ಮೇಧಾವಿಗಳಾದ ಭಾರತೀಯ ರನೇಕರು ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯನ್ಸಲಂಕರಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಮೂಲಕಾರಣಗಳಾಗಿನೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ರವರ ಮತ್ತು ಸಚಿವರುಗಳ ಅಧ್ಯವಸಾಯದ ಫಲವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವಿಚಕ್ಸಣೆ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧನ ಸಲಕರಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಗ್ರ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯವುಗಳೂ ಮಾರಿಸಿಲ್ಲದಸ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಂಶೋಧನ RE KA a (ಎಂದರೆ, "ರಿಸರ್ಚ್‌ ಲೆಬಾರಟರಿ' ಗಳೂ), ಸ್ಪತ್ರೆಗಳೂ, ನೀರಾವರಿ ಜಲಾಶಯಗಳೇ ಮುಂತಾದ He ದಿ ಜೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ _ನಕ್ಕೆ ಲಭಿಸಿವೆ. ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೊ ತ್ತೆ ಸಾವಿರ ಚದರ ಮೈಲಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಿದ ವಿಸಿ, ೀರ್ಣವುಳ್ಳುದೂ ಒಟ್ಟು ಐವತ್ತು ಲಕ್ಸಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳು ದೂ ಮತ್ತು ಹ ಮೂರು ಕೋಟ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ನರಮಾನವುಳ್ಳುದೂ ಆಗಿರುನ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥಾ ್ಸಿನವಾದ ಮೈಸೂರು ಸ ಸಿಂಸ್ಥಾ ನದಪ ್ರೃತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ದಯಮಾಡಿರುನ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರಾದ ಶ್ರೀಮದ್ಯು ತೆ ರಾಜ A ವರಿಗೆ ಈ ಗ್ಲಾಸ್ಗೋ ನಗರದಲ್ಲಿ ಆದರದ ಸಾ ಗತವು ಲಭಿಸಬೇಕಾದುದು ಯುಕ್ತ ವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರಿಗೆ ಆದರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತ ನನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಹತ್ತರವಾದ ಗೌರವವು ನನಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ.” ಶಿ ಮರ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಯೂರೋಪು ಖಂಡದ ಸ ಥ್ರ ವಾಸದಿಂಡ ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೊ ಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ ನಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಅಕ್ಟೋಬರು ೪ನೆಯ MW ದಿನ ಬೆಂಗಳೂರು "ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ, 2 5ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು ನಡೆದು ರಜತ ಕರಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜ್ಞಾಸನಾ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಸಮರ್ನ್ಪಿತವಾದುವು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ರಾ ಜ್ಯ ಭಾ ರನಿಚಕ್ಸುಣೆಯ ಕೀರ್ತಿ ದುಂದುಭಿಯ ಸ್ವದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮೊಳಗಿತು. ಬ್ರಿಟಷ್‌ ೨೬೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸಮ್ರಾಟರೂ, ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸರ್ಕಾರದವರೂ ಮತ್ತು ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರೂ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿ ನನೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿ ನಲ್ಲಿ-ಆಗ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರಾಗಿದ್ದ--ಲಾರ್ಡ್‌ ಲಾರ್ಡ್‌ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ರವರು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ರವರ ಆಗಮನ ದಯಮಾಡಿದ್ದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಪುರಸ್ಕಾರ ರೂಪದ ಪ್ರತಿಫಲವು ಲಭಿಸಿತು. ೧೮೮೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿದಾಗ, ರಾಜ್ಯಭಾರಾಧಿಕಾರ ಪ್ರದಾನ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ " ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರು ಮೆಂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಟ್ರ್ಯಾನ್‌ಸ್ಫರ್‌'' ಎಂಬ ಪತ್ರವು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಿತು. ಅದರ ಹೆಸರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದ ವಿಷಯವೂ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಏರ್ಪಾಡು ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಒಸ್ಪಂದವೊಂದು ಹುಟ್ಟ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಇರತಕ್ಕ ಸರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವು ನಿಗದಿಯಾಗಿ ಠಿರ್ಧರವಾಯಿತು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು, ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿ ನನೆಂಬರು ೬ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತಮಗಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ ಔತಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತ ಪಡಿಸಿದರು. ಆ ಮಾರ್ಪಾಡಿನಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧೀಶರುಗಳ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಲಭಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಅಧಿಕತರವಾದ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳು ದೊರೆತುವು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗಳಿಗನುಗುಣವಾದ ತೂಕವು ಲಭಿಸಿತು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಆ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಭೌಮ ಸರ್ಕಾರದವರು ನನ್ನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಾಗ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರನರು ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರಬಲತರವಾಗಿಯೂ ಆದರೆ ಮಿತವಚನಗಳಿಂದಲೂ ತಮ್ಮ ವಾದವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದುದಾಗಿಯೂ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸಚ್ಛೀಲದ ಮತ್ತು ಖ್ಯಾತಿಯ ದೆಸೆಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ತೂಕವೇರಿದುದಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ದಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಸಹ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮ್ಮತಿಯುಂಟು. ದೊಡ್ಡದಾದ ಈ ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುವವರು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ರವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕವಾದ ಆದರ ಗೌರವಗಳಸ್ಸ್ಟಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ರೀತಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಕುರುಹಿನಂತಿರುವ ಈ ಸ್ರಯಾಣವನ್ನೊದ ಗಿಸುವ ಸುಯೋಗವು ನನಗೆ ದೊರೆತಿದೆ?' ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು. ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೬೧ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಈ ಬಗೆಯ ನೂತನಗೌರವವು ಲಭಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಂತತವಾದ ತ್ಯ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಎಷ್ಟು ಶ್ರದ್ಧೆ ಯಿಂದಲೂ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿ ನ ನಿಮರ್ಶೆ ನಿನೇಚನೆಗಳಿಂದಲೂ ಪತ್ರ ನ್ಯ ಸಹಾರ ನಡೆಯಿಸಿದ ರೇಬುದಕ್ಕೆ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರು ತಮ್ಮ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, " ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಬರೆದಿದ್ದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಭಾರಾಧಿಕಾರ ಪ್ರದಾನ ಪತ್ರಿಕೆ ಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವು ನೂ ್ಯನಾತಿರೇಕಗಳನ್ನು ಉದ್ಭಾಟಸಿದ್ದರು'? ಎಂದು ಹೇಳಿದ. ಮಾತುಗಳೇ ಪ್ರಮಾಣ. " ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವ್ಳೈ ಸ್ರಾಯಿಯವರಾದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ರನರನ್ನು ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಗಳಿಂದ ಸತ್ಯರಿಸಿದರೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಬೇಕಾದುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆದರವೂ, ಔದಾರ್ಯವೂ, ವಿತರಣೆಯೂ ಜಗತ್ಛೃಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದುವು. ಕಾರಾಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಹಡಿಯುವ ಖೆಡ್ಡದ ಏರ್ಪಾಡೂ ಸಾಂಗವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು; ಒಂಬತ್ತು ಅಡಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲಗಳ ಉದ್ದವಿದ್ದ ಭಾರಿ ಹುಲಿಯನ್ನೂ ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಬಂದೂಕ ಹೊಡೆದು ಬೇಟೆಯಾಡಿದರು. ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸರ್‌ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಐಯರವರ ಲೋಹಪ್ರತಿಮೆಯ ಅನಾವರಣ ಮಹೋತ್ಸವ ವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅವರ ಶಕ್ಕಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದುದನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ಶ್ರುತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ೧೯೧೪ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವ ರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರನರನ್ನು ಮಂತ್ರಾ ಲೋಚನಾ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಅಸಾಧಾರಣ ಶ್ರೀಮುದ್ಯುವರಾಜ ಸಚಿವರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಸಿದರು. ಅವರು ಆ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ ಕೆಲಸ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಮಾಡಿದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಗ್ರ ಒಡೆಯರವರು ಗಳನ್ನೂ, ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತ ನ್ನೂ ವಿಡೇಶ ಸಂಚಾರ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಕಾರ್ಯಾನುಭವವನ್ನೂ ಸಚಿನರಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಶ್ರಮಿಸಿ ಕೃಪೆ ನೇಮಕವಾದುದು ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪ ಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಾನವು ಸಮಸ್ತರಿಗೂ ಉಪಾದೇಯವಾದುದು. ಅದರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ೨೬೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಒಂದೆರಡು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಸಡಿಸಿದರೆ ಬಹುಶಃ ಅಪ್ರಕೃತವಾಗಲಾರದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ಕ್ಲುಪ್ತಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅರೆನಿಮಿಷವೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ ದಂತೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ವರ್ಗದವರಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಸಮೆಯು ಅವರ ಮತ್ತೊಂದು ಅನೋಫ ಗುಣ. ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ ಅಪಾರವಾದ ಕ್ಸಮೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ಕ್ಪಣದಲ್ಲೇ ಪ್ರೀತಿ ವಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅವರು ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೇ ಮಾಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಮೋಘ ಗುಣ ವೆಂದರೆ, ತಮ್ಮ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿ ನರ್ಗದವರೊಡನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ. ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮೊಡನೆ ನಾನಾ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಚರ್ಚಿಸಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಪೂರ್ಣಾವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನೂರಕ್ಕೆ ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಸರಿಯೆಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಕಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹೃತ್ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ ಒಂದೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮೊಡನೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಸರಿಯಂದು ತೋರಿದಾಗ, ""ನಿಜ; ನೀವು ಹೇಳುವುದೇ ಸರಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಹಿಂತೆಗೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೈಕೆಳಗಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯನರೊಬ್ಬರು ಸೈನ್ಯದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯಾಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಕುರಿತು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಚರ್ಚೆಮಾಡಿದ ನಂತರ, "ಹಾಗಾದರೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತೇನೆ?? ಎಂದರಂತೆ. ಆಗ ಅವರು ನಕ್ಕು, ""ಸರಿ. ನೀವು ಈಗಿನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ನೇಮಕವಾಗಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತೂ ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಚರ್ಚೆಮಾಡಿರುವುದಾದರೂ ಏತಕ್ಕೆ? ನಾವಿಬ್ಬರೂ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕೆಂದಲ್ಲವೆ??' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಕೊನೆಗೆ, ಖ್ಯ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಲಹೆ ಮಾಡಿರುವುದೇ ಸೂಕ್ತ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೬೬ ವಾಗಿದೆ. ಅದರಂತೆಯೇ ನಿರೂಪವು ಹೊರಡಬೇಕು'' ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮದ್ಭುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರನ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ರಾಜನೀತಿ ನೈಪುಣ್ಯನನ್ನೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ೧೯೧೫ನೆಯ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ “ಜಿ.ಸಿ.ಐ.ಇ. ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನಿತ್ತು ಸನ್ಮಾನಿಸಿದರು. ೧೯೧೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಚಮೂ ಏರ್ವಾಡು (ಎಂದರೆ "* ಸ್ಕೌಟ್‌'' ಏರ್ಪಾಡು) ನಡೆಯಿತು. ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರು “ ಚೀನ್‌ ಸ್ಕಾಟ್‌? ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅಧಿಷ್ಕಾತೃಗಳಾಗಿ ನಿಂತು, ಆ ಏರ್ಪಾಡಿನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವುಂಟಾಗು ವಂತೆ ಸ್ಭ ರ್ತಿ ಸಹಾಯಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ರಾಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವರಿಣಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ೧೯೧೩ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ನ್ಯಾಯನಿಧಾಯಕ ಯನ್ನು ೧೮ರಿಂದ ೨೫ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಸಭೆಗೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಧಿ ಸಭೆಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ೧೨ ಮಂದಿಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ರೂ, ೧೩ ಮುಂದಿಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ರಲ್ಲದವರೂ ಜಃ ಅಸ್ಪಣೆಯಾಯಿತು. ಆ ೧೩ ಮಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ pe SR ಎರಡೆರಡು ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟು ಗಳಿಗೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರು ಸದಸ್ಯ ರಂತೆ ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ವರು (ಆಗಿನ) ಬ. ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟು ಸ. ಯಾ ಚ ೪ ಸ್ವ ಮಂದಿಗಳು ಸರ್ಕಾರದವರಿಂದ (“ ನಾಮಿನೇಷನ್‌” ಮೂಲಕ) ನೇಮಕ ವಾದವರಾಗಿರುವಂತೆಯೂ ವಿಧಾಯಕವಾಯಿತು. ೧೯೧೫ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಅಧಿಕಾರವು ಲಭಿಸಿತು; ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನ್ಯಾಯವಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದವರು ಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಉಪಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಕ್ಕೆ ಸಹ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು (ಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಉಪಸ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ೨೬೪ ಅಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಕಾನಿಯೆವರು ಕೇಳುವ ಮೂಲಕ) ಮತ್ತಷ್ಟು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದವರಿಂದ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ೧೯೧೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ಅದರ ಮೇರೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯ ದಸರಾ ಅಧಿವೇಶನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳ ಅಂದಾಜಿನ (""ಬಡ್ಡೆಟ್‌'') ನಿಷಯವಾಗಿ ಚರ್ಚೆಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಆ ವೇಳೆಗೆ (ಎಂದರೆ, ಆಗ್ಗೆ ದಸರಾ ಅಧಿವೇಶನವೊಂದೇ ನಡೆಯು ತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಆ ಅಧಿವೇಶನದ ವೇಳೆಗೆ) ಆಯ ವ್ಯಯಗಳ ವಿಚಾರವು ನಿಷ್ಪರ್ಷೆಯಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಸದಸ್ಯರ ಸಲಹೆಗಳಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾರ್ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶನಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಸ್ತಾನಿಯವರು ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಸಂಸ್ಥಾನದ ಆಯ ವ್ಯಯಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರು ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಸಾಧ್ಯಕಂಡ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲನಕಾಶನಿರುವಂತೆ ದಸರಾ ಅಧಿವೇಶನದ ಜೊತೆಗೆ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವರ್ಧಂತ್ಯುತ್ಸವ ಕಾಲದ ಸರಿಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ("" ಬಡ್ಜೆಟ್‌ ಅಧಿವೇಶನ: ವೆಂಬ) ಮತ್ತೊಂದು ಅಧಿವೇಶನವೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಅದರ ಮೇರೆಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಅಧಿವೇಶನವು ಮಾತ್ರ ೧೯೧೭ನೆಯ ಇಸನಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೨೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನದಿಂದ ನಡೆದು, ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ "" ಬಡ್ಡೆಟ್‌ ಅಧಿವೇಶನವು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ವರ್ಧಂತ್ಯುತ್ಸವದ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲೇ ಮೈ ಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅವರು ಅಪ್ರಾರ್ಥಿತವಾಗಿಯೇ ರಾಜಕೀಯ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾವರ್ಗದವರಿಗೆ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಂದೆ ಯೂರೋಪು ಖಂಡದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘೋರ ಯುದ್ಧವು ೧೯೧೪ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂಲೈ ತಿಂಗಳು ೨೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳು ೪ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜರ್ಮನಿ ದೇಶದ ವಿರೋಧಸಕ್ಸವನ್ನು ಸೇರಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲುಪಕ್ರಮಿ ಸಿದರು. ಆಗ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರಾಗಿದ್ದ ಐವಡಿ ಜಾರ್ಜ್‌ ನ್ರಭುಗಳವರು, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಮಸ್ತ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೬೫ ಜನಾಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದರು. ಮೈ ಸೂರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನ ದಿಂದ ದೊರೆತ ಸಹಾಯದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿ ಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸ್ಥೆ ಹಮಯ ಯೂರೋಪಿನ ನಾದ ಔದಾರ್ಯವೂ, PS ಘೋರ ಯುದ್ಧವೂ ವಾದ ಪ್ರಜಾವಾತ್ನ ಶ್ಸಲ್ಯವೂ, ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ದಿಂದ 'ಯುದ್ಧ ರಂಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ನರ ಸಾಹಸ ಸಂಸ್ಥಾನವೂ ಸರಾಕ್ರ ಮಗಳೂ ಗಮನಾರ್ಹ ವಾಗಿವೆ. ಯುದ್ಧದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಮಹಾ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬ್ರಿಟಷರಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತಾ ಭಾವದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಔದಾರ್ಯದಿಂದಲೂ ವೈಸ್ಟ್ರಾಯಿಯವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ 4 ಈಗ ಒದಗಿರುವಂತಹ ಸಂಧಿಕಟ್ಟನ ಸ್ಥಿ ಓತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಮತ್ತು, ನಮ್ಮ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಹ ಪ್ರ ದರ್ಶಿಸಬೇಕಾದ” ಯಾವ ಬಗೆಯ ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನಾದರೂ ನಿ ರ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆವು. ಯುದ್ಧದ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭ ಭಾಗವನ್ನು ವಹಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವೆವು. ನಮ್ಮ. "ಸೈನ್ಯವು ಸುಸಜ್ಜಿ ತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧ ವಾಗಿದೆ.... ಭಾರತೀಯ ಸಮರ ನಿಧಿಗಾಗಿ ೫೦ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಸಹಾಯ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿರುವೆವು'' ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು.” ವೈಸ್ರಾಯಿಯವರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹರ್ಷನನ್ನೂ, ಅಭಿನಂದನವನ್ನೂ ವಂದನೆಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಶ್ರುತಸಡಿಸಿ ತಂತಿಯ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸರ್ಕಾರದವರು ಸುಮಾರು ೮೮% ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಮಾರು ೨ ಲಕ್ಬ ಬಾಯ ಗಳನ್ನಾ ಯುದ್ದ ಕ್ಕಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ ee ಅಲ್ಲದೆ, ಯುದ್ಧದ ಹ ಗಳನ್ನು ಕೊಳು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸರ್ಕಾರ ದವರೂ ಸಂಸ್ಥಾ ಇ ಕ್ರ ಜೆಗಳೂ ಒಟ್ಟು ೧ ಕೋಟಿ ೨೭ ಲಕ್ಷ್ಮ ರೂಪಾಯಿ ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೊಬಲಗನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಹಾಯ eR ಮೇಲೆ ಸ 13 ನಿಧಿಗೆ ೫೦ ಲಕ್ಸ್‌ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದನಂತರ, ಮಹಾಸ ತ್ರ ಭುಗಳವರು ಮತ್ತೆ ೨೩ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕ್ಕ ನೆ ಮಾಡಿದರು. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕಂಬಳಿಗಳು, ಹುಲ್ಲು, "ಕ್ಕೆ ಮರ, ತೇಗದ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು, ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನೂ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರ ದವರು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ೨೬೬ ಅಳೆದ ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯ ನರು ಮಹಾಸ್ವಾನಿಯನರ ಭಾವಂದಿರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರೇ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸೈನ್ಯಾ ಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಹ ರಣಭೂಮಿಗೆ ತೆರಳಿ ಈಜಿಪ್ಟ್‌, ಮೆಸೊಪೊ ಟೀಮಿಯ, ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಸೆ ಅನ್‌ ಇವುಗಳ ರಣರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶತು ತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ತ ಶೌರ್ಯ ಪ ಶ್ರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನಾಧಿ ಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಮುಗ್ಧ ಗೊಳಿಸಿದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಮುಖ್ಯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಕರ್ನಲ್‌ ಗ ಅರಸಿನನಕೇ ಮುಂತಾದವರು ಮೈಸೂರು ಸ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ್ಗೆ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು, «ತಮೆ ಲರ ಕ್ಸೇಮ ವಿಜಯಗಳಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವ ರೀ ಹೀವಿಯವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತ, ಸರ್ವದಾ ತಮ್ಮೆ ಲರ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ತಮ್ಮ ಲರ ಗಮನವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಸಿ ಸುತ್ತಿ ರು ವೆವು?' ಎಂಬ ಚಃ ಕರಣವಾಡಿಗಳನ್ನಾ ಡಿ ಅವರನ್ನು ಬೀಳ್ಳೊಂಡರು. ಮಹಾಸ್ಟಾ ಮಿಯವರು ತಮ್ಮ ಪರವಾಗಿಯೂ, ರಾಜಕುಟುಂಬದವರೆಲ್ಲರ ಸಕಾ ೂ ಮತ್ತು ಸಂಸಾ ನದ ba ಸ್ರಜೆಗಳ ಪರವಾಗಿಯೂ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನಿಕರಿಗೂ ಸೈನ್ಯಾಢಿಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಕೃಷಾಪೂರ್ವಕವಾದ. ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಅದರ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಸಿದರು. ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕವಾದ ಮತ್ತು ಸರಳ ಸನ ಆ ಸಂದೇಶದ ವಾಣಿಗಳಿವು; *"* ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಮಹಾರಾಜರವರಾದ ನಾವೂ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸರು ಸಂಸ್ಥಾನದ " ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ ಸರ್ನಿಸ * ಲ್ಯಾನ್‌ಸರ್ಸ್‌' ಸೈನ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿರುವ ಸಂದೇಶವೇನೆಂದರೆ: ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಚಳ ತ್ರಿಧಿಸತ್ಯಕ್ಕೂ ಅದರ ವರ್ಗದವರಿಗೂ ಈಗ ಒದಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಾ ದ ಹೋರಾಟದ ಸಂಧಿಕಟ್ಟಿ ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ RN ಮಾಡುತ್ತಿ ರುವ ಜಾರ ಜೂ! ಅಪಾರ ಸೆ ನ್ಯ ದ ಅಲ್ಪ ಬಾಗ ಗಂಜ ಅದರೊಡನೆ ಸೇರಿರುವ ಮಹತ್ತರ ಗಾರವನ ನಿಮಗೆ ಲಭಿಸಿದೆ. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನೀವುಗಳು ಪ ಕ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಶೌರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಮತ್ತು ನೀವುಗಳು ಸಾಧಿಸಿದ ನಜ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ನಾವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಮೆ ಯಿಂದ ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸಿದೆ ವೆ, ನಿಮಗೆ ವಹಿಸಲ್ಪ ಡುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ನತ ಆಗಲಿ, ಶೌರ್ಯ ಸರಾಕ್ರಮಗಳ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೬೬ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದ ಉಜ್ಜ ಎಲತೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬೆಳಗಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸವ ಟರಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಭಕ್ತಿ ನಕ್ತಾ ಸಗಳ ನಿಷಯವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ 6 ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಆ ಕರ್ತವ್ಯ ಗಳನ್ನು ರಿರ್ವಹಿಸುವಿರೆಂಬ ಭರವಸೆಯು ನಮುಗುಂಟು. ದಿನ ಇ ಕಣ ಕ್ಷಣವೂ, ಸರ್ವದಾ ನಾವುಗಳು ನಿಮ್ಮ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ನಿಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೋರಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನೀವುಗಳು ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವ ವರೆಗೂ, ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿರುವ ' ನಿಮ್ಮ ಫ್ರಿಯಬಂಧುಗಳ ಪೋಷಣೆಯು ನಮ್ಮ ಮೇಲಿರುವ ವವಿತ್ರಕರ್ತವ್ಯ. ನೀವುಗಳು ಉದ್ಯುಕ್ತ ರಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನಾಚರಿಸುವಾಗಲೂ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಿಷ್ಕಳಂಕವಾದ ಶುಭ್ರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಮಹತ್ತರ ಗೌರವ ವನ್ನೂ ಸುರಕ್ಸಿತವಾಗಿಟ್ಟು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಯೆಂಬುದನ್ನು ಸಂತತವೂ ನೆನನಿನಲ್ಲಿಡಿ. ಭಾರತೀಯರಿಗೆ, ಗೌರವವು ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅನರ್ಫ್ಯ ವಾದುದೆಂಬುದನ್ನು ನಿರಂತವೂ ನೆನಸಿನಲ್ಲಡಿ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ವಾದ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಗಳಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷವು ನ್ಯಾಯಪಕ್ಸವೆಂಬ ಭರವಸೆ ಯಿರಲಿ. ಭಗವಂತನ ಕೃನೆಯಿಂದ ನೀವುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸುರಕ್ಸಿತರಾಗಿದ್ದು ನಿಜಯಮಾಲಿಕೆಯನ್ನ್ನಾ ರ್ಜಿಸುವಿರಿ;?? ಮೊದಲೇ ನರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಯೋಧರ ಶೌರ್ಯೋತ್ಸಾಹಗಳು ಮಹಾಪ್ರ ಭುಗಳವರ ಸಂದೇಶದಿಂದ ದ್ವಿಗುಣವಾಯಿತು. ಟಾ ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿ ಸಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ ಪ್ರಜೆಗಳಾದುದು ರೇ 2೫28 ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ಥಿ ರಥಿಶ್ಚ ಯಮಾಡಿದರು. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದಸೆ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿ ವಿಜಯಗಳನಮೇಲೆ ನಿಜಯ ಗಳಾದುದನ್ನೂ, ಬಾಂಬು ಗಳಿಂದ ತಃ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸೈನಿಕರು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಂದಿ ಮೃ ತಪ ಟ್ಟ ಸನ್ನಿ ವೇಶದಲ್ಲಿ ಕೂಡ "ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಒಬ್ಬ ನೇ ಒಬ್ಬ ಸಸಕಾಸಿ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಗಾಯವಾದುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸೈನ್ಯಾಧಿ ಕಾರಿಗಳು ಕೂಡ ಅಚ್ಚ ರಿಗೊಂಡರು. ಅದು ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯನರ ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಗನತ್ಚಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಫಲವೆಂದು NS, ಕೊಂಡಾಡಿ ದುದಲ್ಲದೆ, ಮೈ ಸೂರು pS ನದ ಸೈನ್ಯದ "" ರೆಜಿಮೆಂಟು''ಗಳನ್ನು “ ಇಂದ್ರಜಾಲದ ಕೆಜಿಮೆಂಟುಗಳು > ಎಂದು (“Jadu Regiments” ೨೬೮ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯ ನರು ಎಂದು) ಕರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ನಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಸಮರ ಕೌಶಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾದಂತೆಯೇ ಮೈಸೂರು ಸೈನ್ಯದವರು ಅಕ್ಬರಜ್ಞ ತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶೀಲಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಮೇಲುಗೈಯೆಸಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ eb ಬ ಸಿರಿಯಾ ದೇಶದ ಉತ್ತರಪ್ಪಾ ್ರಿಂತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅಲೆಪ್ಪೋ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥೆ ೈನ್ಯಗಳಿದ್ದಾಗ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಸರಜ್ಞಾ ಸ ನವೆಷ್ಟು ಮಟ್ಟ ಗಿದ್ದಿತೆಂಬ ಗಣತಿಯು ನಡೆದಾಗ್ಗೆ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ದಾ ನದ ಸೈನ್ಯ ತ್ಯೇ "ಅಿಗ್ರಸ್ಥಾನವು ಲಭಿಸಿತು. ಸೇಕಡ ೭೫ರಷ್ಟು ನಂದಿ ಮೈಸೂರು ಸ್ಥೆ ಸೈನಿಕರು 'ಚಿನ್ನಾಗಿ ಓದು ಬರೆಹೆಗಳನ್ನು pe ರಾಗಿದ್ದುದನ್ನೂ, I ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಕ ಕ್ಸರಜ್ಞಾ.ನ ಪಡೆದಿದ್ದು ದನ್ನೂ ಕಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲರೂ ನಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಸೈನ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ಪರಿಶ್ರಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದವರ ಸೇಕಡಾವಾರು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದ್ದ ಗೌರವವು ಕೂಡ ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ತಾ ನಕ್ಕೇ ಲಭಿಸಿತು. ಹೆಚ್ಚೇಕೆ? ಯುದ್ಧವು ಪೂಕೈಸಿದಮೇಲೆ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಕ್ಬರ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯು ಅಧಿಕಾರಿ ವರ್ಗದಲ್ಲುಂಬಾಗಿ ಆ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತೆ ಹುಟ್ಟ ದುದಕ್ಕೆ ಮ್ಳ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನದ ಸೆ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ನಿದ್ಯಾ ವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹ ಹೆಚಾ ಗಿದ್ದುದನ್ನು ಸುಡು ಅವರಿಗೆ ಸ್ಫರ್ಧೆ ಹುಟ್ಟಿ ದುದೂ 408 ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣ. ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೆಮ್ಮೆಗೆ ನಿಷಯವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವು ಸೈನಿಕರ ಶೀಲ ಶುದ್ಧಿಯ ವಿಚಾರ. ಶೀಲಶುದ್ಧಿಗೆ ಲೋಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡವರ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವಾರವೂ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು ಕಟ್ಟ ್ಪಣೆ. ಇತರ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಅಂತಹವರ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಬಳೆಯುತ್ತಬಂದು, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಆ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಸರನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕಾದವರೇ ತಮಗೆ ಒಬ್ಬ ರೂ ದೊರೆಯದೆ ಹೋದುದನ್ನುಕಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಸೈ ನ್ಯಾಧಿಕಾಂಗಳೆಲ್ಲಂಗೂ ಪರಮಾಶ್ಚರ್ಯ ವುಂಟಾದುದಲ್ಲದೆ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ " ರೆಜಿಮೆಂಟು''ಗಳ ನಿಷಯ ವಾಗಿ ಗೌರವ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಶತಗುಣವಾಗಿ ಹೆಚಿ ತ್ರೈದುವು. ಸಾತ್ವಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ್ಪ ಕ್ರ ಜೆಗಳಾದ ಪುಣ ಕೈ ತಕ್ಕ ಫಕತೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬ “ಕೋಧರವ ಅವರಿಗಿದ್ದುದೇ ಆ ಬಗೆಯ ಸೌಶೀಲ್ಯ ರಕ್ಸಣೆಗೆ ಕಾರಣ. ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೬೯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸುಸಭ್ಯವರ್ತನೆಗೂ, ಕಾರ್ಯದಕ್ಟತೆಗೂ ಅನುನಯ ಸರತೆಗೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯರಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಹಲವರಿಗೆ “ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್‌?” ಅಧಿಕಾರದ ಅಸಾಧಾರಣ ಗೌರವವು ಲಭಿಸಿತು. ಪ್ಯಾಲಸ್ಥೆ ಪ ನಿನಲ್ಲಿಯ ಆರ್ಫೂಲಿ ನಿರೋಡ್ರೋಮಿನಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸೈನ್ಯಡವರು (ಡೈ ದನೆಯ ಬ್ರಿಗೇಡಿನವರು) ಅತುಳ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಜರ್ಮನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುತ್ತಿ ಕಾಳೆಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಜಃ ಚಿತ್ರಗಾರನಾದ ಜರ್ಮನ್‌ ಸೆ ಸೈನಿಕನೊಬ್ಬ ನುಕೆಡನಿಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದ ಚಿತ್ರ ಗಳು ಲೆಫಿ ಸೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಬಿ. ಪಿ. ಕೃಷ್ಣೇ ಅರಸಿನವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಟೆದುವು. ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಕಾ ತ ತಂದು, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ಚಿತ್ರ ಗಳ ದಪ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಕೃಪಾಳು ತನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರ ಯೂರೋಪು ಖಂಡದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಪಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಮೈ ಸೂರು ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮ ಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ಬಿರುದುಗಳನ್ನೂ ಪದಕಗಳನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸಿ. ಗೌರವಿಸಿದರು. ಅದ್ನ ಜಂದೆ ಬರ್ಮಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಸಿದ್ಧ ರಾಗಿದ್ದು, ಯೂರೋಪಿನ ಯುದ್ಧ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಜಿಸ್ಟಿ ಗೆ ಟು ಸಮರ ಕಾಶಲ್ಯ ವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿಗ ಳಾಗಿ 1 28% ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಜೆ. ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರಿಗೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ಬ್ರಿಟಷ್‌ ಸೈನ್ಯದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾದ ಲೆಸ್ಲಿ ನೆಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಪದವಿಯನ್ನ ಸುಗ್ರಹಿ ಸಿದರು; ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಪ್ರಥಮ ತರಗತಿಯ ಗಂಡಭೇರುಂಡ ೫ ಸದಕನನ್ನನುಗ್ರ ಹಿಸಿದರು. ಸರ್ದಾರ್‌ ಬಹದ್ದೂರ್‌ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಬಿ. ಚಾಮರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಆಗ್ಗೆ ರಿಸಾಲ್ಹಾರರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಲೆಫ್ಸಿ ಸ್ಟಿನೆಂಟ್‌ ಕರ್ನಲ್‌ ಜಿ. ಫಿ . ಕೃಷ್ಣೇ ಅರಸಿನವರು, ರಿಸಾಲ್ದಾರರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಸುಬ್ಬರಾಜ ಅರಸಿನವರು, ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಮಾರ್‌ ತುರಾಬ್‌ ಆಲಿಯವರು, ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸಮರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಪುರಸ್ಕಾರಹೊಂದಿದರು. ೧೯೨೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಸೈನಿಕರಿಗೂ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದವರ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೂ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ೨೭೦ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ತಾಮಿಯವರೂ ಅವರ ಸರ್ಕಾರದವರೂ ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆದರ ತೋರಿಸಿ (ತಿರುವಾಂಕೂರು. ಮಹಾರಾಜರವರು ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನಿಂದಲೂ ಅಸ್ಪ ಶ್ಯರಲ್ಲಿ ಆದರ ತೋರಿಸಿ) ಅವರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ನಡೆಯುವ ದರ್ಬಾರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಲು ಅನುಮತಿಕೊಟ್ಟುದೇ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಯೇ ವಿಜ್ಞಾ ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೯೧೬ನೆಯ ಇಸವಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳು ೩೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಪರೇಲಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಪಾಠಶಾಲೆಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ದಯಮಾಡಿಸಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಆ ವಾಠಶಾಲೆಯ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಾಹಕ ಮಂಡಲಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ರಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ನಾರಾಯಣ ಜಿ. ಚಂದಾವಾರ್ಕಾರರವರೂ, ಸರ್‌ ಬಾಲಚಂದ್ರ ಕೃಷ್ಣರವರೇ ಮುಂತಾದವರೂ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿ ನಿಶ್ವಾಸ ಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಗತವನ್ನಿತ್ತು, ಆ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮರಗೆಲಸದ ತರಗತಿಯೇ ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಿಶಿಕ್ಸುಣ ತರಗತಿಗಳನ್ನೂ, ಇತರ ನಾನಾ ತರಗತಿಗಳನ್ನೂ, BES ಶಾಲೆಯನ್ನೂ ಮುಹಾಸ್ಟಾಮಿಯವರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದರು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ 'ಬಾಲಕರೊಡನೆ ಕುಳಿತು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು, ಅವರೊಡನೆ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಬೆರೆತು ಸಲಿಗೆ ತೋರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಸಂಗಡಗಳ ಬಾಲಕರಾಗಲಿ ಅವರ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಗಳಾಗಲಿ ಆಕ್ಸೇಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲನೇ ಎಂದು ಕೇಳಿ, ಅಂತಹದೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಸರ್‌ ನಾರಾಯಣ ಜಿ. ಚಂದಾವಾರ್ಕಾರರವರು ಮಹಾಸ್ತ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಪುಷ್ಪಮಾಲಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ, "ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಹಿತಸಾಧನೆಯ ವಿಚಾರವು ಈಗ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ಲಾ ತ್ರಿಮುಖ್ಯ ವಾದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಯೋಗಕೆ ಶ್ಸೀಮಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾ ನಮಿಯವರು ಮೈಸೂರು ಸ Hp ನ ದೊಳಗೂ ಮ್ಳೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗನ ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಿ ರುವ ಅನಲಂಬನವು. ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರ ಹಿತಸಾಧನೆಯ ಒಟ್ಟು ಏರ್ಪಾಡಿಗೇ ಹ ಪ್ರೋತ್ಸಾ ಹವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ >> ಎಂದು ಅರಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಸ್‌ ಶ್ಯರ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರಿಗೆ ೨೭೧ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಈಚೆಗೆ ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ತೀವ್ರಾಸಕ್ತಿಯೂ ಅಭಿಮಾನವೂ ಹುಟ್ಟ, ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಹರಿಜನರೆಂಬ ಹೆಸರು ದೊರೆತು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತಿರುವುದೇನೋ ನಿಜ. ಆದರೆ, ಈಗ್ಗೆ ಕಾಲುಶತಮಾನದ ಹಿಂದಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಯಾವ ರೀತಿ ಯಲ್ಲಿದ್ದಿತೆಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ದೀರ್ಫಾಲೋಚನೆ ಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಸಮಸ್ಕರಿಗೂ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿರುವಂತೆ ಹರಿಜನರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕೃಪಾವಲಂಬನವನ್ನಿತ್ತುದು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾದ ಅಂಶ ವೆಂಬುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗದಿರದು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಹರಿಜನರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೂ, ಅವರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಸಡಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದವರಿಂದ ದೊರೆತಿರುವುದಕ್ಕೆಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೂ ಸಹಾಯವೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಹರಿಜನರ ಬಾಲಕ ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿನೀ ವೇತನಗಳು, ಭೋಜನ ವಸತಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು, ಅವರನ್ನು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ತಾಯಿ ತಂದೆಗಳಿಗೆ ದ್ರವ್ಯಸಹಾಯ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂ ಉಡುಪುಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವ ಆನುಕೂಲ್ನ-- ಮುಂತಾದುವು ಮೈ ಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆದಿಕರ್ಣಾಟಕರಿಗೆ ದೊರೆತೂ ದೊರೆಯುತ್ತಲೂ ಇರುವ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಸೌಕರ್ಯಗಳು. ವ್ಯವಸಾಯದ ಭೂಮಿಗಳ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು, ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ವಸಾಹತಗಳ ಏರ್ಪಾಡು, ಆದಿಕರ್ಣಾಟಕರಿಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಏರ್ಪಾಡು, ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆದಿಕರ್ಣಾಟಕ ಪಂಗಡದ ವಿದ್ಯಾವಂತರಾದ ಯುವಕರಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ--ಮುಂತಾದುವು ಅವರ ಆರ್ಥಿಕಸ್ಥಿತಿಯು ಉತ್ತಮಪಡುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಅವರಿಗೆ ಲಭಿಸಿಯೂ ಲಭಿಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಸೌಕರ್ಯಗಳು. ಪೌರಸಭೆಗಳು, ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟು ಬೋರ್ಡುಗಳು, ಪ್ರಜಾಸ್ರತಿನಿಧಿಸಭೆ ಮುಂತಾ ದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಗಡದವರು ಸದಸ್ಯರಾಗಲು ವಿಶೇಷ ವಿಧದ ಅನುಕೂಲಗಳು ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿರುವುದು ಅವರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಭಿಸಿರುವ ಸೌಕರ್ಯಗಳು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳ ಬಹುದೆಂಬುದೇ ಮುಂತಾದ ಹಕ್ಕು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು, ಅರಮನೆ "್ರ ಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದರ್ಬಾರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮುಂತಾದುವು ಆದಿ ೨೭೨ ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾ ಏಿಯನರು ಕರ್ಣಾಟಕರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಸಿ ತಿಯು ಉತ ತ್ತಮಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ ಸಾಧಕವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಲಭಿಸಿರುವ ಸಾಕರ್ಯಗಳು. ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅವರಿಗೆ ಲಭಿಸಲು ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರ ಕೃ ಪಾವಲಂಬನದ ಅನುಗ್ರಹನೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ನೇಶಿಕಾಥ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ SN ವಂತೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ವಿಶ್ವ ಕೋಶದ ಶ್ಲಾಘನೆಯ ಕಾಣಿಕೆಯ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಆದಿಕರ್ಣಾಟಕ ಪಂಗಡದವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರಿ ಅ ನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದುದೇ ಕಾರಣ. ಶಿವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕ್ರಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಏರ್ಪಾಡು ವಿಶೇಷ ಜನರಂಜಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ನ್ನಡ ಗಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಯುಚ್ಛ ಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯ ಬಳಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಿ ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಸಂಸ್ಕಾ ನದ ನಾನಾ ೧೯೧೬ನೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ನಿದ್ಯುದ್ದೀಪ ಪಗಳನ್ನು. ಹಾಕತಕ್ಕ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳ ದೆಸೆಯಿಂದಲೂ ಸಹ, ಎರಡು ಮಹತ್ತರ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸ ಕಾರ್ಯಗಳು ಚ. ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು. ೧೯೧೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗೆ ಸ್ಟಾಪಿತವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ತಂಡಗಳ ಯಂತ್ರಸ್ಹಾಪನೆಗಳ "ಜೊತೆಗೆ ಐದನೆಯ ದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಒಟ್ಟು ೨೨೬೫೦ ಅಶ್ವ | ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಗಳ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛ ಕಯನ್ನು ಉತ್ಪತಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನವಾಯಿತು. ಹ ಇಸನಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯವು, ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿ ಸಿದುದು. ಮೈಸೂರು ನಗರ ದಿಂದ ಅರಸೀಕೆರೆಗೆ ಕೈಲು ಹಾಕಿಸುವ '$ಲಸವು ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ತರೀಕೆರೆಯಿಂದ SN ಬ್ರಾಂವೇ ಏರ್ವಾಡು ನೆರವೇರಿ ಪ್ರಯಾಣ ಸೌಕರ್ಯವುಂಟಾಯಿತು. ಕೋಲಾರ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟು ಬೋರ್ಡು ರೈಲ್ವೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಲಾರದಿಂದ ಚಿಂತಾಮಣಿಯವರೆಗೂ, ಚಿಕ್ಕ ಬಳ್ಳಾ ಪುರದವರೆಗೂ ಕ್ಸ ಲುಗಳ ಸಂಚಾರವು ಪ್ರಾ ರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯೧೮ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸ ಸಮ್ಮ] ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದ ಮುನಿಸಿಪಲ್‌ ರೆಗ್ಯುಲೇಷನಿನ ದ್ದು ಪಡಿ ರೆಗ್ಯುಲೇಷನಿನ ಮೇರೆಗೆ ಪೌರ ಸಭೆಗಳು (ಸಿಟ ಮುರಿಸಿಪಾಲಿಟಗಳು, ಟೌನ್‌ ಮುನಿಸಿನಾಲಿಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೈನರ್‌ ಮುನಿಸಿಪಾಲಿಟಗಳು — ಎಂದು) ಮೂರು ಪಂಗಡಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡವಾದವು. ಅಲ್ಲದೆ, ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೭೩೩ ನೌರ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಲವಕಾಶ ನಾದುದು, ಯುಕ್ತ ತೋರಿದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಚುನಾಯಿತರಾದವರು ಪೌರ ಸಭೆಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಸರುಗಳಾಗಿರುವಂತೆ ಅಧಿಕಾರ ಪೌರ ಸಭೆಗಳ ಕೊಡಲು ಅವಕಾಶವಾದುದು -- ಮುಂತಾದುವೂ ಪರಿಷ್ಕರಣ ಅದರ ಕೆಲವು ಪರಿಣಾಮಗಳು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ನಗರ ಸಭೆಗೂ (ಸಿಟ ಮುನಿಸಿಪಾಲಿಟಗೂ) ಮತ್ತು, ಅನೇಕ ಪೌರ ಸಭೆಗಳಿಗೂ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಚುನಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿ ಕಾರವು ಲಭಿಸಿದೆ. ಉಳಿದ ಪೌರ ಸಭೆಗಳಿಗೂ, ಮೈ ಸೂರಿನ ನಗರ ಸಭೆಗೂ ನರ್ಕಾರದವರಿಂದ ನೇಮಕವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಅಧ್ಯಕ್ಸರು ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮೈ ಸೂರು ನಗರ ಸಭೆಗಳ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಗಳೂ, ನಾನಾ ವೌರಸಭೆಗಳ ಉವಾಧ್ಯಕ್ಸರುಗಳೂ ಚುನಾಯಿತರಾದ ಖಾಸಗಿ ದೊಡ್ಡಮನುಷ್ಯರುಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೧೬ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮೈ ಸೂರು ವಿ ಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲ ಯದ ಕಾನೂನು ರಚಿತವಾಗಿ ಮೈ ಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಏರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದರ ಛಾನ್ಸೈಲರ್‌ ಪದನಿಯನ್ನು, ಆಳಿದ ವಿಶ್ವನಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಪ್ರಥಮ ರವರೂ, ಪ್ರೋ-ಛಾನ್ಸೆಲರ್‌ ಪದವಿಯನ್ನು ಘಟಿಕೋತ್ಸವ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ಒಡೆಯರವರೂ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಮೈ ಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮೊ ಟ್ಟನೊ ದಲನೆಯ ಫಘಟಕೋ ತ್ಸವವ ‘Convocauon) ೧೯೧೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಅಕ್ಟೋಬರು ೨೨ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಿತು. ಭಾನ್ಸೆಲರವರಾಗಿ ದ್ಧ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರು, ಪರೀಕ್ಸೆಗಳಕ್ಷೆ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿದ್ದವರಿಗೆ " ಡಿಗ್ರಿ?' ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿ? ಘಟಕೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ, ಸುಮಾರು ೨,೦೦೦ ಮಂದಿಗಳು ಸಭೆಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು ಕಾಶೀ ನಗರದ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಛಾನ್ಸೆಲರ್‌ ಪದವಿಯನ್ನಲಂಕರಿಸಿ, ೧೯೧೯ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೨೧ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಘಟಕೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ದಿವಾನ್‌ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸರ್‌ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರ ೧೯೧೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ೧೦ನೆಯ ತಾರೀಖಿನಿಂದ ಆರು ತಿಂಗಳುಗ 17 F ೨೭೪ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಕಾನಿ ಯವರು ಕಾಲ ರಜನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತ ರಾದರು. ಸರ್ದಾರ್‌ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರು ೧೯೧೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳು ೧೪ನೆಯ ಸರ್ದಾರ್‌ ಶ್ರೀರ್ಮಾ ತಾರೀಖಿನಿಂದ, ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಮೇರೆಗೆ ದಿವಾನ್‌ ಪದವಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಸಿನವರ ವಹಿಸಿ ೧೯೨೨ನೆಯ ಇಸನಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೩೦ನೆಯ ದಿವಾನ್‌ಗಿರಿ ತಾರೀಖಿನ ವರೆಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರವರು ""ಸರ್‌'' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ, ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ""ರಾಜಸೇವಾಧುರೀಣ'' ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರು. ರಾಜಸೇವಾಧುರೀಣ ಸರ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನವರೇ ಅರಸು ಜನಾಂಗದವರಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಬಿ.ಎ. ಸರೀಕ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿದವರು. ಅವರು ಪ್ರೊಬೇಷನರಿ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಕಮಾಷನರಾಗಿ ನೇಮಕನಾಗಿ ಮೇಲಿನ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೇರಿ ರಾಜಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ದೇಶಾಭಿ ಮಾನದಿಂದಲೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು. ಅವರು ೧೯೧೭ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಜನಾನಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಆಡಳಿತ ವಿಚಕ್ಸಣೆ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಲ್ಲಕ್ಸಣಗಳು, ಮುಂತಾದುವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದವರು. ಅವರ ದೇಶಾಭಿಮಾನವೂ, ರಾಜ ಭಕ್ತಿಯೂ, ಅತಿಶಯವಾಗಿದ್ದುವು. ಧನಿಕರು ದರಿದ್ರರೆಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ಸಮಸ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಜನ್ಯವು ಅವರ ವಿದ್ಯೆಗೂ ಹುದ್ದೆಗೂ ಭೂಷಣಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದಿತು: ಬಾಲ್ಯಮಿತ್ರರಾದ ಸಣ್ಣ ಹುದ್ದೇದಾರರೊಬ್ಬರು ಮೈಸೂರಿನ 4 ಲೇಕ್‌ನ್ಯೂ?' ಭವನಕ್ಕೆ ಅನರ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹೋದರು. ಸರ್‌ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸಿನನರು ಅವರನ್ನು ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ಮೊಡನೆ ಕುಳ್ಳರಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಘಂಟಿಯ ಕಾಲ ಮಾತನಾಡಿ, ಆಗಾಗ ಬರುತ್ತಿರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅವರೊಡನೆ ಮಹಡಿಯಿಂದಿಳಿದು ಬಂದು ಕೈಸಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳ್ಕೊಂಡರು. ಅವರ ಸೌಜನ್ಯಕ್ಕೆ ಈ ಬಗೆಯ ಅನೇಕ ನಿದರ್ಶನಗಳಿನೆ. ಅವರ ದಿವಾನ್‌ಗಿರಿಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇಶೋನ್ನತಿ ಸಾಧಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ನೆರನೇರಿದುವು, ಭದ್ರಾವತಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಾರ್ಪಾನೆ ಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಮಿಡ್ಲ್‌ ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ರಜತೋತ್ಸವದ ವರೆಗೆ ೨೭೫ ಬಾಲಕ ಬಾಲಕಿಯರು ಉಚಿತವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯು ನಡೆಯಿತು. ಹಿಂದುಳಿದ ಪಂಗಡಗಳವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ನಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನೇತನಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಕಲ್ಪಿತವಾದುವು. ಹಿಂದುಳಿದ ಪಂಗಡಗಳವರಿಗೆ (" ಮಿಲ್ಲರ್‌ ಕಮಿಟ'' ಎಂಬ ಸಮಿತಿಯವರ ವರದಿಯ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರದವರ ಹುಕುಮಿಗನುಸಾರವಾಗಿ) ಯುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೊ ೇಗಗಳು ದೊರೆಯುವ ವ್ಯ ವಸ್ತೆ ಟಿ ನಡೆಯಿತು. ಸರ್ಕಾರಿ ಉಡ ೀಗಗಳಿಗಾಗಿ ಬರತಕ್ಕ ಪ್ಪಾ ್ರಾರ್ಥನಾ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, (ಉಮೇದುವಾರರನ್ನು ಆರಿಸಿ "ಸರಿಯಾದವರನ್ನು ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು) ಸಂಬಂಧನ ಟ್ಟ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸು ವುದೇ ಮುಂತಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ « ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ರಿಕ್ರೂ ಟ್ರ ಟೆ ಬೋರ್ಡು? ಸ್ತಾಪಿತವಾಯಿತು. ೧೯೧೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಯಲ್ಲಿ ಸಂಪದಭಿವ್ಯ ದ್ವಿ ಸಮಾಜದ (4 ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಕಾನ್ಸರೆನ್ಸ್‌'”) ಪುನರ್ವ್ಯ ವಸೆ ಯು ನಡೆಯಿತು. ನ್ಯಾ ಯವಿಧಾಯಕ ಸಜೆಗೆ ಎರಡೆರಡು ಸಿಕ್ಕ ಗಳಿಸೊಬ್ಬ ರಂತೆ ಸದಸ್ಯ ರು ಕಾವನ ಬರುತ್ತಿದ್ದು ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಿ ನಿಂದಲೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಸ ಸದಸ್ಯರೂ, ನಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪರವಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಸದಸ್ಯರೂ RES ಬರತಕ್ಕುದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, "" ನಾಮಿನೇಷನ್‌'' ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರದವರು ನೇಮಕಮಾಡಿದ ನಾಲ್ವರು ಸದಸ್ಯರು ಇರತಕ್ಕುದೆಂದೂ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಆದಕಾರಣ, ನ್ಯಾಯನಿಧಾಯಕ ಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ಯು ೨೧ರಿಂದ ೩೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಯುದ ದ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಧಾನ್ಯಗಳೇ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಧಾರಣೆಗಳು ದರದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಸ್ತರ ಸಂಬಳಗಳು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಲದೆಹೋಗಿ, ಬಡ ಬಹಳ ಕಷ್ಟ ವಾಯಿತು. ಅವರುಗಳ ಸಂಬಳಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿ; ಸಿ, ಧಾನ್ಯ ಗಳ ಸ ರಫ್ತುಗಳನ್ನು ಹತೋಟಯಲ್ಲಿಟ್ಟಕಾರಣ, ವೆಚ್ಚವು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಪೌಂಡುಗಳ ರೂಪಕ್ಕೆ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಿನಿಮಯದ (" ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌?) ದರವು ಹೆಚ್ಚಿ ದುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪೌಂಡುಗಳ ರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಪಾವತಿಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಮೊಬಲಗುಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದವರು ಕೊಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಹಣವು ಅಧಿಕವಾದುದರಿಂದಲೂ ವೆಚ್ಚವು ಹೆಚ್ಚೆ ತು. ೧೯೨೦ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದವರು ನರಮಾನದ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡರು. ೨೭೬ ಆಳಿದ ಮುಹಾಸ್ಯಾಮಿಂಯನರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿಯೂ ಸಹ, ಆಯ ನ್ಯಯಗಳು ಸಮತೂಕಕ್ಕೆ ಬಾರದೆ ಹೋದುವು. ಆದಕಾರಣ, ಮೂಲ ಧನವನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಉದ್ಯ ಮಗಳಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಹುಟ್ಟು ವಳಿಗಳಿಂದ ಹಣವನ್ನೊದಗಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೂ ಅಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದ್ದು ದನ್ನು ಮನಗಂಡು, ಸರ್ಕಾರದವರು ಆಯ ವ್ಯ ಯಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣಕಿನಿಸಿ ಪ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರಿ ಶ್ರೀಮಾನ್‌ ದತ್ತ ಗ ಸಲಹೆಗಳಂತೆ ೧೯೨೦ನೆಯ ಇಸನಿ ಜುಲೈ ೧ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ (೧೯೨೦-೪೦ರ) ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾಲವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಿದರು. ೧೯೧೯ನೆಯ ಇಸವಿ ಡಿಸೆಂಬರು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ವೈಸ್ರಾ ಯಿಯವ ರಾಗಿದ್ದ ಲಾರ್ಡ್‌ ಚೆಲ್ಮ್ಸ್‌ ಫರ್ಡ್‌ ಅವರೂ, ೧೯೨೨ನೆಯ ಇಸನಿ ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಸಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಮೇಲ್ಸ್‌ರನರೂ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾ ನಕ್ಕೆ ದಯಮಾಡಿ, "ಮಹಾಸ್ವಾ ಮಿಯನರ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದವರ ಆದರಾ ತಿಥ್ಯುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದರು, ತಾನೇ ದುಃಖಾನುಭವಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೂ ಸಹ, ತಮಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾದ ಬಗೆಯ ದುಃಖವು ಮತ್ತಾರಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತ ನಾಗರಾ ನಿವಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಜಃ ಮಹಾತ್ಮರ ಲಕ್ಸಣ. ,ದುಃಖಾನುಭವದಿಂದ ಕಯರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ, ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಹ ಪ್ರಜೋಪ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿಯವರ ಕಾರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ನಾಮಾಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾ ಬತನಾಗಿರುವ "ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಲಯವೇ ಇದಕ್ಕೊಂದು. 'ದೊಡ್ಡ ನಿದರ್ಶನ. ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಹೋದರಿಯವರಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಾಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಯವರೂ, ಅವರ ಮೂವರು ಪುತ್ರಿಯರೂ ಕ್ಷಯರೋಗದಿಂದ ಮೃ ತ ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ, ರಾಜಕುಟುಂಬದವರಿಗೂ ಮತ್ತು ಮಹಾಸ್ವಾ ಬ ದುಸ್ಸ ಹವಾದ ವಿಯೋಗ ದುಃಖವು ವಾ ನ್ಸವಾಯಿತು. ಆದಾಗೂ ಗ ಪ್ರಜೆ ಗಳಿಗೆ ಆ ವಿಧವಾದ ಬಂಧು RT ಖವು ಸಂಭವಿಸುವುದನ್ನು ಕಡಮೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮಹತ್ತರವಾದ ಧ್ಯೇಯದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮಹಾಸ್ವಾಮಿ ಯವರೂ, ಮಹಾಮಾತೃಶ್ರೀವಾಣೀವಿಲಾಸ ಸನ್ಫಿಧಾನದವರೂ, ಕರ್ನಲ್‌ . ದೇಶರಾಜ ಅರಸಿನವರೂ ಕ್ಟಯರೋಗ ಚಿಕೆತ್ಸಾ ಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಸುವ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿದರು; ಅದುವರೆಗೂ ಕ್ಷಯರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯ ವಾವುದೂ ಸಂಸ್ಥಾ ನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ೧೯೧೮ನೆಯ ಇಸವಿ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳು "ನು ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಮಹಾಮಾತೃ ಶ್ರೀಯವರು ಆ ಕಟ್ಟ ಡದ ಅಸ್ತಿಭಾರ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದರು. ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ರಜತೋತ್ಸನದ ವರೆಗೆ ೨೭೭ ೧೦೩೯೫೯ ರೂಪಾಯಿಗಳು ನೆಚ್ಚವಾದುವು. ಆ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ ೭೫,೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಗಳು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಒದಗಿ, ಉಳಿದ ಮೊಬಲಗು ಸರ್ಕಾರ ದಿಂದ ವೆಚ್ಚನಾಯಿತು. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯನರು ೧೯೨೧ನೆಯ ಇಸವಿ ನವೆಂಬರು ತಿಂಗಳು ೧೮ನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಆ ಕಟ್ಟಡದ ಪ್ರವೇಶ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಾಗ್ಗೆ ದಯಪಾಲಿಸಿದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, "" ಮಾನಿನಿಯರೇ ಮತ್ತು ಮಹನೀಯರೇ, ಈ ರೋಗದ ದೆಸೆಯಿಂದ ನಾವು ಎಷ್ಟು ನೊಂದಿರುವೆವೆಂಬುದು, ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರಿಗೆ ನಿದಿತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಯಾರ ಜ್ಞಾ ಸಕಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವುದೋ ಆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರಿಯವರೂ ಅವರ ಮೂನರು ಪುತ್ರಿಯರೂ ಸಹ, ಕ್ರೂರವಾದ ಈ ರೋಗಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಪರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಆದಕಾರಣ, ಕ್ಪೆಯರೋಗ ಪೀಡಿತರಿಗೆ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ದಾಯಕವಾದ ಈ ನಿಲಯದಿಂದ ದೀನರಿಗೂ ದುಃಖಿತರಿಗೂ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣೆಯಾಗಲೆಂದೂ, ಯಾವ ಮಹದಾಶಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ನಾವು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಂದು ಉನಕ್ರಮಮಾಡುವೆವೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರುವಂತೆ ಜಗದ್ರಕ್ಸಕನಾದ ಭಗವಂತನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಲೆಂದೂ ನಮ್ಮ ಮಾತೃಶ್ರೀಯವರೂ ನಾವೂ ಅಂತಃಕರಣ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಗೆ ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂಬುದು ತಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ವೇದ್ಯವಾಗಬಹುದು'' ಎಂದು ನುಡಿದರು. ಈ